Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1725 3604527 3589390 2026-05-13T16:42:40Z ~2026-28734-61 181164 /* Халқы */ Украина халқы 3604527 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Украина |Шынайы атауы = {{lang-uk|Україна}} |Атау септігі = Украина |Елтаңба = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |Байрақ = Flag of Ukraine.svg |Ұраны = |Әнұранның аты = Державний Гімн України |Аудио = National anthem of Ukraine, instrumental.oga |Картада = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png |карта тақырыбы = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген |Картада2 = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = |region = UA |CoordScale = 5000000 |Тілі = [[Украин тілі|украинша]]<ref>{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап</ref> |Мемлекеттік діні = [[Зайырлы мемлекет]] |Үкімет түрі = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан |Астанасы = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]] |Ірі қалалары = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]] |Басшы қызметі = [[Украина президенті|Президенті]]<br />[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br />[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]] |Басшылары = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<br />[[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]]<br />[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] |Жер аумағы = 603,628 |Жер аумағы бойынша орны = 45 |Судың үлесі = 7 |Этнохороним = |Жұрты = {{құлдырау}} 37,552,198<ref name="auto">{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp|title=Population (by estimate) as of June 1, 2019. Average annual populations January-May 2019|website=www.ukrcensus.gov.ua|access-date=11 August 2019}}</ref> {{small|([[Қырым]] мен<br />[[Севастополь]]ды қоспағанда)}} |Халық саны бойынша орны = 33 |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = 48,457,102 |Санақ жылы = 2001 |Халық тығыздығы = 73.8 |Тығыздық бойынша орны = 115 |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 408.040 млрд.<ref name="imf.org">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&pr.y=10&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 47 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 9.743<ref name="imf.org"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 111 |ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 134.887 млрд.<ref name="imf.org"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 57 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 3.220<ref name="imf.org"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 128 |АДИ = {{Өсім}} 0.750<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2018 |АДИ бойынша орны = 88 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]]) |Интернет үйшіктері = [[.ua]], [[.укр]]<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}</ref> |ISO = |Телефон коды = 380<ref>{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}</ref> |Уақыт белдеулері = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]]) |Түсініктемелер = |елтаңбаның ені = 100px }} '''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]]. 41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар. 1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}</ref> 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}</ref> және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда. == Этимологиясы == «Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді<ref>{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title="Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?"|lang=en|date=2014-02-05}}</ref> және краина сөзінен шыққан. == Тарихы == {{Толық мақала|Украина тарихы}} === Ерте тарихы === [[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]] [[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.<ref>Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}</ref> Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}</ref><ref>{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title="What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur"|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}</ref> [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.<ref>{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}</ref> [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}</ref> Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.<ref>{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}</ref> Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}</ref> V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді. === Киевтің алтын ғасыры === {{Толық мақала|Киев Русі}} [[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]] [[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.<ref>{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}</ref> Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.<ref>{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}</ref> 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&dq=kievan+rus+dir+882&pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}</ref> Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}</ref> Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.<ref>{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}</ref> X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.<ref name="ciagov">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}</ref> Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.<ref>{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}</ref> [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.<ref>{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}</ref> XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.<ref>{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}</ref> XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].<ref>{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}</ref> Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды. === Шетел қарамағында === [[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]] {{Толық мақала|Киев воеводалығы}} {{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша корольдігінің тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}} 1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.<ref>{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}</ref> XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.<ref>{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}</ref> 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&dq=podolia+1430&pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}</ref> 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.<ref>{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}</ref> Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]</ref> 1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша корольдігінің тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды. === Казак гетманщинасы === {{Толық мақала|Гетманщина|Запорожьелік сечь}} [[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]] Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.<ref>{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}</ref> Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}</ref> Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}</ref> 1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды. Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды. [[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.<ref>{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&dq=massacre+uman+1768&pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}</ref> [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}</ref> [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.<ref name="valuev">Remy, Johannes (2007). "The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice". Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]</ref> Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді. === XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы === {{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}} [[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]] XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.<ref>{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's "Introduction" to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]]. Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}</ref> Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}</ref> Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}</ref> Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}</ref> [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты. Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Осы жылдар украин халқы үшін бытыраңқылыққа толы еді. Танылмай кеткен түрлі мемлекеттер, соның ішінде [[Холодный Яр Республикасы]] мен [[Махновщина]] сияқтылар, құрылды, көп ұзамай ыдырады. Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}</ref> [[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті. === Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина === [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.<ref>{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}</ref> Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&q=ukrainophobia+poland&pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}</ref> Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды. Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді. Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.<ref>{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}</ref> Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты. Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.<ref>{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}</ref> Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті. === Екінші дүниежүзілік соғыс === {{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}} [[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]] 1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.<ref>Wilson, 17-бет</ref><ref>Subtelny, 487-бет</ref> 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.<ref>{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}</ref> 1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}</ref> Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,<ref name="worldwars">{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал "Воєнна історія" #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}</ref> Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}</ref> УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.<ref>Piotrowski, 352–354-беттер</ref> Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан<ref name="worldwars" /> 7 миллионға<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}</ref>{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.<ref>Subtelny, 476-бет</ref> Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.<ref>Magocsi, 635-бет</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}</ref> === Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина === Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}</ref> 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.<ref>{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}</ref> 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}</ref> бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}</ref> Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді. 1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.<ref>{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}</ref> Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&q=shcherbytsky+russification&pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor & Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}</ref> 1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}</ref> Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды<ref>Magocsi, 644-бет</ref> және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.<ref>Magocsi, 1996, 704-бет</ref> Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.<ref>{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}</ref> === Тәуелсіздік === [[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.<ref>{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}</ref> [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}</ref> [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}</ref> Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}</ref> Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты<ref>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr1.x=41&pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}</ref> және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.<ref>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}</ref> [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.<ref>{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}</ref> Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.<ref>{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}</ref> Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.<ref>Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). "Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround". '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].</ref> [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,<ref>Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 "Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective"]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].</ref> ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен<ref>Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). "Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees". '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]</ref> және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}</ref> ерекшеленді. Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}</ref> Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды. 1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасс]]та ресейшіл сепаратистер құрған, мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}</ref> 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].<ref>{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}</ref> Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды. == Географиясы == [[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]] [[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]] Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес. Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар. [[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]] Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады. === Климаты === [[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]] Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет. Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды. Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді. Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді. === Су ағындары мен су қоймалары === [[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]] Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп. === Биоалуантүрлілігі === Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].<ref>Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 "Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change"] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]</ref> Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}</ref><ref name="chervona">{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}</ref> олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.<ref>{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}</ref> Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.<ref name="chervona" /> === Қалалық аймақтары === {{Толық мақала|Украина қалалары}} Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.<ref>{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" |+ Украинаның ең ірі 10 қаласы ! Орны ! Туы ! Елтаңбасы ! Атауы<br>''Украинша атауы'' ! [[Украина облыстары|Облысы]] ! Халық саны<br />2022 Санақ<ref>{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}</ref> ! Ауданы<br />(км²) |- | 1 | [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]] | [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]] | [[Киев]]<br>''Київ'' | Киев | 2,952,301 | 839 |- | 2 | [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]] | [[Харьков]]<br>''Харьків'' | [[Харьков облысы|Харьков]] | 1,421,125 | 350 |- | 3 | [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]] | [[Одесса]]<br>''Одеса'' | [[Одесса облысы|Одесса]] | 1,010,537 | 162.42 |- | 4 | [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]] | [[Днепр (қала)|Днепр]]<br>''Дніпро'' | [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] | 968,502 | 409.718 |- | 5 | [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]] | [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]] | [[Донецк]]<br>''Донецьк'' | [[Донецк облысы|Донецк]] | 901,645 | 358 |- | 6 | [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]] | [[Львов]]<br>''Львів'' | [[Львов облысы|Львов]] | 717,273 | 148.9 |- | 7 | [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]] | [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]] | [[Запорожье]]<br>''Запоріжжя'' | [[Запорожье облысы|Запорожье]] | 710,052 | 334 |- | 8 | [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]] | [[Кривой Рог]]<br>''Кривій Ріг'' | [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] | 603,904 | 431 |- | 9 | [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]] | [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]] | [[Севастополь]]<br>''Севастополь'' | Севастополь | 479,394 | 864 |- | 10 | [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]] | [[Николаев]]<br>''Миколаїв'' | [[Николаев облысы|Николаев]] | 470,011 | 260 |- |} == Саясаты == {{Толық мақала|Украина саясаты}} Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады. === Украина Конституциясы === {{Толық мақала|Украина конституциясы}} [[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]] Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды. 2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді. === Заң шығарушы органы === Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады. === Атқарушы билік органы === {{Multiple image | width1 = 140 | image1 = President Volodymyr Zelenskyy took part in the festivities marking the 9th anniversary of the National Guard of Ukraine. (52772867064) (cropped).jpg | caption1 = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''<br>{{small|[[Украина президенті|Президент]]}} | image2 = СВИРИДЕНКО Юлія Анатоліївна (cropped).jpg | width2 = 169 | caption2 = '''[[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]]'''<br>{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}} }} Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады. Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді. === Сот билігі === Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады. Мамандандырылған соттар: * Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық) * Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық). Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз. === Саяси партиялары === {{main|Украина саяси партиялары}} Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.<ref>{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}</ref> [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. == Экономикасы == {{Толық мақала|Украина экономикасы}} [[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]] {{Толықтыру}} 2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.<ref>{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}</ref> 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}</ref> 2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.<ref>{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}</ref> Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}</ref> Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}</ref> 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.<ref>{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}</ref> == Халқы == {{Толық мақала|Украина халқы}} [[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]] Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл. 1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады. [[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.<ref>[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&Expires=1759683476&Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]</ref><ref>{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}</ref>]] [[File:Population of Ukraine from 1950z.svg|thumb|300px|right|Украина халқы]] Ел халқының ұлттық құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады. Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп. Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды. Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан. == Мәдениеті == [[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]] Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}</ref> Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады. [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}</ref> 2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}</ref> 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.<ref>{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}</ref> === Кітапханалар === [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы. [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.<ref>{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}</ref> === Әдебиеті === {{Толық мақала|Украин әдебиеті}} {{Multiple image | image1 = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg | width1 = 155 | caption1 = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859 | image2 = Lesya Ukrainka portrait.jpg | width2 = 133 | caption2 = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]] }} [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.<ref name="britannicalit">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title="Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature"|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}</ref> Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}</ref> 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> 1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.<ref name="valuev" /> Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.<ref name="encarta">{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}</ref> Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.<ref>{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}</ref> Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын. Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.<ref name="britannicalit" /> === Музыкасы === [[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]] Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады. Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.<ref name="awesome">{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}</ref> Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.<ref name="awesome" /> Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}</ref> === Ұлттық тамағы === {{Толық мақала|Украин асханасы}} [[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]] Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).<ref>{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}</ref> Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны. Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.<ref name="awesome" /> == Қазақстанмен қарым-қатынасы == {{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}} 1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік. 1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар. Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады. Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр. Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.<ref>География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9</ref> === Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы === 2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title="Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?" Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}</ref> 2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты. 2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}</ref> == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Навигациялық блок |тақырып = Украина |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |list = |Еуропа елдері |Еуропа кеңесі |ГУАМ |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |ТМД |Франкофония }} [[Санат:Украина|*]] [[Санат:Посткеңестік елдер]] sk54yugk031ca05zxne8tsyxhltpef8 0 1816 3604595 3569426 2026-05-13T18:43:13Z Kaiyr 3134 /* Губернатор */ 3604595 wikitext text/x-wiki {{мағына|Іле}} {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Қытай}} |Қазақша атауы = {{PAGENAME}} |Шынайы атауы = <br />{{lang|kk-Arab|ىله قازاق اۆتونوميالىق وبلىسى}}<br />{{lang|ug|'''ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاست'''}}<br />{{lang|zh-Hans|'''伊犁哈萨克自治州'''}}<br />({{Zh-p|Yīlí hāsàkè Zìzhìzhōu}}) |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{CHN}} |lat_dir = |lat_deg = 44|lat_min =26 |lat_sec =59 |lon_dir = |lon_deg =84 |lon_min = 59|lon_sec = 09 |region = CN |type = |деңгей = 2 |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = автономия ішінде автономиялық облыс |Кіреді = [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] |Енеді = 2 аймақ, 2 қалалық аудан, 7 аудан, 1 автономиялық аудан |Астанасы = [[Құлжа|Құлжа қаласы]] |Ірі қаласы = [[Құлжа|Құлжа қаласы]] |Ірі қалалары = Шәуешек, Алтай |Құрылды = [[1954]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = Әкімі |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = 3,880,000 |Санақ жылы = 2000 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = 14,2 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Қытайлар]] — 45,2 %,<br />[[Қазақтар]] — 25,4 %,<br />[[Ұйғырлар]] — 15,9 %,<br />[[Дүңгендер]] — 8,3 %,<br />[[Моңғолдар]] — 1,69 %,<br />[[Сиболар]] — 0,83 % |Конфессионалдық құрамы = |Жер аумағы = 273,200 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = China Xinjiang Ili.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+8]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 0906 |Пошта индекстері = 836500<ref>[http://www.cpi.com.cn/cpi-eng/code/xinjiang.asp Area Code and Postal Code in Xinjiang Uygur Autonomous Region] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120728124105/http://www.cpi.com.cn/cpi-eng/code/xinjiang.asp |date=2012-07-28 }} {{ref-en}}</ref> |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = http://www.xjyl.gov.cn |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''{{PAGENAME}}''' ({{lang-kk-Arab|ىله قازاق اۆتونوميالىق وبلىسى}}, {{lang-ug|ئىلى قازاق ئاپتونوم ۋىلايىتى / Ili Qazaq aptonom wilayiti}}, {{lang-zh|伊犁哈薩克自治州}}, {{Zh-p|''Yīlí Hāsàkè zìzhìzhōu''}}) — [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]на кіретін [[Қытай]]дың автономия ішіндегі автономиялық әкімшілік-аумақтық бірлігі. Облыс орталығы - [[Құлжа]] (қытай транскрипциясында - Инин) қаласы бір мезгілде Іле аймағының да орталығы болып табылады. Қытайдағы бірден бір орынбасар өлке дәрежелі автономиялық облыс. ==Шекараласуы== Іле Қазақ автономиялық облысы [[Қазақстан]]ның [[Алматы]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облыстарымен]], [[Моңғолия]]ның [[Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгей]] Қобда аймақтарымен, ([[Алтай|Алтай тау жүйесінің]] орталық биік таулы бөлігі арқылы [[Ресей Федерациясы]]ның [[Алтай Республикасы]]мен және [[Қырғызстан]]мен шекараласады. Шекара кеден бекеттері Іле Қазақ автономиялық облысында 8 кеден бекеті қызмет атқарады: *'''{{KAZ}}мен''' ** [[Aғымбек]] (阿黑木别克) [[Алтай аймағы]]нда ** [[Бақты (Абай облысы)|Бақты]] (巴克图), 17&nbsp;км [[Тарбағатай аймағы]]нан; ** [[Дулат]] (都拉塔); ** [[Жеменей]] (吉木乃) [[Алтай аймағы]]нда； ** [[Қорғас]] (霍尔果斯); ** [[Музарт]] (木扎尔特) *'''{{MNG}}мен''' ** [[Қызылтау]] (红山嘴) [[Алтай аймағы]]нда ** [[Тайкешкен]] (塔克什肯) [[Алтай аймағы]]нда == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі== {{PAGENAME}} [[Алтай аймағы]] (орталығы Алтай қаласы) , [[Іле аймағы]], [[Тарбағатай аймағы]] орталығы (Шәуешек қаласы) сынды үш аймақтан құралады. Әрбір аймақ ауылдық аудандарға бөлінген және мәртебесі бойынша бұрынғы одақтас республика облысының мәртебесіндей. Іле аймағында 9 аудан, Тарбағатай аймағында 6 аудан, Алтай аймағында 8 аудан бар. Шен туралы әкімшілік-аумақтық табельде ІҚАО Шыңжаң округтеріне қарағанда жоғары сатыда: оның аймағы мәртебесі жағынан округке тең. Сондықтан облыстық өкімет қосымша қондырғы сияқты және жергілікті билікке мәселені тікелей Үрімжіде шешкен оңай. Үрімжіде бұған кедергі жасамайды, әсіресе [[1982]]-жылы ІҚАО Бейжіңге ҚХР үкіметіне тікелей бағынуды сұрап, ШҰАА юрисдикциясынан шықпақ болған шешімінен кейін ІҚАО басында облыс үкіметінің төрағасы тұрады, оны қазақша «үкімет төрағасы» емес, «облыс бастығы» немесе «облыс үкіметі бастығы» деп атайды, өйткені төраға Қытайда біреу – ол ҚХР Төрағасы. Аймақты (округті) губернатор басқарады, оны мұнда «әкім» емес, «уәли» деп атайды, ал қала мэрлерін «қала бастығы» деп атайды, есесіне аудан әкімдерін көбінесе «аудан әкімі» деп атайды. [[1990]] жылға дейін «аудан бастығы» термині қолданылатын. Болыс әкімін көбінесе жайғана «ауылбасы» деп атайды. Қытайдағы қазақ автономиясының сақталу [[перспектива]]лары бүгінде бірыңғай емес. Хань халқының тарапынан аз ұлт өкілдері пайдаланатын жеңілдіктерді сақтап қалудың құқық тарапынан дұрыстығы туралы мәселе жиі қойылып жүр. Қытай үкіметі мен ҚКП қазақ диаспорасы мен ирредентасына қатысты ұлттық саясаты қаншалықты бірмәндес болатындығы белгісіз. Қазақтар лауазымды этнос болатын және басшылық басында ресми тұрған, қазақтардың әлемдегі екінші әкімшілік-аумақтық құрылымы болып табылатын {{PAGENAME}}ның Қазақстан үшін маңызы орасан. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |colspan="10" align="center" | [[File:Ili mcp.png|600px]] |- ! # ! Дәрежесі ! Атауы ! Иероглифпен ! [[Пиньинь]] ! [[Ұйғыр тілі]] <br /> (араб шрифт) ! Ұйғыр тілі <br /> (латынша) ! Халқы <br /> (2003 <br /> шамамен.) ! Ауданы <br /> (км²) ! Халық <br />тығыздығы <br /> (/км²) |---------- bgcolor=coral |rowspan="2"|* |Аймақ |[[Алтай аймағы|Алтай]] |阿勒泰地区 |Ālètài Dìqū |تارباغاتاي ۋىلايىتى |Altay Wilayiti |561,667 |117,800 |5 |---------- bgcolor=coral |Аймақ |[[Тарбағатай аймағы|Тарбағатай]] |塔城地区 |Tǎchéng Dìqū |تارباغاتاي ۋىلايىتى |Tarbaghatay Wilayiti |994.776 |104,546 |16 |---------- |1 |Қалалық аудан |[[Құлжа]] |伊宁市 |Yīníng Shì |غۇلجا شەھىرى |Ghulja Shehiri |430,000 |629 |684 |---------- |2 |Қалалық аудан |[[Қойтүн (қала, Қытай)|Қойтүн]] |奎屯市 |Kuítún Shì |كۈيتۇن شەھىرى |Küytun Shehiri |300,000 |1,171 |256 |---------- |3 |Аудан |[[Құлжа (аудан)|Құлжа]] |伊宁县 |Yīníng Xiàn |غۇلجا ناھىيىسى |Ghulja Nahiyisi |360,000 |4,486 |80 |---------- |4 |Қалалық аудан |[[Қорғас (Қытай)|Қорғас]] |霍城县 |Huòchéng Xiàn |قورغاس ناھىيىسى |Qorghas Nahiyisi |360,000 |5,466 |66 |---------- |5 |Аудан |[[Тоғызтарау ауданы|Тоғызтарау]] |巩留县 |Gǒngliú Xiàn |توققۇزتارا ناھىيىسى |Toqquztara Nahiyisi |160,000 |4,124 |39 |---------- |6 |Аудан |[[Күнес (аудан)|Күнес]] |新源县 |Xīnyuán Xiàn |كۈنەس ناھىيىسى |Künes Nahiyisi |300,000 |7,583 |40 |---------- |7 |Аудан |[[Моңғолкүре]] |昭苏县 |Zhāosū Xiàn |موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى |Mongghulküre Nahiyisi |160,000 |10,465 |15 |---------- |8 |Аудан |[[Текес (аудан)]] |特克斯县 |Tèkèsī Xiàn |تېكەس ناھىيىسى |Tékes Nahiyisi |160,000 |8,080 |20 |---------- |9 |Аудан |[[Нылқы ауданы|Нылқы]] |尼勒克县 |Nílèkè Xiàn |نىلقا ناھىيسى |Nilqa Nahiyisi |160,000 |10,130 |16 |---------- |10 |colspan="2"|[[Шапшал-Сібе автономиялық ауданы]] |察布查尔锡伯自治县 |Chábùchá'ěr Xībó Zìzhìxiàn |ئاپتونوم يېزىسى چاپچال شىبە |Chapchal Shibe Aptonom Nahiyisi |170,000 |4,489 |38 |} == Халқы == Қазіргі кезде әртүрлі мәліметтер бойынша Қытайдағы [[қазақ диаспорасы]] 1 200 000-нан 2 000 000 адамға дейін. Қытайда тұратын қазақтардың саны туралы әртүрлі мәлімет көздері бір-біріне сәйкес келмейді. Отбасында үш баладан бес балаға дейін болатын қазіргі Қытай аумағында тұратын қазақтардың санын дәл анықтауға кедергі жасайтын факторлардың бірі отбасылардағы балалар санын шектейтін Қытай үкіметінің жүргізіп отырған [[демография]]лық саясаты. Осыған байланысты халықтың көп бөлігі тіркелмеген. Сол сияқты Қытайда тұратын халықтың жалпы саны туралы дәл статистикалық мәліметтің жоқтығы да қиындық туғызады. Іле Қазақ автономиялық облысында қазақ [[ирредента]]сы, яғни өзінің тарихи аумағында қоныстанған этникалық қазақтар тұрады. Қытай мәліметтері бойынша Қытайдағы қазақ диаспорасы саны 1 млн. адамнан асатын он ірі этностардың құрамына кіреді. Қытайда барлығы 56 ұлт өмір сүреді. Қазақ диаспорасы біздің шетелдегі отандастарымыздың ең көбі болып табылады. Қытайдағы қазақтардың санының өсу қарқыны айтарлықтай жоғары: 1949 ж. – 443 000-нан көп 1979 ж. – 848 000 шамасында 1982 ж. – 907 000 1985 ж. – 964 000 1990 ж. – 1 200 000 2005 ж. – 1 млн. 296 мыңнан 1 млн. 500 мыңға дейін. Қытай Халық Республикасының жүргізген ұлттық аумақтық автономия саясатының нәтижесінде 1954 жылы Іле автономиялық облысы құрылды. Қазақтар негізінен Алтай, Іле, Тарбағатай округтері кіретін автономиялық облыста, сондай-ақ ҚХР ШҰАА [[Мори Қазақ автономиялық ауданы]], [[Баркөл Қазақ автономиялық ауданы|Баркөл Қазақ уездерінде]], Ганьсу провинциясының [[Ақсай Қазақ автономиялық ауданы|Ақсай Қазақ автономиялық уезінде]] және аз мөлшерде [[Бейжің]]де тұрады. ҚХР құрылған кезде оның аумағында 420 000 қазақ өмір сүрген, оның 418 000 – Шыңжаңда тұрған, бұл 9% құрайды; үш мыңнан астам қазақ онымен шекаралас Ганьсу және Цинхай провинцияларының аудандарында тұрған. Шыңжаңда қазақтар негізінен Алтай, Іле және Тарбағатай (Чугучак) округтерінің аудандарында көшіп жүрді, бұл барша қазақ көштерінің 3/5 бөлігін құрайтын. Шағындау топтар қазіргі Мори Қазақ автономиялық уезі мен Цинхай уезін (Санджи-Хуэй автономиялық облысы) және Баркөл Қазақ автономиялық уезінің (Хамий округі) аумағында көшіп жүрген. Әдетте көш рулық негізде құрылатын болған. [[File:Іле Қазақ автономиялық облысының халық санының этникалық топтар бойынша өсуі (1949, 1959 және 1969).png|thumb|Іле Қазақ автономиялық облысының халық санының этникалық топтар бойынша өсуі (1949, 1959 және 1969)]] ШҰАА аумағында қазақтар саны жағынан [[ханьдар]] мен [[ұйғырлар]]дан кейінгі үшінші орынды иеленіп, жалпы халықтың 7,4% құрайды. ҚХР жарияланғаннан бергі 54 жылда қытайдағы қазақтардың саны үш еседен артық өсті. Қазақтар лауазымды этнос болып табылатын ІҚАО басқа да автономиялық құрылымдар бар: Санжи Дүңген облысындағы Мори Қазақ автономиялық уезі, Хамий округіндегі Баркөл Қазақ автономиялық уезі және Ганьсу провинциясындағы Ақсай Қазақ автономиялық уезі. Цинхай провинциясында Хайси-Тибет-Моңғол-Қазақ автономиялық облысы бар, оны көбінесе жай ғана Хайси-Моңғол-Тибет деп атайды. Сондай-ақ оншақты автономиялық қазақ болыстары бар. Үрімжінің арғы жағындағы Ганьсу мен Цинхай аумақтарына қазақтар [[1917]] жылғы қазан төңкерісінен кейін көшкен. ІҚАО қазақтары автохтонды халық болып табылады. Бұл аумақты қазақтар жоңғарлармен екі ғасырға созылған күресте қорғап қалды. Басқа елде өмір сүре отырып, қазақтар бұл жерде басқа тарихи шеңберде, басқа әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайда дамыды, қытайдың мәдени ықпалында өмір сүрді. Қазақстандық зерттеушілер мәліметтері бойынша Қытайдағы қазіргі қазақ диаспорасының бірқатар ерекшеліктері бар. Біріншіден, ҚХР аумағында тұратын қазақтардың 80% ҚХР құрылғаннан кейін туылғандар, оның 70% - 1962 жылдан кейін және 50% - «мәдени революциядан» кейін туылғандар. Бұл, бір жағынан, «тууды реттеу» саясатын жүзеге асыруда қытай емес халықтарға жасалған белгілі бір «жұмсақтық» туралы қорытындыны білдірсе, екінші жағынан – қазақ халқының басым бөлігі ҚХР өз отаны деп қарайтынының көрсеткіші. Қазақ диаспорасы өкілдерінің көпшілігі үшін «мәдени революция» кезеңінің эксперименттері өз тәжірибелерінен таныс және оларда жалпы «мәдени революция буындарына» тән [[психология]]лық ерекшеліктердің бәрі бар. Екіншіден, ҚХР-дағы қазақ этникалық тобының мәдени және жалпы білім беру деңгейін көтеру ісіндегі қол жеткізген елеулі прогреске қарамастан ол төмен күйінде қалуда. [[1982]] жылғы халық санағы мәліметтері бойынша алты жастан жоғары қазақ ұлты (725 130 адам) арасында әртүрлі жоғары оқу орандарының түлектері тек – 2 547 адам; студенттер – 1 483; екінші сатыдағы орта мектеп түлектері – 41 599; бірінші сатыдағы орта мектеп – 124 781; бастауыш мектеп – 351 272; сауатсыздар мен шала сауаттылар – 203 448 адам немесе автономиялық аудандағы қазақтардың жалпы санының 28,66%, оның ішінде алты жастан он бір жасқа дейінгілердің арасында – 81 325 адам. Қазақ ұлтының 50%-нан астамын құрайтын әйелдер арасында сауатсыздық деңгейі ерлерге қарағанда 1,5 есе артық. Бұл жағдайдың ҚХР-дағы қазақ халқының тиісті жұмыспен қамтылуы саласына әсері ететіні сөзсіз. Елдің халық шаруашылығында жұмыс істейтін 294 923 қазақтың 243 557-сі немесе экономикалық белсенді қазақ халқының 82,58% - жер өңдеуде, мал, балық және орман шаруашылықтарында шоғырланған; кеніштерде, ағаш өңдеу өнеркәсібі кәсіпорындарында – 3659; зауыттар мен фабрикаларда – 3781; құрылыста – 2016; көлік және байланыста – 2224; сауда мен қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарында – 9152; денсаулық сақтау мен әлеуметтік қамсыздандыруда – 16045; мемлекеттік және партиялық органдарда – 9460 қазақ жұмыс істейді [3]. 80 жылдардың басындағы ҚХР қазақтары кәсібі жағынан былай бөлінген: әртүрлі кәсіпорындардың техникалық персоналы – 32 889, мемлекеттік органдардың, кәсіпорындардың, партиялық және қоғамдық ұйымдардың жауапты қызметкерлері – 5 821, іс қағаздарын жүргізушілер мен осы санаттағы қызметкерлер – 5 809, сауда қызметкерлері – 3 816, қызмет көрсету саласы қызметкерлері – 4 812, жер өңдеушілер, мал өсірушілер, орманшылар – 219 752, өндіріс жұмысшылары, көлік жұмысшылары және осыған сәйкес санаттағы жұмысшылар – 21 295 немесе ҚХР халық шаруашылығындағы жұмыс істейтін қазақтардың 7,43%. 1982 жылдың ортасында ҚХР аумағында тұратын қазақтардың құрылымы және олардың ҚХР-ның 56 ұлты құрылымындағы жағдайы осындай болатын. Өткен реформалар жылында бұл құрылым айтарлықтай өзгеріске ұшырай қойған жоқ; сөз жоқ, ҚХР қазақ халқының мәдени және білім деңгейінің көтерілуі аясындағы әлеуметтік прогресс байқалады. Техника саласындағы ұлттық кадрларды дайындау, ана тіліндегі мектеп білімін одан әрі дамыту және т.б. бұған куә. ҚХР-дағы қазақтардың мәдени және жалпы білім деңгейі өсіп келеді. ІҚАА тұрғындарының көпшілігі Бейжің, Шанхай және Қытайдың басқа да ірі қалаларындағы, шетелдерде, соның ішінде Қазақстанда жоғары оқу орындарында оқып жатқандары да бар. Осыған қарамастан, қазақтардың әлеуметтік те, кәсіби де, саяси да құрылымдары ҚХР қазақ қауымдастығының даму үрдісі туралы куәландыратын және оның келешегін анықтайтын елеулі сапалы өзгерістерге ие болмай отыр. Соңғы уақытта Қазақстан тарапынан қазақтардың бұрынғы өткені туралы мәліметтер бар. Қытайдағы тарихи ескерткіштерге деген қызығушылық артып келеді. Осыған байланысты Қытайдағы қазақтардың мұрасын зерделеу жұмыстары басталып кетті. Мүдде ортақ, өйткені Қытайда ғалым, артист, суретші, музыкант қазақтар тұрады, олар кейбір жобалардың бастамашысы болды және оларды жүзеге асыруға жәрдемдесуде. Олардың қатысуымен қазіргі кезде кітап басып шығару, тарихи материалдарды жинау және т.б. жұмыстар ұйымдастырылды. Бұл бағытта [[Дүниежүзі Қазақтарының Қауымдастығы]] белсенді жұмыс жүргізуде. Мысал ретінде «Шыңжаңдағы қазақ сазгерлері» кітабының әзірленуін келтіруге болады, оның авторы өнертанушы Құлжада Мұхамед, Майра Мұхамедқызының әкесі. Мұнымен қатар белгілі күйшілерге, суырып салма ақындарға арналған шығармашылық кештер өткізіледі, компакт-дискілер шығарылады. Мысалға, Қытайда тұрған күй шебері Бейсенбінің туған күнінің құрметіне арнайы компакт-диск шығарылды. Суырып салма ақын Т.Жолдыұлының 100 жылдығына жас орындаушылардың орындауындағы оның әндері жазылған магнитті таспа әзірленді. Қытайда би өнері өте дамыған. Осыған байланысты Қытайда тұрған атақты Тайыр күйшінің қызы белгілі балетмейстер Нағима Тайырқызының есімін атай кеткен жөн. Ол көптеген талантты бишілерді тәрбиеледі. Н.Тайырқызы [[Алматы]] қаласына келіп тұрады, онда облыстық филармонияда сабақ береді. [[Қазақстан|ҚР]] Президенті Н.Ә.Назарбаевтың және СІМ белсенді сыртқы саяси курсы нәтижесінде Қытай тарапының позициясында Қазақстанның саясатына деген белгілі түсіністік байқалады. Елшілік отандастарға Қазақстанның экономикалық, саяси және мәдени өмірі туралы объективті ақпарат береді, оларды қызықтыратын көші-қон, демографиялық процестерді реттейтін нормативтік актілерді түсіндіреді. Соңғы жылдары Қытайда жергілікті билік органдарында қазақ тілінің қолданылу аясы тарылып келеді, ұлттық мектептер жабылуда. Біздің отандастарымызды Бейжіңнің бала тууын шектеу саясаты да алаңдатуда, ол қазақ халқының өспей қалуына әкеп соғады. Қазақстан-Қытай шекарасының бойында өзінің үкіметі, жергілікті басқару органдары, қазақ мектептері мен қазақ тіліндегі газеттері, радио және телевидениесі бар Іле Қазақ автономиялық облысы (ІҚАО) Қазақстанмен тұтастай шектесіп жатыр. ҚХР конституциясы бойынша автономиялардағы бірінші әкімшілік лауазымдарды лауазымды этностың өкілдері иеленуі тиіс, ІҚАО бұл қазақтар (аудандықтан бастап қалалық буынға дейінгі парткомның бірінші хатшысы лауазымына бұл қағида жүрмейді). Қазақтардың басым үлес салмағы білім беру, мәдениет, өнер, қаржы, сақтандыру, денсаулық сақтау, спорт және әлеуметтік қызмет көрсету саласында, сондай-ақ партиялық-мемлекеттік қызмет пен құқық қорғау органдарында байқалады. Аз кездесетіні – ғылымға негізделген салалар мен өнеркәсіптік, әсіресе ірі кәсіпорындарда. == Басшылары == === Бірінші хатшы === # Чжао Тянцзе (赵天杰) (2017 - 2020) # Чжан Чуньсянь (на 8.3.2011 год)<ref>{{Cite web|url=http://russian.people.com.cn/31521/7312107.html|title=Секретарь парткома Синьцзяна Чжан Чуньсянь преисполнен уверенности в сохранении стабильности в регионе|author=|website=|date=8/03/2011|publisher=газета "Жэньминь Жибао"}}</ref> === Губернатор === # Фатхан (Пәтіхан) Дәлелханұлы Сүгірбаев (1954 жылдың қарашасы – 1955 жыл, маусым). Керей, Абақ, Шеруші # [[Жағда Бабалықұлы]] 1955 жылдың маусым айынан 1957 жылдың ақпанына дейін Іле Қазақ автономиялық облысының уақытша бастығы, 1958 жылдың мамырына дейін. # [[Құрманәлі Оспанұлы]] 1958 жылы маусым айынан, 1963 жылы қыркүйекке дейін. # Ерғали Әбілқайырұлы 1963 жылдың қыркүйек айынан 1969 жылғы мамырға дейін. # Чұң Лияң Шо 1969 жылдың мамырынан, 1970 жылдың мамырына дейін (әскери түзіммен басқарылды). # Уаң Жын Жұң 1970 жылы мамыр айынан 1975 жылдың шілдесіне (әскери түзіммен басқарылды). # Шие Гау Жұң 1975 жылы шілдеден 1975 жылғы қыркүйекке дейін (әскери түзіммен басқарылды). # [[Жанабіл Сымағұлұлы|Жәнәбіл Смағұлұлы]] 1975 жылдың қыркүйегінен, 1978 жылғы ақпанға дейін. Керей, Абақ, Шұбарайғыр # Қасымбек Сейітжанұлы 1979 жылғы наурыздан 1983 жылғы сәуірге дейін. # Дияр Құрмашұлы, (1983 жылы сәуір айынан 1988 жылы мамыр айына дейін). # Асхат Керімбайұлы, Іле Қазақ автономиялық облысының бастығы, парткомның орынбасар хатшысы (1988 жылы мамыр айынан 1993 жылы мамыр айына дейін). # Бекмұхамет Мұсаұлы, 1993 жылы сәуір айынан бастап 1998 жылы наурыз айына дейін Іле Қазақ автономиялық облыстық партком хатшысының орынбасары, облыс бастығы болған. # Алпысбай Рахымұлы, (1998 жылы наурыз айынан 2001 жылы маусым айына дейін). # Нұрлан Әбілмәжінұлы, 2002 жылы наурыздан 2003 жылы қаңтарға дейін Іле Қазақ автономиялық облыстық парткомның орынбасар хатшысы, облыс бастығы. # Қызайжан Сейілқожаұлы, 2003 жылы наурыздан 2007 жылы қарашаға дейін Іле Қазақ автономиялық облыстық партком хатшысының орынбасары, облыс бастығы. # Мәукен Сейітқамзаұлы 2007 жылы қаршадан 2012 жылы қаңтарға дейін Іле Қазақ автономиялық облыстық парткомның орынбасар хатшысы, облыс бастығы . # Мәнен Зейнелұлы 2012 жылы ақпаннан 2016 жылы қаңтарға дейін Іле Қазақ автономиялық облыстық парткомның орынбасар хатшысы, облыс бастығы болған. Керей, Абақ, Қарақас # Құрмаш Сыржанұлы 2016 жылы ақпан айынан 2021 дейін Іле Қазақ автономиялық облыстық парткомның орынбасар хатшысы, облыс бастығы міндетін атқарып келеді.<ref name="ҚЫТАЙДАҒЫ ІЛЕ ҚАЗАҚ АВТОНОМИЯЛЫҚ ОБЛЫСЫН БАСҚАРҒАНДАР">{{cite web | url=https://www.qamshy.kz/article/qitaydaghi-ile-qazaq-avtonomyyali-oblisin-basqarghandar.html | title=ҚЫТАЙДАҒЫ ІЛЕ ҚАЗАҚ АВТОНОМИЯЛЫҚ ОБЛЫСЫН БАСҚАРҒАНДАР}}</ref><ref>{{cite web | url=https://abai.kz/post/18523 | title=Ауыт Мұқибек. О, менің Іле Қазақ облысым! | publisher=Абай ақпарат порталы}}</ref><ref>{{cite web | url=http://slawyan.kazakcnr.com/xw/tpxw/201702/t20170205_1112706.html | title=Қытайдағы Қазақ облысы басшыларының қысқаша өмірбаяны, Іле Қазақ автономиялық облысы құрылғаннан бергі облыс бастықтарының қысқаша өмірбаяны | publisher=Жүңгө қазақ радио торабы | Жауапты редактор：Дауылбек}}</ref> # Қаден Қабенұлы сәуір 2021 - қазан 2021 # Ершат Тұрсынбай 2021 бастап == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.xjyl.gov.cn Ресми сайты] ( [[Жеңілдетілген қытайша]]) * [http://www.xzqh.org/quhua/65xj/40yili.htm Бөлімделген ақпарат ] (Жеңілдетілген қытайша) * [http://www.chinaheritagenewsletter.org/features.php?searchterm=003_twomuseums.inc&issue=003 A TALE OF TWO CITIES: NEW MUSEUMS FOR YINING AND URUMQI ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204191314/http://www.chinaheritagenewsletter.org/features.php?searchterm=003_twomuseums.inc&issue=003 |date=2012-02-04 }} "CHINA HERITAGE NEWSLETTER", China Heritage Project, The Australian National University. ISSN 1833-8461. No. 3, September 2005. (Құлжадағы Іле Қазақ аутономиялық облысы Мұражай туралы әңгімелер). {{commonscat|Ili Kazakh Autonomous Prefecture}} [[Санат:{{PAGENAME}}| ]] alzvob5iirjxqleaom0ucn0a4ddpc6w 3604596 3604595 2026-05-13T18:43:47Z Kaiyr 3134 /* Губернатор */ 3604596 wikitext text/x-wiki {{мағына|Іле}} {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Қытай}} |Қазақша атауы = {{PAGENAME}} |Шынайы атауы = <br />{{lang|kk-Arab|ىله قازاق اۆتونوميالىق وبلىسى}}<br />{{lang|ug|'''ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاست'''}}<br />{{lang|zh-Hans|'''伊犁哈萨克自治州'''}}<br />({{Zh-p|Yīlí hāsàkè Zìzhìzhōu}}) |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{CHN}} |lat_dir = |lat_deg = 44|lat_min =26 |lat_sec =59 |lon_dir = |lon_deg =84 |lon_min = 59|lon_sec = 09 |region = CN |type = |деңгей = 2 |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = автономия ішінде автономиялық облыс |Кіреді = [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] |Енеді = 2 аймақ, 2 қалалық аудан, 7 аудан, 1 автономиялық аудан |Астанасы = [[Құлжа|Құлжа қаласы]] |Ірі қаласы = [[Құлжа|Құлжа қаласы]] |Ірі қалалары = Шәуешек, Алтай |Құрылды = [[1954]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = Әкімі |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = 3,880,000 |Санақ жылы = 2000 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = 14,2 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Қытайлар]] — 45,2 %,<br />[[Қазақтар]] — 25,4 %,<br />[[Ұйғырлар]] — 15,9 %,<br />[[Дүңгендер]] — 8,3 %,<br />[[Моңғолдар]] — 1,69 %,<br />[[Сиболар]] — 0,83 % |Конфессионалдық құрамы = |Жер аумағы = 273,200 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = China Xinjiang Ili.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+8]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 0906 |Пошта индекстері = 836500<ref>[http://www.cpi.com.cn/cpi-eng/code/xinjiang.asp Area Code and Postal Code in Xinjiang Uygur Autonomous Region] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120728124105/http://www.cpi.com.cn/cpi-eng/code/xinjiang.asp |date=2012-07-28 }} {{ref-en}}</ref> |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = http://www.xjyl.gov.cn |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''{{PAGENAME}}''' ({{lang-kk-Arab|ىله قازاق اۆتونوميالىق وبلىسى}}, {{lang-ug|ئىلى قازاق ئاپتونوم ۋىلايىتى / Ili Qazaq aptonom wilayiti}}, {{lang-zh|伊犁哈薩克自治州}}, {{Zh-p|''Yīlí Hāsàkè zìzhìzhōu''}}) — [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]на кіретін [[Қытай]]дың автономия ішіндегі автономиялық әкімшілік-аумақтық бірлігі. Облыс орталығы - [[Құлжа]] (қытай транскрипциясында - Инин) қаласы бір мезгілде Іле аймағының да орталығы болып табылады. Қытайдағы бірден бір орынбасар өлке дәрежелі автономиялық облыс. ==Шекараласуы== Іле Қазақ автономиялық облысы [[Қазақстан]]ның [[Алматы]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облыстарымен]], [[Моңғолия]]ның [[Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгей]] Қобда аймақтарымен, ([[Алтай|Алтай тау жүйесінің]] орталық биік таулы бөлігі арқылы [[Ресей Федерациясы]]ның [[Алтай Республикасы]]мен және [[Қырғызстан]]мен шекараласады. Шекара кеден бекеттері Іле Қазақ автономиялық облысында 8 кеден бекеті қызмет атқарады: *'''{{KAZ}}мен''' ** [[Aғымбек]] (阿黑木别克) [[Алтай аймағы]]нда ** [[Бақты (Абай облысы)|Бақты]] (巴克图), 17&nbsp;км [[Тарбағатай аймағы]]нан; ** [[Дулат]] (都拉塔); ** [[Жеменей]] (吉木乃) [[Алтай аймағы]]нда； ** [[Қорғас]] (霍尔果斯); ** [[Музарт]] (木扎尔特) *'''{{MNG}}мен''' ** [[Қызылтау]] (红山嘴) [[Алтай аймағы]]нда ** [[Тайкешкен]] (塔克什肯) [[Алтай аймағы]]нда == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі== {{PAGENAME}} [[Алтай аймағы]] (орталығы Алтай қаласы) , [[Іле аймағы]], [[Тарбағатай аймағы]] орталығы (Шәуешек қаласы) сынды үш аймақтан құралады. Әрбір аймақ ауылдық аудандарға бөлінген және мәртебесі бойынша бұрынғы одақтас республика облысының мәртебесіндей. Іле аймағында 9 аудан, Тарбағатай аймағында 6 аудан, Алтай аймағында 8 аудан бар. Шен туралы әкімшілік-аумақтық табельде ІҚАО Шыңжаң округтеріне қарағанда жоғары сатыда: оның аймағы мәртебесі жағынан округке тең. Сондықтан облыстық өкімет қосымша қондырғы сияқты және жергілікті билікке мәселені тікелей Үрімжіде шешкен оңай. Үрімжіде бұған кедергі жасамайды, әсіресе [[1982]]-жылы ІҚАО Бейжіңге ҚХР үкіметіне тікелей бағынуды сұрап, ШҰАА юрисдикциясынан шықпақ болған шешімінен кейін ІҚАО басында облыс үкіметінің төрағасы тұрады, оны қазақша «үкімет төрағасы» емес, «облыс бастығы» немесе «облыс үкіметі бастығы» деп атайды, өйткені төраға Қытайда біреу – ол ҚХР Төрағасы. Аймақты (округті) губернатор басқарады, оны мұнда «әкім» емес, «уәли» деп атайды, ал қала мэрлерін «қала бастығы» деп атайды, есесіне аудан әкімдерін көбінесе «аудан әкімі» деп атайды. [[1990]] жылға дейін «аудан бастығы» термині қолданылатын. Болыс әкімін көбінесе жайғана «ауылбасы» деп атайды. Қытайдағы қазақ автономиясының сақталу [[перспектива]]лары бүгінде бірыңғай емес. Хань халқының тарапынан аз ұлт өкілдері пайдаланатын жеңілдіктерді сақтап қалудың құқық тарапынан дұрыстығы туралы мәселе жиі қойылып жүр. Қытай үкіметі мен ҚКП қазақ диаспорасы мен ирредентасына қатысты ұлттық саясаты қаншалықты бірмәндес болатындығы белгісіз. Қазақтар лауазымды этнос болатын және басшылық басында ресми тұрған, қазақтардың әлемдегі екінші әкімшілік-аумақтық құрылымы болып табылатын {{PAGENAME}}ның Қазақстан үшін маңызы орасан. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |colspan="10" align="center" | [[File:Ili mcp.png|600px]] |- ! # ! Дәрежесі ! Атауы ! Иероглифпен ! [[Пиньинь]] ! [[Ұйғыр тілі]] <br /> (араб шрифт) ! Ұйғыр тілі <br /> (латынша) ! Халқы <br /> (2003 <br /> шамамен.) ! Ауданы <br /> (км²) ! Халық <br />тығыздығы <br /> (/км²) |---------- bgcolor=coral |rowspan="2"|* |Аймақ |[[Алтай аймағы|Алтай]] |阿勒泰地区 |Ālètài Dìqū |تارباغاتاي ۋىلايىتى |Altay Wilayiti |561,667 |117,800 |5 |---------- bgcolor=coral |Аймақ |[[Тарбағатай аймағы|Тарбағатай]] |塔城地区 |Tǎchéng Dìqū |تارباغاتاي ۋىلايىتى |Tarbaghatay Wilayiti |994.776 |104,546 |16 |---------- |1 |Қалалық аудан |[[Құлжа]] |伊宁市 |Yīníng Shì |غۇلجا شەھىرى |Ghulja Shehiri |430,000 |629 |684 |---------- |2 |Қалалық аудан |[[Қойтүн (қала, Қытай)|Қойтүн]] |奎屯市 |Kuítún Shì |كۈيتۇن شەھىرى |Küytun Shehiri |300,000 |1,171 |256 |---------- |3 |Аудан |[[Құлжа (аудан)|Құлжа]] |伊宁县 |Yīníng Xiàn |غۇلجا ناھىيىسى |Ghulja Nahiyisi |360,000 |4,486 |80 |---------- |4 |Қалалық аудан |[[Қорғас (Қытай)|Қорғас]] |霍城县 |Huòchéng Xiàn |قورغاس ناھىيىسى |Qorghas Nahiyisi |360,000 |5,466 |66 |---------- |5 |Аудан |[[Тоғызтарау ауданы|Тоғызтарау]] |巩留县 |Gǒngliú Xiàn |توققۇزتارا ناھىيىسى |Toqquztara Nahiyisi |160,000 |4,124 |39 |---------- |6 |Аудан |[[Күнес (аудан)|Күнес]] |新源县 |Xīnyuán Xiàn |كۈنەس ناھىيىسى |Künes Nahiyisi |300,000 |7,583 |40 |---------- |7 |Аудан |[[Моңғолкүре]] |昭苏县 |Zhāosū Xiàn |موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى |Mongghulküre Nahiyisi |160,000 |10,465 |15 |---------- |8 |Аудан |[[Текес (аудан)]] |特克斯县 |Tèkèsī Xiàn |تېكەس ناھىيىسى |Tékes Nahiyisi |160,000 |8,080 |20 |---------- |9 |Аудан |[[Нылқы ауданы|Нылқы]] |尼勒克县 |Nílèkè Xiàn |نىلقا ناھىيسى |Nilqa Nahiyisi |160,000 |10,130 |16 |---------- |10 |colspan="2"|[[Шапшал-Сібе автономиялық ауданы]] |察布查尔锡伯自治县 |Chábùchá'ěr Xībó Zìzhìxiàn |ئاپتونوم يېزىسى چاپچال شىبە |Chapchal Shibe Aptonom Nahiyisi |170,000 |4,489 |38 |} == Халқы == Қазіргі кезде әртүрлі мәліметтер бойынша Қытайдағы [[қазақ диаспорасы]] 1 200 000-нан 2 000 000 адамға дейін. Қытайда тұратын қазақтардың саны туралы әртүрлі мәлімет көздері бір-біріне сәйкес келмейді. Отбасында үш баладан бес балаға дейін болатын қазіргі Қытай аумағында тұратын қазақтардың санын дәл анықтауға кедергі жасайтын факторлардың бірі отбасылардағы балалар санын шектейтін Қытай үкіметінің жүргізіп отырған [[демография]]лық саясаты. Осыған байланысты халықтың көп бөлігі тіркелмеген. Сол сияқты Қытайда тұратын халықтың жалпы саны туралы дәл статистикалық мәліметтің жоқтығы да қиындық туғызады. Іле Қазақ автономиялық облысында қазақ [[ирредента]]сы, яғни өзінің тарихи аумағында қоныстанған этникалық қазақтар тұрады. Қытай мәліметтері бойынша Қытайдағы қазақ диаспорасы саны 1 млн. адамнан асатын он ірі этностардың құрамына кіреді. Қытайда барлығы 56 ұлт өмір сүреді. Қазақ диаспорасы біздің шетелдегі отандастарымыздың ең көбі болып табылады. Қытайдағы қазақтардың санының өсу қарқыны айтарлықтай жоғары: 1949 ж. – 443 000-нан көп 1979 ж. – 848 000 шамасында 1982 ж. – 907 000 1985 ж. – 964 000 1990 ж. – 1 200 000 2005 ж. – 1 млн. 296 мыңнан 1 млн. 500 мыңға дейін. Қытай Халық Республикасының жүргізген ұлттық аумақтық автономия саясатының нәтижесінде 1954 жылы Іле автономиялық облысы құрылды. Қазақтар негізінен Алтай, Іле, Тарбағатай округтері кіретін автономиялық облыста, сондай-ақ ҚХР ШҰАА [[Мори Қазақ автономиялық ауданы]], [[Баркөл Қазақ автономиялық ауданы|Баркөл Қазақ уездерінде]], Ганьсу провинциясының [[Ақсай Қазақ автономиялық ауданы|Ақсай Қазақ автономиялық уезінде]] және аз мөлшерде [[Бейжің]]де тұрады. ҚХР құрылған кезде оның аумағында 420 000 қазақ өмір сүрген, оның 418 000 – Шыңжаңда тұрған, бұл 9% құрайды; үш мыңнан астам қазақ онымен шекаралас Ганьсу және Цинхай провинцияларының аудандарында тұрған. Шыңжаңда қазақтар негізінен Алтай, Іле және Тарбағатай (Чугучак) округтерінің аудандарында көшіп жүрді, бұл барша қазақ көштерінің 3/5 бөлігін құрайтын. Шағындау топтар қазіргі Мори Қазақ автономиялық уезі мен Цинхай уезін (Санджи-Хуэй автономиялық облысы) және Баркөл Қазақ автономиялық уезінің (Хамий округі) аумағында көшіп жүрген. Әдетте көш рулық негізде құрылатын болған. [[File:Іле Қазақ автономиялық облысының халық санының этникалық топтар бойынша өсуі (1949, 1959 және 1969).png|thumb|Іле Қазақ автономиялық облысының халық санының этникалық топтар бойынша өсуі (1949, 1959 және 1969)]] ШҰАА аумағында қазақтар саны жағынан [[ханьдар]] мен [[ұйғырлар]]дан кейінгі үшінші орынды иеленіп, жалпы халықтың 7,4% құрайды. ҚХР жарияланғаннан бергі 54 жылда қытайдағы қазақтардың саны үш еседен артық өсті. Қазақтар лауазымды этнос болып табылатын ІҚАО басқа да автономиялық құрылымдар бар: Санжи Дүңген облысындағы Мори Қазақ автономиялық уезі, Хамий округіндегі Баркөл Қазақ автономиялық уезі және Ганьсу провинциясындағы Ақсай Қазақ автономиялық уезі. Цинхай провинциясында Хайси-Тибет-Моңғол-Қазақ автономиялық облысы бар, оны көбінесе жай ғана Хайси-Моңғол-Тибет деп атайды. Сондай-ақ оншақты автономиялық қазақ болыстары бар. Үрімжінің арғы жағындағы Ганьсу мен Цинхай аумақтарына қазақтар [[1917]] жылғы қазан төңкерісінен кейін көшкен. ІҚАО қазақтары автохтонды халық болып табылады. Бұл аумақты қазақтар жоңғарлармен екі ғасырға созылған күресте қорғап қалды. Басқа елде өмір сүре отырып, қазақтар бұл жерде басқа тарихи шеңберде, басқа әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайда дамыды, қытайдың мәдени ықпалында өмір сүрді. Қазақстандық зерттеушілер мәліметтері бойынша Қытайдағы қазіргі қазақ диаспорасының бірқатар ерекшеліктері бар. Біріншіден, ҚХР аумағында тұратын қазақтардың 80% ҚХР құрылғаннан кейін туылғандар, оның 70% - 1962 жылдан кейін және 50% - «мәдени революциядан» кейін туылғандар. Бұл, бір жағынан, «тууды реттеу» саясатын жүзеге асыруда қытай емес халықтарға жасалған белгілі бір «жұмсақтық» туралы қорытындыны білдірсе, екінші жағынан – қазақ халқының басым бөлігі ҚХР өз отаны деп қарайтынының көрсеткіші. Қазақ диаспорасы өкілдерінің көпшілігі үшін «мәдени революция» кезеңінің эксперименттері өз тәжірибелерінен таныс және оларда жалпы «мәдени революция буындарына» тән [[психология]]лық ерекшеліктердің бәрі бар. Екіншіден, ҚХР-дағы қазақ этникалық тобының мәдени және жалпы білім беру деңгейін көтеру ісіндегі қол жеткізген елеулі прогреске қарамастан ол төмен күйінде қалуда. [[1982]] жылғы халық санағы мәліметтері бойынша алты жастан жоғары қазақ ұлты (725 130 адам) арасында әртүрлі жоғары оқу орандарының түлектері тек – 2 547 адам; студенттер – 1 483; екінші сатыдағы орта мектеп түлектері – 41 599; бірінші сатыдағы орта мектеп – 124 781; бастауыш мектеп – 351 272; сауатсыздар мен шала сауаттылар – 203 448 адам немесе автономиялық аудандағы қазақтардың жалпы санының 28,66%, оның ішінде алты жастан он бір жасқа дейінгілердің арасында – 81 325 адам. Қазақ ұлтының 50%-нан астамын құрайтын әйелдер арасында сауатсыздық деңгейі ерлерге қарағанда 1,5 есе артық. Бұл жағдайдың ҚХР-дағы қазақ халқының тиісті жұмыспен қамтылуы саласына әсері ететіні сөзсіз. Елдің халық шаруашылығында жұмыс істейтін 294 923 қазақтың 243 557-сі немесе экономикалық белсенді қазақ халқының 82,58% - жер өңдеуде, мал, балық және орман шаруашылықтарында шоғырланған; кеніштерде, ағаш өңдеу өнеркәсібі кәсіпорындарында – 3659; зауыттар мен фабрикаларда – 3781; құрылыста – 2016; көлік және байланыста – 2224; сауда мен қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарында – 9152; денсаулық сақтау мен әлеуметтік қамсыздандыруда – 16045; мемлекеттік және партиялық органдарда – 9460 қазақ жұмыс істейді [3]. 80 жылдардың басындағы ҚХР қазақтары кәсібі жағынан былай бөлінген: әртүрлі кәсіпорындардың техникалық персоналы – 32 889, мемлекеттік органдардың, кәсіпорындардың, партиялық және қоғамдық ұйымдардың жауапты қызметкерлері – 5 821, іс қағаздарын жүргізушілер мен осы санаттағы қызметкерлер – 5 809, сауда қызметкерлері – 3 816, қызмет көрсету саласы қызметкерлері – 4 812, жер өңдеушілер, мал өсірушілер, орманшылар – 219 752, өндіріс жұмысшылары, көлік жұмысшылары және осыған сәйкес санаттағы жұмысшылар – 21 295 немесе ҚХР халық шаруашылығындағы жұмыс істейтін қазақтардың 7,43%. 1982 жылдың ортасында ҚХР аумағында тұратын қазақтардың құрылымы және олардың ҚХР-ның 56 ұлты құрылымындағы жағдайы осындай болатын. Өткен реформалар жылында бұл құрылым айтарлықтай өзгеріске ұшырай қойған жоқ; сөз жоқ, ҚХР қазақ халқының мәдени және білім деңгейінің көтерілуі аясындағы әлеуметтік прогресс байқалады. Техника саласындағы ұлттық кадрларды дайындау, ана тіліндегі мектеп білімін одан әрі дамыту және т.б. бұған куә. ҚХР-дағы қазақтардың мәдени және жалпы білім деңгейі өсіп келеді. ІҚАА тұрғындарының көпшілігі Бейжің, Шанхай және Қытайдың басқа да ірі қалаларындағы, шетелдерде, соның ішінде Қазақстанда жоғары оқу орындарында оқып жатқандары да бар. Осыған қарамастан, қазақтардың әлеуметтік те, кәсіби де, саяси да құрылымдары ҚХР қазақ қауымдастығының даму үрдісі туралы куәландыратын және оның келешегін анықтайтын елеулі сапалы өзгерістерге ие болмай отыр. Соңғы уақытта Қазақстан тарапынан қазақтардың бұрынғы өткені туралы мәліметтер бар. Қытайдағы тарихи ескерткіштерге деген қызығушылық артып келеді. Осыған байланысты Қытайдағы қазақтардың мұрасын зерделеу жұмыстары басталып кетті. Мүдде ортақ, өйткені Қытайда ғалым, артист, суретші, музыкант қазақтар тұрады, олар кейбір жобалардың бастамашысы болды және оларды жүзеге асыруға жәрдемдесуде. Олардың қатысуымен қазіргі кезде кітап басып шығару, тарихи материалдарды жинау және т.б. жұмыстар ұйымдастырылды. Бұл бағытта [[Дүниежүзі Қазақтарының Қауымдастығы]] белсенді жұмыс жүргізуде. Мысал ретінде «Шыңжаңдағы қазақ сазгерлері» кітабының әзірленуін келтіруге болады, оның авторы өнертанушы Құлжада Мұхамед, Майра Мұхамедқызының әкесі. Мұнымен қатар белгілі күйшілерге, суырып салма ақындарға арналған шығармашылық кештер өткізіледі, компакт-дискілер шығарылады. Мысалға, Қытайда тұрған күй шебері Бейсенбінің туған күнінің құрметіне арнайы компакт-диск шығарылды. Суырып салма ақын Т.Жолдыұлының 100 жылдығына жас орындаушылардың орындауындағы оның әндері жазылған магнитті таспа әзірленді. Қытайда би өнері өте дамыған. Осыған байланысты Қытайда тұрған атақты Тайыр күйшінің қызы белгілі балетмейстер Нағима Тайырқызының есімін атай кеткен жөн. Ол көптеген талантты бишілерді тәрбиеледі. Н.Тайырқызы [[Алматы]] қаласына келіп тұрады, онда облыстық филармонияда сабақ береді. [[Қазақстан|ҚР]] Президенті Н.Ә.Назарбаевтың және СІМ белсенді сыртқы саяси курсы нәтижесінде Қытай тарапының позициясында Қазақстанның саясатына деген белгілі түсіністік байқалады. Елшілік отандастарға Қазақстанның экономикалық, саяси және мәдени өмірі туралы объективті ақпарат береді, оларды қызықтыратын көші-қон, демографиялық процестерді реттейтін нормативтік актілерді түсіндіреді. Соңғы жылдары Қытайда жергілікті билік органдарында қазақ тілінің қолданылу аясы тарылып келеді, ұлттық мектептер жабылуда. Біздің отандастарымызды Бейжіңнің бала тууын шектеу саясаты да алаңдатуда, ол қазақ халқының өспей қалуына әкеп соғады. Қазақстан-Қытай шекарасының бойында өзінің үкіметі, жергілікті басқару органдары, қазақ мектептері мен қазақ тіліндегі газеттері, радио және телевидениесі бар Іле Қазақ автономиялық облысы (ІҚАО) Қазақстанмен тұтастай шектесіп жатыр. ҚХР конституциясы бойынша автономиялардағы бірінші әкімшілік лауазымдарды лауазымды этностың өкілдері иеленуі тиіс, ІҚАО бұл қазақтар (аудандықтан бастап қалалық буынға дейінгі парткомның бірінші хатшысы лауазымына бұл қағида жүрмейді). Қазақтардың басым үлес салмағы білім беру, мәдениет, өнер, қаржы, сақтандыру, денсаулық сақтау, спорт және әлеуметтік қызмет көрсету саласында, сондай-ақ партиялық-мемлекеттік қызмет пен құқық қорғау органдарында байқалады. Аз кездесетіні – ғылымға негізделген салалар мен өнеркәсіптік, әсіресе ірі кәсіпорындарда. == Басшылары == === Бірінші хатшы === # Чжао Тянцзе (赵天杰) (2017 - 2020) # Чжан Чуньсянь (на 8.3.2011 год)<ref>{{Cite web|url=http://russian.people.com.cn/31521/7312107.html|title=Секретарь парткома Синьцзяна Чжан Чуньсянь преисполнен уверенности в сохранении стабильности в регионе|author=|website=|date=8/03/2011|publisher=газета "Жэньминь Жибао"}}</ref> === Губернатор === # Фатхан (Пәтіхан) Дәлелханұлы Сүгірбаев (1954 жылдың қарашасы – 1955 жыл, маусым). Керей, Абақ, Шеруші # [[Жағда Бабалықұлы]] 1955 жылдың маусым айынан 1957 жылдың ақпанына дейін Іле Қазақ автономиялық облысының уақытша бастығы, 1958 жылдың мамырына дейін. # [[Құрманәлі Оспанұлы]] 1958 жылы маусым айынан, 1963 жылы қыркүйекке дейін. # Ерғали Әбілқайырұлы 1963 жылдың қыркүйек айынан 1969 жылғы мамырға дейін. # Чұң Лияң Шо 1969 жылдың мамырынан, 1970 жылдың мамырына дейін (әскери түзіммен басқарылды). # Уаң Жын Жұң 1970 жылы мамыр айынан 1975 жылдың шілдесіне (әскери түзіммен басқарылды). # Шие Гау Жұң 1975 жылы шілдеден 1975 жылғы қыркүйекке дейін (әскери түзіммен басқарылды). # [[Жанабіл Сымағұлұлы|Жәнәбіл Смағұлұлы]] 1975 жылдың қыркүйегінен, 1978 жылғы ақпанға дейін. Керей, Абақ, Шұбарайғыр # Қасымбек Сейітжанұлы 1979 жылғы наурыздан 1983 жылғы сәуірге дейін. # Дияр Құрмашұлы, (1983 жылы сәуір айынан 1988 жылы мамыр айына дейін). # Асхат Керімбайұлы, Іле Қазақ автономиялық облысының бастығы, парткомның орынбасар хатшысы (1988 жылы мамыр айынан 1993 жылы мамыр айына дейін). # Бекмұхамет Мұсаұлы, 1993 жылы сәуір айынан бастап 1998 жылы наурыз айына дейін Іле Қазақ автономиялық облыстық партком хатшысының орынбасары, облыс бастығы болған. # Алпысбай Рахымұлы, (1998 жылы наурыз айынан 2001 жылы маусым айына дейін). # Нұрлан Әбілмәжінұлы, 2002 жылы наурыздан 2003 жылы қаңтарға дейін Іле Қазақ автономиялық облыстық парткомның орынбасар хатшысы, облыс бастығы. # Қызайжан Сейілқожаұлы, 2003 жылы наурыздан 2007 жылы қарашаға дейін Іле Қазақ автономиялық облыстық партком хатшысының орынбасары, облыс бастығы. # Мәукен Сейітқамзаұлы 2007 жылы қаршадан 2012 жылы қаңтарға дейін Іле Қазақ автономиялық облыстық парткомның орынбасар хатшысы, облыс бастығы . # Мәнен Зейнелұлы 2012 жылы ақпаннан 2016 жылы қаңтарға дейін Іле Қазақ автономиялық облыстық парткомның орынбасар хатшысы, облыс бастығы болған. Керей, Абақ, Қарақас # Құрмаш Сыржанұлы 2016 жылы ақпан айынан 2021 дейін Іле Қазақ автономиялық облыстық парткомның орынбасар хатшысы, облыс бастығы міндетін атқарып келеді.<ref name="ҚЫТАЙДАҒЫ ІЛЕ ҚАЗАҚ АВТОНОМИЯЛЫҚ ОБЛЫСЫН БАСҚАРҒАНДАР">{{cite web | url=https://www.qamshy.kz/article/qitaydaghi-ile-qazaq-avtonomyyali-oblisin-basqarghandar.html | title=ҚЫТАЙДАҒЫ ІЛЕ ҚАЗАҚ АВТОНОМИЯЛЫҚ ОБЛЫСЫН БАСҚАРҒАНДАР}}</ref><ref>{{cite web | url=https://abai.kz/post/18523 | title=Ауыт Мұқибек. О, менің Іле Қазақ облысым! | publisher=Абай ақпарат порталы}}</ref><ref>{{cite web | url=http://slawyan.kazakcnr.com/xw/tpxw/201702/t20170205_1112706.html | title=Қытайдағы Қазақ облысы басшыларының қысқаша өмірбаяны, Іле Қазақ автономиялық облысы құрылғаннан бергі облыс бастықтарының қысқаша өмірбаяны | publisher=Жүңгө қазақ радио торабы | Жауапты редактор：Дауылбек}}</ref> # Қаден Қабенұлы сәуір 2021 - қазан 2021 # Ершат Тұрсынбай желтоқсан 2021 бастап == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.xjyl.gov.cn Ресми сайты] ( [[Жеңілдетілген қытайша]]) * [http://www.xzqh.org/quhua/65xj/40yili.htm Бөлімделген ақпарат ] (Жеңілдетілген қытайша) * [http://www.chinaheritagenewsletter.org/features.php?searchterm=003_twomuseums.inc&issue=003 A TALE OF TWO CITIES: NEW MUSEUMS FOR YINING AND URUMQI ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204191314/http://www.chinaheritagenewsletter.org/features.php?searchterm=003_twomuseums.inc&issue=003 |date=2012-02-04 }} "CHINA HERITAGE NEWSLETTER", China Heritage Project, The Australian National University. ISSN 1833-8461. No. 3, September 2005. (Құлжадағы Іле Қазақ аутономиялық облысы Мұражай туралы әңгімелер). {{commonscat|Ili Kazakh Autonomous Prefecture}} [[Санат:{{PAGENAME}}| ]] 38vrch6oum8ckuk9nbxmxouzpgagyu6 0 5049 3604558 3592386 2026-05-13T17:13:32Z Tuttiorchestra687 173049 «[[Санат:Қазақстан дирижерлері|Қазақстан дирижерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604558 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Мұқан Төлебаев |Атауы = |Сурет = Мұқан Төлебаев.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = Мұхаммедсәлім Төлебаев |Толық аты = |Туған күні = 13.03.1913 |Туған жері = [[Қарашыған]] шатқалы, {{туғанжері|Сарқан ауданы|Сарқан ауданында}}, [[Жетісу облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 02.04.1960 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{USSR}}<br>[[File:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg|20px]] [[РКФСР]] (1917-1922)<br>[[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]] (1913-1917) |Мамандықтары = [[композитор]], [[дирижер]], [[педагог]] |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = [[опера]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = }} '''Мұқан Төлебаев''' ({{туғанкүні|13|03|1913}}, Қарашыған шатқалы, [[Сарқан ауданы]], [[Жетісу облысы]] — {{қайтысболғанкүні|02|04|1960}}, [[Алматы]]) — қазақтың аса көрнекті [[композитор]]ы, қоғам қайраткері, КСРО халық артисі (1959), КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1949), [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік әнұраны|бұрынғы ҚР әнұраны]] авторларының бірі. == Өмірбаяны == *Мұқан Төлебаев 1913 жылы 13 наурызда бұрынғы [[Талдықорған облысы]], Бөрлітөбе ауданында дүниеге келген. *Төлебаев орта мектеп бітірген соң Алматы педагогикалық училищесінде оқиды (1933). Осы кезде аудандық «Жұмысшы жастар» театрын ұйымдастырады. *Алматыда өткен халық өнерпаздарының бүкіл қазақстандық 1-слетіне қатысып (1934), әнші ретінде көзге түседі. *Мәскеу консерваториясы жанынан ашылған Қазақ студиясына оқуға түседі (1936). *1941-1945 жж. [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийден]] сабақ алған. Ол Е. Брусиловскиймен бірлесіп «Аманкелді» операсын жазған. *Дирижëрлікті [[Леонид Матвеевич Шаргородский|Леонид Шаргородскийден]] үйренген. *Қазақтың халық аспаптар оркестрінің дирижëрі қызметін атқарады (1942-1944). *Мәскеу консерваториясын ([[Владимир Владимирович Маяковский|Маяковский]] мен Ференнің композициясы класы бойынша) бітіріп шығады (1951). *Мұқан Төлебаев соғыста алған жарасы қатерлі ісікке айналып 47 жасында дүниеден озған. == Шығармашылығы == Мұқанның анасы Тәжібала мен туған нағашысы Апырбай ақындық, әншілік, күйшілік өнерімен төңірегіне танылған адамдар. Бұл болашақ композитордың өнерге жастайынан бейімделіп, бойындағы бұла дарынның қанаттануына себепші болған. Жалпы М. Төлебаев шығармаларындағы музыкалық – эпикалық үрдістің бел алып жататыны, оның ұдайы халық өнеріне табан тіреп, халықтың бай музыкалық қазынасынан шабыт алып отыратынын аңғартады. М. Төлебаев туындатқан опералардың, оркестрлік немесе вокалды-симфониялық шығармалардың, камералық-аспаптық пьесалардың, әндер мен романстардың қай-қайсысы да терең сезімталдығымен, музыкалық тілінің шыншылдығымен, өзіндік қолтаңбасымен дараланып отырады. Оның шығармаларының көркемдік қуаты тегеурінді, парасат-пайымы өрелі, көркемдік-идеялық бағыты айқын, ұлттық-төлтумалық бояуы қанық. М. Төлебаев қысқа ғана ғұмырында жүзден астам музыкалық шығармалар туындатып үлгерген. Бұлардың ішінде опералық, контаталық-ораториялық және ән-романстық шығармалары айрықша ден қойдырады. Әсіресе, «Біржан-Сара» операсы оның композиторлық дарынының шырқау шыңы ғана емес, сонымен бірге қазақтың XX ғасырдағы музыкалық мәдениетінің ең көрнекті табыыстарының бірі. «Біржан-Сара» операсы өзінің полифониялық болмысына қарамастан, ұлттық нәрі құнарлы туынды. Нағыз өнердің табиғатына тән төлтумалық «Біржан-Сара» операсының өнбойынан айқын аңғарылып отырады. М. Төлебаев қазақтың кәсіпқой музыкалық мәдениетін қалыптастырып, орнықтырушы хас дарындардың бірі.<ref>[[Тарихи тұлғалар]]. Танымдық - көпшілік басылым. [[Мектеп]] жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – [[Алматы]]. “[[Алматыкітап баспасы]]”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Қызықты фактілер == * Қазақстан Республикасы алғашқы әнұраны авторларының бірі. * Мұқан Төлебаев - жаңашыл композитор. Ол бірінші болып кантата, симфониялық поэма жазған. * М. Төлебаев, [[Ахмет Жұбанов|А. Жұбанов]], Е. Брусиловский, [[Василий Васильевич Великанов|В. Великанов]], [[Латиф Хамиди|Л. Хамиди]], [[Сергей Иванович Шабельский|С. Шабельский]], [[Борис Гиршевич Ерзакович|Б. Ерзакович]] - жетеуі [[1939 жыл]]ы [[Қазақстан Композиторлар одағы]]н құрған. *«Біржан-Сара» операсы оның композиторлық дарынының шырқау шыңы ғана емес, сонымен бірге қазақтың XX ғасырдағы музыкалық мәдениетінің ең көрнекті табыстарының бірі. «Біржан-Сара» операсы өзінің полифониялық болмысына қарамастан, ұлттық нәрі бар құнарлы туынды. *Өмірінің соңғы жылдарында композитор лирикалық-драмалық «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» операсын бастайды, бірақ композитор кенеттен дүние салып, бұл шығарма аяқталмай қалады. == Атақтары == *КСРО Композиторлар одағының мүшесі (1942); *Қазақстан Композиторлар одағы басқарма мүшесі (1948); *Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының төрағасы (1956-1960). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақ мәдениет саласының тұлғалары]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:КСРО халық әртістері]] [[Санат:КСРО сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] 2vzocda7l9ca459u1cb31c5h0sg9bxr 0 6100 3604738 3533336 2026-05-14T04:12:03Z Гулмира Исатай 179201 3604738 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. 1 ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. 395 ж. Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. 7 ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Қауқаз өңірінен көшіп келіп, 680 ж. Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. 9 ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, 13 ғасырдың аяғы мен 14 ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгарияжерлерін 14 ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. 15 ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (18 – 19 ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 ж. жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 13) БолгарияТүркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария1-дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. 2-дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгариябейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгарияжеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгариякомпартиясы биліктен кетті. БолгарияБҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның 60%-ын қолдарына алды. БКП бар болғаны 8 депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г.Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған заем арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы 2 есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару 40% азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының 19-ы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлатылып, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылады. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85% Германияға тасылады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90% Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90%, тыңайтқыштың 100%, паровоздың 80%-ын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының 1-і күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы 5 қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] mb27nopnidfs7btclzqrkf4ewm6mgnp 3604739 3604738 2026-05-14T04:14:59Z Гулмира Исатай 179201 /* */ 3604739 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. 7 ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Қауқаз өңірінен көшіп келіп, 680 ж. Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. 9 ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, 13 ғасырдың аяғы мен 14 ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгарияжерлерін 14 ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. 15 ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (18 – 19 ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 ж. жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 13) БолгарияТүркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария1-дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. 2-дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгариябейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгарияжеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгариякомпартиясы биліктен кетті. БолгарияБҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның 60%-ын қолдарына алды. БКП бар болғаны 8 депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г.Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған заем арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы 2 есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару 40% азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының 19-ы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлатылып, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылады. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85% Германияға тасылады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90% Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90%, тыңайтқыштың 100%, паровоздың 80%-ын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының 1-і күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы 5 қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] rouz7ovee4fs5tvhof5o726wiarh3s1 3604741 3604739 2026-05-14T04:16:18Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604741 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, 680 ж. Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. 9 ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, 13 ғасырдың аяғы мен 14 ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгарияжерлерін 14 ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. 15 ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (18 – 19 ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 ж. жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 13) БолгарияТүркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария1-дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. 2-дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгариябейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгарияжеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгариякомпартиясы биліктен кетті. БолгарияБҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның 60%-ын қолдарына алды. БКП бар болғаны 8 депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г.Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған заем арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы 2 есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару 40% азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының 19-ы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлатылып, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылады. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85% Германияға тасылады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90% Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90%, тыңайтқыштың 100%, паровоздың 80%-ын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының 1-і күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы 5 қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] r1higrpur1nk7ush1vnikeknuqn898v 3604742 3604741 2026-05-14T04:19:35Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604742 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгарияжерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (18 – 19 ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 ж. жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 13) БолгарияТүркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария1-дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. 2-дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгариябейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгарияжеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгариякомпартиясы биліктен кетті. БолгарияБҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның 60%-ын қолдарына алды. БКП бар болғаны 8 депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г.Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған заем арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы 2 есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару 40% азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының 19-ы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлатылып, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылады. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85% Германияға тасылады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90% Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90%, тыңайтқыштың 100%, паровоздың 80%-ын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының 1-і күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы 5 қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] fk9kizt2zgfwxh3hlqxpakde3a495q5 3604743 3604742 2026-05-14T04:20:51Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604743 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгарияжерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 ж. жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария1-дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. 2-дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгариябейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгарияжеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгариякомпартиясы биліктен кетті. БолгарияБҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның 60%-ын қолдарына алды. БКП бар болғаны 8 депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г.Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған заем арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы 2 есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару 40% азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының 19-ы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлатылып, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылады. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85% Германияға тасылады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90% Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90%, тыңайтқыштың 100%, паровоздың 80%-ын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының 1-і күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы 5 қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] kmz78557yyyi9za7fc8gqugbr9gfvb1 3604744 3604743 2026-05-14T04:21:15Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604744 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгарияжерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 ж. жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария1-дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. 2-дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгариябейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгарияжеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгариякомпартиясы биліктен кетті. БолгарияБҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның 60%-ын қолдарына алды. БКП бар болғаны 8 депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г.Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған заем арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы 2 есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару 40% азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының 19-ы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлатылып, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылады. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85% Германияға тасылады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90% Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90%, тыңайтқыштың 100%, паровоздың 80%-ын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының 1-і күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы 5 қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] i5ozsq9w7cgvtm051vr1n6rri7ybfy4 3604745 3604744 2026-05-14T04:21:52Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604745 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгарияжерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария1-дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. 2-дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгариябейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгарияжеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгариякомпартиясы биліктен кетті. БолгарияБҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның 60%-ын қолдарына алды. БКП бар болғаны 8 депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г.Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған заем арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы 2 есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару 40% азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының 19-ы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлатылып, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылады. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85% Германияға тасылады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90% Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90%, тыңайтқыштың 100%, паровоздың 80%-ын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының 1-і күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы 5 қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] jrbxeu45i4y8zx3a0j3x9b3m8qxrqiy 3604746 3604745 2026-05-14T04:27:14Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604746 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның 60%-ын қолдарына алды. БКП бар болғаны 8 депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г.Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы 2 есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару 40% азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының 19-ы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлатылып, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылады. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85% Германияға тасылады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90% Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90%, тыңайтқыштың 100%, паровоздың 80%-ын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының 1-і күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы 5 қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] cs0vsbazzz49ud2wvawcsclzcc1me5c 3604747 3604746 2026-05-14T04:28:20Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604747 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны 8 депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г.Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы 2 есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару 40% азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының 19-ы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлатылып, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылады. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85% Германияға тасылады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90% Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90%, тыңайтқыштың 100%, паровоздың 80%-ын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының 1-і күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы 5 қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] 3z9zizn9x3tm51u7m88lvtcr4p6ekd6 3604748 3604747 2026-05-14T04:30:10Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604748 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны 8 депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының 19-ы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлатылып, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылады. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85% Германияға тасылады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90% Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90%, тыңайтқыштың 100%, паровоздың 80%-ын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының 1-і күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы 5 қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] qrqtugmj19z5zqbedivyqwrv5kfkg10 3604749 3604748 2026-05-14T04:31:16Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604749 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны 8 депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлатылып, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылады. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85% Германияға тасылады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90% Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90%, тыңайтқыштың 100%, паровоздың 80%-ын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының 1-і күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы 5 қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] iv7wo92dq7cf5lwlthf9fb6rm2mp3iz 3604750 3604749 2026-05-14T04:33:11Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604750 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлатылып, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылады. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85% Германияға тасылады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90% Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90%, тыңайтқыштың 100%, паровоздың 80%-ын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының 1-і күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы 5 қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] 7ncjwituibb09kbhapco3i0k2ln8re9 3604751 3604750 2026-05-14T04:35:07Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604751 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлатылып, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылады. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90% Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90%, тыңайтқыштың 100%, паровоздың 80%-ын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының 1-і күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы 5 қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] a06rhs7myv8mx8ax0079xmvbzrydzni 3604752 3604751 2026-05-14T04:35:57Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604752 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылады. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90% Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90%, тыңайтқыштың 100%, паровоздың 80%-ын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының 1-і күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы 5 қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] gj5eaf09l9teptq9h9wmswhutd2xvv8 3604753 3604752 2026-05-14T04:37:46Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604753 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90% Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90%, тыңайтқыштың 100%, паровоздың 80%-ын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының 1-і күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы 5 қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] gvztae0k5739qcwn2wbw17z4sdzlljz 3604754 3604753 2026-05-14T04:47:47Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604754 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгарияүштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгарияөз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] tt00b1lgym215pg4s3p9mhyr7tj8xjw 3604758 3604754 2026-05-14T05:05:48Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604758 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздердің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] r4174dpqqasslj8n9s5131al28sdefi 3604759 3604758 2026-05-14T05:07:10Z Гулмира Исатай 179201 /* Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері */ 3604759 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # 1 кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # 2 кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # 3 кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқықбұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] mz9elba7mhq41rblfnudfdv8zfjp2qs 3604760 3604759 2026-05-14T05:09:53Z Гулмира Исатай 179201 /* Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері */ 3604760 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгариясоғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70%-ы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] fjol5y9bfes6x0fk82xwx90w4vdzqlb 3604761 3604760 2026-05-14T05:10:38Z Гулмира Исатай 179201 /* Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері */ 3604761 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгария соғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70 пайызы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30% қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] j58lk2f5a1wueahryp43pa7x5zm0tlg 3604762 3604761 2026-05-14T05:11:16Z Гулмира Исатай 179201 /* Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері */ 3604762 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгария соғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70 пайызы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30 пайызға қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы 4 есе, ет – 5есе, қант – 3 есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29 қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] knm7ixg4e4jwozx5u3jsclpdkvk8ty0 3604763 3604762 2026-05-14T05:12:38Z Гулмира Исатай 179201 /* Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері */ 3604763 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгария соғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70 пайызы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30 пайызға қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы төрт есе, ет бес есе, қант үш есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29-ншы қыркүйекте Владай көтерілісіжеңіліс тапты. 30 қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] 3wfc3w41j7aqrsyoj51203dayksp1aa 3604764 3604763 2026-05-14T05:13:15Z Гулмира Исатай 179201 /* Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері */ 3604764 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгария соғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70 пайызы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30 пайызға қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы төрт есе, ет бес есе, қант үш есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29-ншы қыркүйекте Владай көтерілісі жеңіліс тапты. 30-ншы қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] p7vahti4blsz56x35im5f27e6dw634t 3604765 3604764 2026-05-14T05:14:24Z Гулмира Исатай 179201 /* Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері */ 3604765 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгария соғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70 пайызы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30 пайызға қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы төрт есе, ет бес есе, қант үш есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29-ншы қыркүйекте Владай көтерілісі жеңіліс тапты. 30-ншы қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария[[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, югославия мен Румынияға 70 мың мал, 50 мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгарияүшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87% дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы 8 маусымнан 9 маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] bbdcm115tg8qpfypbg4rrxjagmisc33 3604766 3604765 2026-05-14T05:17:39Z Гулмира Исатай 179201 /* Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері */ 3604766 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгария соғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70 пайызы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30 пайызға қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы төрт есе, ет бес есе, қант үш есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29-ншы қыркүйекте Владай көтерілісі жеңіліс тапты. 30-ншы қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария [[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, Югославия мен Румынияға жетпіс мың мал, елу мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгария үшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87 пайыз дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы сегізінші маусымнан тоғызыншы маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. 2,5 мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілісітің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. 30-жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірбесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] 48gdp6e5peibm0powtlpc6jtj5lqyfm 3604767 3604766 2026-05-14T05:20:59Z Гулмира Исатай 179201 /* Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері */ 3604767 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгария соғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70 пайызы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30 пайызға қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы төрт есе, ет бес есе, қант үш есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29-ншы қыркүйекте Владай көтерілісі жеңіліс тапты. 30-ншы қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария [[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, Югославия мен Румынияға жетпіс мың мал, елу мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгария үшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87 пайыз дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы сегізінші маусымнан тоғызыншы маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. Екі жарым мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. 23 – қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілістің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. Отызыншы жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірибесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] krt5ni1h484cjxtec6j6s0ogkroxile 3604768 3604767 2026-05-14T05:21:49Z Гулмира Исатай 179201 /* Болгарияның экономикалық және саяси дамуы */ 3604768 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгария соғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70 пайызы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30 пайызға қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы төрт есе, ет бес есе, қант үш есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29-ншы қыркүйекте Владай көтерілісі жеңіліс тапты. 30-ншы қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17 қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария [[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, Югославия мен Румынияға жетпіс мың мал, елу мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгария үшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87 пайыз дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы сегізінші маусымнан тоғызыншы маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. Екі жарым мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. Жиырма үшінші қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілістің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. Отызыншы жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірибесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстігінде ғана – жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] 2yvs42xj10rpnyz6obaeiszv5hhtbul 3604769 3604768 2026-05-14T05:23:32Z Гулмира Исатай 179201 /* Болгарияның экономикалық және саяси дамуы */ 3604769 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгария соғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70 пайызы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30 пайызға қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы төрт есе, ет бес есе, қант үш есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29-ншы қыркүйекте Владай көтерілісі жеңіліс тапты. 30-ншы қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17-нші қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария [[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, Югославия мен Румынияға жетпіс мың мал, елу мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгария үшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87 пайыз дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы сегізінші маусымнан тоғызыншы маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. Екі жарым мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. Жиырма үшінші қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілістің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. Отызыншы жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірибесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтерннін стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және Оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек Оңтүстігінде ғана – Жерорта теңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] ihaf5j0446gqa0w6v9w8if9w4ik8mn9 3604771 3604769 2026-05-14T05:24:54Z Гулмира Исатай 179201 /* Терминологиялық сөздік */ 3604771 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгария соғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70 пайызы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30 пайызға қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы төрт есе, ет бес есе, қант үш есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29-ншы қыркүйекте Владай көтерілісі жеңіліс тапты. 30-ншы қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17-нші қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария [[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, Югославия мен Румынияға жетпіс мың мал, елу мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгария үшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87 пайыз дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы сегізінші маусымнан тоғызыншы маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. Екі жарым мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. Жиырма үшінші қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілістің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. Отызыншы жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірибесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңіске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтериннің стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және Оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек Оңтүстігінде ғана – Жерорта теңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгарияжерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30%-ы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] 7xqu3n8b1ox9q88mpb82sz8r8ugqzh9 3604773 3604771 2026-05-14T05:25:54Z Гулмира Исатай 179201 /* Дереккөздер */ 3604773 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгария соғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70 пайызы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30 пайызға қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы төрт есе, ет бес есе, қант үш есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29-ншы қыркүйекте Владай көтерілісі жеңіліс тапты. 30-ншы қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17-нші қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария [[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, Югославия мен Румынияға жетпіс мың мал, елу мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгария үшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87 пайыз дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы сегізінші маусымнан тоғызыншы маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. Екі жарым мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. Жиырма үшінші қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілістің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. Отызыншы жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірибесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңіске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтериннің стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және Оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек Оңтүстігінде ғана – Жерорта теңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгария жерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30пайызы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] p4vcvwnldws9fst47jupkwfdryk6euy 3604774 3604773 2026-05-14T05:26:37Z Гулмира Исатай 179201 /* Дереккөздер */ 3604774 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгария соғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70 пайызы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30 пайызға қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы төрт есе, ет бес есе, қант үш есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29-ншы қыркүйекте Владай көтерілісі жеңіліс тапты. 30-ншы қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17-нші қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария [[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, Югославия мен Румынияға жетпіс мың мал, елу мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгария үшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87 пайыз дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы сегізінші маусымнан тоғызыншы маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы 5-7 тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12 қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. Екі жарым мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. Жиырма үшінші қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілістің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. Отызыншы жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірибесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңіске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтериннің стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және Оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек Оңтүстігінде ғана – Жерорта теңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгария жерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30 пайызы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] 3zbyvnh8qjxxuuetay05uded30537e7 3604776 3604774 2026-05-14T05:28:23Z Гулмира Исатай 179201 /* Географиясы */ 3604776 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгария соғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70 пайызы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30 пайызға қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы төрт есе, ет бес есе, қант үш есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29-ншы қыркүйекте Владай көтерілісі жеңіліс тапты. 30-ншы қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17-нші қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте 47 депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария [[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, Югославия мен Румынияға жетпіс мың мал, елу мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгария үшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87 пайыз дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы сегізінші маусымнан тоғызыншы маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы бесінші және жетінші тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12-нші қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. Екі жарым мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. Жиырма үшінші қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілістің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. Отызыншы жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірибесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңіске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтериннің стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және Оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек Оңтүстігінде ғана – Жерорта теңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгария жерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30 пайызы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] 3jx340100nygb2heqf0b0p1kwzfk7ky 3604779 3604776 2026-05-14T05:30:15Z Гулмира Исатай 179201 /* Географиясы */ 3604779 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгария соғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70 пайызы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30 пайызға қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы төрт есе, ет бес есе, қант үш есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29-ншы қыркүйекте Владай көтерілісі жеңіліс тапты. 30-ншы қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. 3 қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17-нші қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте қырық жетінші депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария [[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, Югославия мен Румынияға жетпіс мың мал, елу мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгария үшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87 пайыз дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы сегізінші маусымнан тоғызыншы маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы терор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы бесінші және жетінші тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12-нші қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. Екі жарым мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. Жиырма үшінші қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілістің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. Отызыншы жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірибесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңіске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтериннің стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және Оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек Оңтүстігінде ғана – Жерорта теңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгария жерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30 пайызы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] a5gey9rk659nyuhg47uyvwujqrxd6z2 3604788 3604779 2026-05-14T05:33:09Z Гулмира Исатай 179201 /* Географиясы */ 3604788 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Болгария Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-bg|Република Болгария}} |Атау септігі = Болгария |Елтаңба = Coat of arms of Bulgaria.svg |Байрақ = Flag_of_Bulgaria.svg{{!}}border |Ұраны = {{lang-bg|Съединението прави силата}} |Әнұранның аты = Мила Родина<br />(Сүйікті Отаным) |Аудио = Mila Rodino instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Картада = EU-Bulgaria.svg |карта тақырыбы = '''Болгарияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[681 жыл]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тәуелсіздік күні = [[22 қыркүйек]] [[1908 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Болгар тілі]] |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[София]] |Ірі қалалары = София, [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Перник]] |Басшы қызметі = [[Болгария президенті|Президенті]]<br />[[Болгария вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Болгария премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Румен Радев]]<br /> [[Илияна Йотова]]<br /> [[Бойко Борисов]] |Жер аумағы = 110 993,6 |Жер аумағы бойынша орны = 103-ші |Судың үлесі = 2,16 |Этнохороним = Болгарлық, болгарлықтар |Жұрты = {{құлдырау}} 7 000 039 |Халық саны бойынша орны = 104-ші |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 63 |Тығыздық бойынша орны = 118-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 170,655&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 24,485<ref name=imfgdp/>> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 60-шы |ЖІӨ (номинал) = 67,044&nbsp;млрд.<ref name=imfgdp/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,619<ref name=imfgdp/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69-шы |АДИ = {{өсім}} 0,813<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title= Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update|publisher=Human Development Report Office, United Nations Development Programme|accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 51-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.bg]] |ISO = |Телефон коды = 359 |Уақыт белдеуі = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Болгария''', ''Бұлғария'' ({{lang-bg|България}}), ресми — '''Болгария Республикасы''' ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublikɐ bɤ̞lˈɡarijɐ]}}) — [[Балқан түбегі]]нің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км². Халқы 7,7 млн. адам (2007). Негізгі халқы болгарлар(85%), бұған қоса түрік, сыған, әрмен, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. ''Астанасы'' – [[София]] қаласы (1,5 млн.). Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13 %-ы мұсылмандар. == Мемлекеттік құрылым == Болгария– парламенттік республика. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығару органы – бір палаталы Халық жиналысы. Атқарушы билікті [[Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы жүргізеді. Болгар мемлекетінің басында монарх тұрған (ол түрліше аталған: алғашқыда – хан, славянша – князь, Симеонның түсында – кесар, кейін – император). Патша жоғарғы заң шығарушы, жоғарғы сот және жоғарғы қолбасшы болып табылды. Оның билігінің негізін әскер құраған. Патша билігі Бояр кеңесімен шектелетін, оның құрамына ұлы боярлар мен патриарх кіретін. Жоғарғы лауазымды тұлғаларды патша өзі тікелей тағайындайтын. Олардың қатарынан мыналарды атауға болады: ұлы логофет – бірінші министр және Екінші Патшалық патшасының көмекшісі; протовестиарий – қаржы министрі, патшаның және мемлекеттің қазынасын сақтаушы және басқарушы; ұлы әскербасы және протостратор – жоғарғы әскери шендер. Жергілікті басқару. Болгарияның аумағы облыстарға бөлінген, оларды патша билігінің тікелей өкілдері болып табылатын облыстық басшылар – дукалар басқарған. === Сот жүйесі === Болгарияның сот жүйесі мемлекеттік және шіркеулік соттардан құралған. 1393 жылдан 1878 жылға дейін Болгария Түркияның билігіне бағынған. 1878 жылғы 19 ақпанда Ресей мен Түркияның арасында Сан-Стефан келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Болгарияға, Сербияға, Румынияға және Черногорияға тәуелсіздік берілді. == Тарихы == Болгария жеріне адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді [[фракий]]лер қоныстанған. I ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. Үш жүз тоқсан бесінші жылы Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. XII ғасырдың 70-жылдарында [[Аспарух]] (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов теңізі маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, алты жүз сексенінші жылы Балқан таулары мен Дунайдың төменгі ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. IX ғасырда [[Сердика]]ны, [[Адрианополь]]ді, т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді. Бірінші Бұлғар патшалығы (1018 – 1186 ж.ж) [[Византия]]ға бағынған. 1187 – 1396 жылдардағы Екінші Бұлғар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ноғай ордасына тәуелді болды. Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін XIV ғасырдың аяғында Осман сұлтандығы өзіне бағындырады. XV ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (XVIII-XIX ғасырлар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. 1908 жылы жиырма екінші қыркүйекте Болгарияөзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. Бірінші Балқан соғысында (1912 – 1913) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, Екінші Балқан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Аустрия-Мажарстан жағында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанымен, 1941 ж. наурызда [[Германия]], [[Италия]] және [[Жапония]] арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. тоғызыншы қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. он бесінші қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгариясоциалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экономикалық нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықаралық ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 – 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде бірінші орын алады. [[Экспорт]]қа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. === Капитализмнің уақытша тұрақтануы кезіндегі Болгария === 1923 жылы қыркүйек айындағы антифашистік көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, Бұлғарстанда буржуазия жеңіске жетті. Реакциялық топтар солшыл күштерге қарсы террор ұйымдастырып, БКП мен БЗНС партияларын қудалап жеңіске жетті. 1923 жылы қараша айында өткен «Халық жиналысына» сайлауда біржуазиялық топ Демократикалық бірлік партиялары жеңді. Олар депутаттық орынның алпыс пайызын қолдарына алды. БКП бар болғаны сегіз депутат өткізді. Сайлаудан кейін, 1924 жылы қаңтарда «Мемлекетті қорғау» туралы заң шығарды. БКП-ның жұмысына тыйым салды. БКП-ның басшылары В.Комаров, Г. Димитровтар шет елге кетті. Елде коммунистерге қарсы ақ террор басталды. Экономика саласында тұрақтылық басталды. Бұлғар ақшасы левтің құны өсті. Өндіріс пен құрылысқа көп көңіл бөлінді. Өндіріс пен қаржы салалары жаңа өнеркәсіп орындарын ашып, өндіріс тауарлары көптеп шығарылды. Темекі монополиясы нығайды. Шетел капиталының үлесі артты. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі өсті. Қант қызылшасы мен темекі плантациясында мол өнім жиналды. 1926 жылы реакциялық үкімет басшысы А.Цанков отставкаға кетті. Жаңа үкімет басшысы болып А.Лянчев тағайындалды. Оның алғашқы жүргізген шараларының бірі – «мемлекетті қорғау» заңы арқылы сотталғандарға амнистия жариялады. Буржуазия реакциялық ішкі саясаттан бас тарта бастады. 1928 жылы отандық буржуазия өнеркәсібін қолдап, көптеген жеңілдіктер жасады. Шет елден алған зайым арқылы, несие бөлу арқылы ұлттық өндірістің дамуына жағдай жасады. Ауыл шаруашылығының капиталистік жолмен дамуына көмектесті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс 1929 жылы Бұлғарстанда да басталды. Ауыл шаруашылығы айтарлықтай күйзеліске душар болды. Ауыл шаруашылығының өндірген тауарларының бағасы екі есеге арзандады. Ұсақ шаруалардың жағдайы өте ауыр болды. Өнеркәсіп өнімдерін шығару қырық пайызға азайды. Елде жұмыссыздық кең етек алды. Ұсақ және орта өнеркәсіп орындары банкроттыққа ұшырады. Экономикалық дағдарыс әлеуметтік қайшылықты күшейтті. Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп, елде үкіметке қарсы оппозиция күшейді. «Халық блогы» бірлігі құрылды. 1931 жылы халық жиналысына өткен сайлауда оппозициялық «Халық блогы» жеңіске жетті. Бірақ жаңа үкіметтің бұрынғы Ляпчев жүргізген саясаттан айырмашылығы аз болды. Экономикалық дағдарыс тереңдеп, Болгарияда жаңа мемлекеттік төңкеріс дайындалып жатты. === Монархиялық-фашистік төңкеріс === 1932 жылы Бұлғарстанда профашистік «Звено» партиясы құрылып, әскери және монархиямен бірлесіп, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырады. Мемлекеттік төңкеріс 1934 жылы мамыр айының он тоғызы күні жүзеге асты. «Халық блогы» үкіметі құлап, оның орнына К.Георгиев басқарған әскери-фашистік жаңа үкімет құрылды. Үкіметтің алғашқы шараларының бірі – парламентті таратты. Саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Әскери адамдарға арқа сүйеген монархия 1935 жылы қаңтарда монархиялық төңкеріс жасады, К.Георгиев үкіметі отставкаға кетті. Болгарияда монархиялық-фашистік диктатура орнайды. Үкіметке патша сарайына жақын адам Г.Кюсейванов тағайындалады. Болгария патшасы Бористің қолдауына сүйеніп, Германия мемлекетімен достық қатынас орнатады. 1936 жылы қараша айында Борис Германияға барып Гитлермен кездеседі. Болгария мен Германия арасында экономикалық-сауда келісіміне қол қойылды. Неміс капиталы Болгария экономикасының 2/3 өз қолдарына алады. Ауыл шаруашылығы дамып, егіс көлемі мен мал саны өседі. Темекінің, жеміс-жидектің егіс көлемі артты. Болгарияда мал етін өңдейтін ет комбинаттары мен ірі тоңазытқыштар салынып, еттің 85 пайызы Германияға тасымалданады. Болгария темекісін өңдейтін темекі фабрикалары салынып, темекі өнімдерінің 90 пайызы Германияға жіберілді. Болгария Германияның шикізат өнімдерін шығаратын вассалына (тәуелді) айналды. 1938 жылы екі ел арасындағы жасырын келісім бойынша Германия Болгарияға қару-жарақ беріп, әскерлерін неміс қаруымен жабдықтайды. Германия Болгарияға теміржол вагондарының 100%, жүк таситын автомобильдің 90 пайыз, тыңайтқыштың 100 пайыз, паровоздың 80пайызын беріп отырды. 1937 жылы Болгария үкіметі [[Югославия]]мен «мәңгілік достық» келісіміне қол қойды. 1938 жылы шілде айында Грециямен достық қатынас туралы Самолника келісімі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңінде Болгария өзінің профашистік саясатын жасырып, бейтараптық саясат ұстайды деп жариялады. 1940 жылы халық жиналысын таратып, елде жаңа үкіметті Б.Филов басқарады. «Ұлтты қорғау» заңын шығарып, террорлық саясат басталады. Фашистік жастар ұйымы құрылады. Германияға жұмысшылар жіберіліп, соғысты жақындата түсуге көмектеседі. Елдің экономикасы толықтай соғысқа дайындалды. 1941 жылы наурыз айының бірі күні Вена қаласында Болгария «үштік одаққа» кіру туралы келісімге қол қояды. Фашистік Германия әскерлері Болгария жеріне кіргізіліп, Югославия мен Грецияны жаулап алу плацдармына айналдырады. Болгария мен Германия бірігіп, Македония мен Францияны жаулап алады. Монархиялық фашистік Болгария үкіметі және патша Борис Германияның одақтасына айналып, 1941 жылы маусымда Германия Кеңес одағына соғыс ашқанда, Болгария антисоветтік саясатын жалғастырды. 1944 жылы бесінші қыркүйекте КСРО Болгарияға соғыс жариялап, Кеңес Армиясы Болгарияны азат етті. Болгарияның мемлекеті және құқығы === Болгари мемлекетінің тарихының кезеңдері === # Бірінші кезең – «Жеті тайпа одағы» (VII ғ.), бұл кезде Византияның құрамына кірген Балқан түбегінің ірі бөлігі – Мизияны славяндар жаулап алды; # Екінші кезең – Бірінші Болгар патшалығы, бұл кезде мынадай оқиғалар орын алды: :– 667-668 ж.ж. Мизияға Аспарух хан бастаған протоболгар дружинасы басып кірді, бұлар Византияны жеңеді де, 681 ж. византиялық император ІV Константин Аспарух ханмен бейбіт келісімге келді, бұл жаңадан пайда болған славян-болгар мемлекетін тануды білдірді; :– 893-927 ж.ж. славян-болгар мемлекеті Симеон княздың тұсында Балқандағы үстемдік құрушы державаға айналды; жиі қайталанған өзара соғыстар мен үстемдік құрушы таптағы қайшылықтар Болгар мемлекетінің әскери және экономикалық қуатының әлсіреуіне алып келді, мұны пайдаланған Византия Болгарияны 1018 жылдан бастап 1187 жылға дейін өз қол астына алды; # Үшінші кезең – Екінші Болгар патшалығы (1187-1396 ж.ж.) болгар халқының византиялық күштеуге қарсы азаттық күресінің нәтижесінде құрылды. Қоғамдық құрылым. Славян-болгар мемлекетінің таптық негізін феодал – жер иеленушілер мен шаруалар құраған. Феодалдар табына ірі феодалдар ақсүйектер – боярлар мен олардың вассалдары – ұсақ феодалдар кірген. Шаруалар да бірнеше санаттардан тұрған: Париктер – феодалдарға тікелей тәуелді, жерге бекітілген және одан кетуге құқығы болмаған; отроктар – тәуелді шаруалардың ең төменгі санаты; технатарийлер – өз қожасының шаруашылығындағы қажеттіктер үшін қызмет ететін қолөнершілер. Құқықтың негізгі сипаттары. VII-VIII ғасырларда Болгарияда құқықтың негізгі қайнар көзі болып әдет-ғұрып табылды. Кейін номоканондар арасында Эклога мен Жер туралы заң ерекше орынды иеленген. Аса маңызды қайнар көздерінің бірі – 32 тараудан тұрған, қылмыстық, азаматтық және іс жүргізушілік құқық нормаларының жинағы түріндегі Сот заңы болған. Бұл қайнар көздерге сәйкес жерге меншіктің екі түрі ажыратылды: баштина – мұрагерлікпен, еркін түрде берілетін меншік және прония – міндетті әскери қызметпен байланысты, шарттық сипаттағы өмір бойғы иелену. Баштина қайтыс болған тұлғаның балаларына өтетін, ал прония иесінің өлімімен жер үлесі оның жоғарғы иесіне қайтарылатын. Қалған мүліктерді мұрагерлікке алу Эклогамен реттелетін. Қылмыстық құқықта қылмыс ретінде патша билігі мен шіркеу орнықтырған құқық нормаларын бұзу түсінілген. Патшаға және жеке тұлғаға қарсы қылмыстар Эклогамен, ал меншікке қарсы қылмыстар Сот заңымен реттелетін, азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар Жер туралы заңда көрініс тапқан. Болгар мемлекетінде жауапкершілік дәрежесі мен жазаның ауырлығы жәбірленуші мен қылмыскердің сословиелік тегіне байланысты анықталатын болған. == Болгарияның экономикалық және саяси дамуы == [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Болгария үштік одақ мемлекеттері жағында соғысты. Болгария өз одақтастары сияқты бұл соғыстан жеңіліп шықты. Соғыс елдің экономикасын күйзеліске әкелді. Болгария соғыс жылдарында Германияны азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Соғыстың ауыртпалығы халықтың мойнына түсті. Өнеркәсіптің 70 пайызы тоқтатылды. Ауыл шаруашылығы күйзеліске ұшырап, егіс көлемі 25-30 пайызға қысқарды. Елде қымбатшылық болып, азық-түлік жетіспеді. 1915-1918 жж. нанның бағасы төрт есе, ет бес есе, қант үш есеге қымбаттады. Солдаттарға қару-жарақ, азық-түлік жетіспеді. Соғыстан қажыған солдаттар үйлеріне қайтуды талап етіп, соғыс майдандарында үкіметке қарсы қозғалыс кең етек ала бастады. 1918 жылы 26 қыркүйекте Владай селосындағы болгар солдаттары көтеріліске шығып, София қаласына бет алды. 29-ншы қыркүйекте Владай көтерілісі жеңіліс тапты. 30-ншы қыркүйекте Болгария соғыстан шықты. Үшінші қазан күні Болгарияпатшасы Фердинад тақтан түсіп, елдің билігін баласы Бориске берді. 1918 жылы 17-нші қазанда Бұлғарстанда ұсақ [[буржуазия]]лық үкімет құрылды. Үкіметтің құрамына социалистер мен БЗНС (Бұлғарстанның жер, халық одағы) партиясы кірді. Елде саяси дағдарыс шиеленісіп, революциялық ахуал күшейді. Жаңа үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Біріншіден, елде кешірім (амнистия) жариялады, екіншіден сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізді. Бірақ бұл шаралар елдегі саяси дағдарысты жоя алған жоқ. 1919 жылы наурыз айында Болгар социал-демократиялық (тесняктар) партиясының ХХІІ съезі болды, бұл съезд партияның атын өзгертіп, Бұлғар Коммунистік партиясы деп атады. Оған БКП басшылары [[Васил Коларов]], Георгии Димитровтар сайланды. 1919 жылы жаз айларында революциялық қозғалыстар кең етек алды. БКП басшылық жасап, халықтың арасында беделі өсті. 1919 жылы тамыз айында халық жиналысына (парламент) сайлау өтті. Сайлауда БЗНС ұсақ буржуазия партиясы жеңіске жетсе, екінші орынды БКП жеңіп алды. Парламентте қырық жетінші депутаттық орынға ие болды. Сайлаудан кейін бір партиялық БЗНС үкіметі құрылды. Үкімет басшысы болып БЗНС партиясынан Стамболийский тағайындалды. Болгариямонархиялық-буржуазиялық ел болды. Бұлғар патшасы Борис орнында қалды. Стамболийский үкіметінің ішкі және сыртқы жағдайы өте ауыр еді. 1919 жылы 27 қарашада [[Нейи-Сюрсен]]де [[Антанта]] елдері мен Болгария арасында келісімге қол қойылды. Нейи келісімі бойынша, Болгария [[Грекия]]ға [[Фракия]]ны қайтарды. Югославияға 2500 кв км жері, Кула, Цариброд, Струлищ қалалары берілді. Сонымен бірге, Румыния Добрудж жерін алды. Болгария2250 млн [[франк]] төлем төлеуге келісті. Грекия, Югославия мен Румынияға жетпіс мың мал, елу мың тонна көмір беруге тиісті болды. Нейи бітімі Болгария үшін өте ауыр соқты. 1920 жылы наурыз айында Бұлғарстанда парламент сайлауы болды. БЗНС партиясы жеңіске жетіп, А.Стамболийский жеке үкімет құрды. Елде бірпартиялық билік орнады. [[Стамболийский]] елде бірталай өзгерістер жүргізді. Бұлғарстанда экономикалық даму байқалды. Егіс көлемі өсіп, картофель, қант қызылшасы, темекі өнімдері мол өндіріле бастады. Мал басы өсті. Өнеркәсіп саны артып, капитал шоғырланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар көбейді. Француз капиталы еркін кірді. Болгария аграрлы ел болып қала берді. Шаруалар партиясы бола отырып, [[аграрлық реформа]] жүргізді. Ірі жер иеліктерінің меншіктерін тежеп, «жерді кім өңдесе, жер соныкі» деген принципті жүргізді. 1923 жылы мажоритарлық сайлау жүйесін енгізді. Сәуір айында өткен парламент сайлауында БЗНС 87 пайыз дауыс алып, [[парламент]]ке көп депутат өткізді. Бірпартиялық жүйе нығая түсті. Парламент арқылы конституцияға өзгеріс енгізуді ұсынды. Елде Стамболийскийге қарсы буржуазия мен патша төңірегіндегі әскери топтар үкіметтік төңкеріс дайындап жатты. «Халық бірлігі» атты фашистік партия құрылып, мемлекеттік төңкеріс жасауды қолдады. Саяси дағдарыс жылдарында БЗНС партиясы жалғыз қалып, БКП-ны қолдамады. Әскери топтар мен фашистер бірігіп, 1923 жылы маусым айында төңкеріс ұйымдастырды. Бұлғарстандағы маусым төңкерісі. 1923 жылы сегізінші маусымнан тоғызыншы маусымға қараған түні мемлекеттік төңкеріс жүзеге асты. А.Стамболийский тұтқындалып, үкіметі мекемелерін басып алды. Мемлекеттік төңкерісті фашистік «Халық бірлігі» партиясы, офицерлік топтар және патша Бористің өзі қолдады. Монархиялық-фашистік билік орнады. Жаңа үкіметке «Халық бірлігі» партиясының басшысы А.Цанков тағайындалды. Стамболийскийді қолдаған топтар өте әлсіз болды. БКП мен халық Стамболийскийді қолдамады. БКП мемлекеттік төңкеріс арқылы келген үкіметті, ұсақ буржуазиялық топтарды қолдады. Бірақ бұл реакциялық буржуазиялық топтар болатын. А.Цанков үкіметі елде қарсыластарына қарсы террор ұйымдастырып, БКП-ның қызметіне тыйым салды. 1923 жылы бесінші және жетінші тамызда БКП-ның Орталық комитетінің отырысында өздерінің тактикалық қателіктерін мойындап, елде фашизмге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. 12-нші қыркүйекте елде жаппай террор кең етек алды. Екі жарым мың коммунист тұтқындалды. БКП халықты көтеріліске шақырды. 19-20 қыркүйекте [[Старозаор]] округінде антифашистік қарулы көтеріліс басталды. Қарулы көтерілісті басқару үшін әскери – революцалық штаб құрылды. Жалпыхалықтық көтерілісті В.Коларов, Г.Демитров және Г.Геновтер басқарды. Жиырма үшінші қыркүйекте көтеріліс Бұлғарстанның [[Врачан]], [[Видин]] округтерін түгел қамтыды. Фердинанд қаласы көтерілістің орталығы болды. Оңтүстік Болгарияда халық көтерілісі кең етек алды. Бірақ округ ауылдарыдағы көтеріліске қатысқан шаруаларда бірлік болған жоқ. Көтерілісшілерді қаладағы жұмысшылар қолдамады. А.Цанков үкіметі көтерілісті басу үшін жақсы дайындалды. Сондықтан округтердегі аздаған қарулы топтарды бірінен соң бірін басып отырды. 1923 жылы 30 қыркүйекте Болгариядағы антифашистік көтеріліс жеңілді. Еуропада Италиядан кейінгі орнаған фашистік диктатураға қарсы халық көтерілісін басқарған БКП әлі де тәжірибесінің аздығын көрсетті. Отызыншы жылдардағы Еуропа елдеріндегі фашизмге қарсы күресте тәжірибесіздік, біртұтас жұмысшы майданын құра алмау олардың жеңілуіне әкеліп соқты. [[Франция]] мен [[Испания]]дағы фашистік бүлікке қарсы күресте «Халық Майданын» құру арқылы ғана жеңіске жете алады. Коммунитік Интернационалды басқарған Г.Димитров 1935 жылы Коминтеннің VII конгресінде баяндама жасап, өз қателіктерінен сабақ ала отырып, антифашистік күштерге Коминтериннің стратегиясы мен тактикасын белгілеп береді. == Географиясы == Жерінің солтүстігін Дунай жазығы, шығысын Добруджа үстірті және Оңтүстігін Стара-Планина тауы (Балкан) алып жатыр. Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек Оңтүстігінде ғана – Жерорта теңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлшері: жазықта 450 – 600 мм, тауда 850 – 1300 мм. Болгария жерінде өзен көп. Басты өзендері: Дунай, Искыр, Марица, [[Струма (өзен)|Струма]], т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, [[Пирин]] тауларында. Жерінің 30 пайызы орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Халқы == Бұлғария халқы %-дық үлесі : Бұлғарлар (болгарлар)- 83,9 % Түріктер - 9,4 % Сығандар- 4,7% Македон, Армяндар, Гректер - 2% == Діні == == Терминологиялық сөздік == * Ұлы логофет – болгар патшасының бірінші министрі. * Дука – облыс басшысы. * Отроктар – басыбайлы шаруалардың төменгі санаты. * Париктар – феодалдарға жеке тәуелді шаруалар (жағдайы бойынша басыбайлы шаруаларға ұқсас болып келді). * Протовестиарий – қаржы министрі. * Протостратор – Болгар патшалығының жоғарғы әскери шендерінің бірі. * Технатарийлер – қолөнершілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Болгария |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Болгария|*]] 2zrptoyhvb3koj7z06t0nb3l8mabtw6 0 11748 3604714 3599660 2026-05-13T23:01:11Z Vodniciarv 181183 Милан Недельковичтің BMW AG басқарма төрағасы болып тағайындалуы туралы ақпарат қосылды 3604714 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bayerische Motoren Werke AG |логотипі = BMW logo (gray).svg |түрі = [[Акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{Fwb|DE0005190003|BMW}}, {{isx|BMW}} |қызметі = |ұраны = «The Ultimate Driving Machine» |құрылды = [[1916]] |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = |орналасуы = {{Ту|Германия}} [[Германия]], [[Мюнхен]] |басты адамдары = [[Норберт Райтхофер]] (директорлар кеңесінің төрағасы) |саласы = Машина өнеркәсібі |өнімі = [[Автомобиль|Автомобильдер]], [[мотоцикл]]дер |айналым = {{Өсім}} €53 млрд ([[2008 жыл]]) |операциялық кіріс = |таза табысы = {{Өсім}} €330 млн ([[2008 жыл]]) |қызметкерлер саны = 100 041 ([[2008 жыл]]) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Mini]], [[Rolls-Royce Motor Cars|Rolls-Royce]] |аудитор = KPMG |сайты = [http://www.bmw.com/ bmw.com] }} '''Bayerische Motoren Werke''', BMW (''баварлық мотор зауыты'') — [[Германия]]ның мотор және автомобиль жасап шығарататын компаниясы. == Тарихы == 1913 жылы Мюнхеннің солтүстік төңірегінде Карл Рапп және Густо Отто, двигательдің ішкі жануын ойлап тапқан Николаус Августа Оттаның ұлы, екі шағын авиамотор фирмасын жарыққа шығарады. Бірінші бүкіл әлемдік соғысының басталуы бірден көптеген самолеттің двигательдарына тапсырыс береді. Рапп пен Отто бір авиамоторлық заводта бірге жұмыс істеуін шешеді. Сөйтіп Мюнхенде авиациалық двигательдер заводы ашылады, 1917 жылдың шілде айында Bayerische Motoren Werke («Баварлық мотор заводы») — BMW деген атпен тіркеледі. Осы күн BMW -ның жарыққа шыққан күні деп есептеледі, ал Карла Раппа мен Густава Отто оның иелері болды. 1917 жылы ең бірінші қабылданған танымбелгіде айналып тұрған пропеллердің суреті бейнеленген. Бірақ танымбелгі өте қиын және ұсақ болды, сондықтан 1920 жылы пропеллер көп өзгерістерге ұшырады. Пропеллердің шеңберін төрт бөлікке бөлді, ақ және көгілдір секторлар қара дөңгелектің ішінде кезектесіп орналасты. Бірінші дүниежүзілік соғысында, Германия жеңіледі. Версаль келісімі бойынша, Германияға әскери ұшақтарын өңдеуге тыйым салынған.БМВ ұшақтардың пропеллерлерін өңдеуді тастап, темір жолға арналған саймандарды өңдеуге басталды. 1923 жылы БМВ-нің алғашқы мотоциклі өндірілген. 1928 жылдан бастап, БМВ автокөліктерді өңдеу басталды. Алғашқы моделі DIXI еді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Алмания екіге бөлінді, Батыс Алманиясының экономикасы қарқындап даму басталды. БМВ - "алман экономикалық ғажабы" нышандарының бірі еді. 1965 жылы шығарылған седанді Алманияның канцлері Конрад Аденауердің өзі қатты ұнатқан. [[Сурет:BMW-Gebäude.jpg|thumb|275px|Мюнхендегі BMW бас пәтері.]] === Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін === Өнеркәсіптік фирманы Карл Фридрих Рапп 1916 жылы қазанда құрды, BMW ресми түрде 1917 жылы 20 шілдеде тіркелді, бірақ бастапқыда Bayerische Flugzeug-Werke ұшақ қозғалтқышының өндірушісі ретінде. Мюнхена - Милбертшофен ауданы Flugmaschinenfabrik Отто, Густавға жақын болғандықтан таңдалды - ұшақтар неміс өндірушісі. 1916 жылы компания Австрия-Венгрия үшін V12 қозғалтқыштарын өндіруге келісім-шартқа отырды. Қосымша қаржыландыруды қажет ететін Рапп Camillo Castiglioni және Max Fritz қолдауын алады, компания Bayerische Motoren Werke GmbH болып қайта құрылды. 1917 жылы компанияның қарқынды өсуі біраз қиындықтар туғызды, содан кейін Рапп компанияны тастап кетті, басқару австриялық өнеркәсіпші Франц Йозеф Поппқа өтіп, 1918 жылы кәсіпорын атауы өзгертілді. BMW AG. === Соғыс аралық кезең === 1919 жылы Франц Димер BMW-мен жүретін ұшақпен 9760 метр биіктікке ұшып, бірінші әлемдік рекорд BMW-ны орнатты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін 1919 жылғы [[Версаль]] шарттарына сәйкес Германияда ұшақ шығаруға тыйым салынды, нәтижесінде Густав Отто өз зауытын жауып тастады, ал BMW ауыстырылды. ауылшаруашылық машиналарын, тұрмыстық заттарды және пойыздар үшін тежегіштерін өндіруге. 1922 жылы Мюнхен Обервизенфельд әуежайының шығысында BMW өзінің қазіргі негізгі ғимаратын (қазіргі қаланың Олимпиада орталығы) салды. 1923 жылы Мюнхен зауытында алғашқы BMW Motorrad шығарылды. 1924 жылы BMW көлігімен жүретін ұшақ [[Иран|Парсы]]ға алғашқы құрлықаралық рейс жасады. 1926 жылы BMW VI қозғалтқышы бар Rohrbach Ro VII гидроұшағы бес әлемдік рекорд орнатты. 1927 жылы 87 әлемдік [[авиация]] рекорды орнатылды, оның 29-ы BMW ұшағында. 1928 жылы BMW Эйзенах ([[Тюрингия]] қаласындағы Эйзенах автомобиль зауыты сатып алады және онымен бірге Дикси деп аталатын шағын автокөлікті өндіруге лицензия алады. Компания американдық авиақозғалтқыштар өндірушісімен Pratt & Whitney радиалды қозғалтқыштардың құрылысына лицензиялық келісім жасайды. Дикси - алғашқы BMW көлігінің атауы. Оны 1929 жылы Ostin Motor Company әзірледі, бірақ машиналар Эйзенахта қырқыншы жылдарға дейін жасалды. Сол жылы BMW мінген мотоциклдегі Эрнст Хенне әлемдегі ең жылдам мотоциклші атанды. 1939 жылы маусымда Siemens өзінің инженерлік еншілес кәсіпорнын BMW-ге сатты. Мәміле нәтижесінде барлық өндірістік және техникалық құжаттамалармен, өнеркәсіптік үлгілер, патенттер, өндіріс орындары мен ғылыми-зерттеу мекемелері, бүкіл жұмыс күші және инженер-техникалық персонал BMW компаниясының меншігі болды. BMW сонымен қатар, Niederbarnim, Basdorf және Sülsdorf зауыттарын, зертханалары мен сынақ алаңдарын өз иелігіне алды және онда бірнеше ондаған мың қызметкерлер жұмыс істейді (кейіннен Басдорф пен Сухлсдорфтағы бұрынғы зауыттардың орнында Niederbarnimer Flugmotorenwerke GmbH ұшақ қозғалтқыштарын шығаратын компания құрылды). Сатып алынған кәсіпорындар негізінде жұмыс істеп тұрған қозғалтқыш зауыттарынан басқа мыналар құрылды: Зымыран және зымыран қозғалтқыштары зауыты (Flugzeugturbinenfabrik) және Зымырандық технологиялар және зымырандық қару-жарақ бөлімшесі (BMW-Raketenabteilung) Сюльсдорф және ғылыми-зерттеу орталығы бар. Шпандаудағы өндіріс. 1940 жылдың күзіне қарай Спандау мен Нидербарнимдегі BMW зымыран зауыттарында бар болғаны 10 000 неміс азаматы жұмыс істеді. 1930 жылдардың ортасына қарай компания бұрын-соңды болмаған көлемде өсті және Еуропадағы ең ірі өнеркәсіптік концернге айналды, Бавариядағы BMW зауыттары ірі өнеркәсіптік конгломерат болды. Ол кезде компанияда бақылау және атқарушы кеңестер болды және оның бас директорынан іс жүзінде тәуелсіз болды, оның үстіне бақылау кеңесі негізінен Попппен және оның корпоративтік саясатымен қарама-қайшы болды. == Басшылық == 2026 жылғы мамырда Оливер Ципсе BMW AG басқарма төрағасы қызметін Милан Недельковичке тапсырды. Неделькович 2019 жылдан бері BMW AG басқармасының мүшесі болып, өндіріс бағытына жауап берді; оның басқарма төрағасы ретіндегі келісімшарты 2031 жылға дейін жарамды.<ref>{{cite web |url=https://www.press.bmwgroup.com/global/article/detail/T0457779EN/106th-annual-general-meeting%3A-oliver-zipse-hands-over-chairmanship-of-the-board-of-management-of-bmw-ag-to-milan-nedeljkovi%C4%87?language=en |title=106th Annual General Meeting: Oliver Zipse hands over Chairmanship of the Board of Management of BMW AG to Milan Nedeljković |publisher=BMW Group PressClub Global |date=13 May 2026 |access-date=14 May 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zvelta.kz/blog/bmw-ceo-change-oliver-zipse-milan-nedeljkovic |title=BMW CEO ауысты: Оливер Ципсе Милан Недельковичке басшылықты тапсырды |website=zvelta |access-date=14 May 2026 |language=kk}}</ref> == Өнімдері == Алғашқы өнімі - DIXI 1929 жылы шығарылған. Қуат пен эстетика 5 сериялы седанда іске асырылды. Осы автокөлікті жасаудың негізі — «Рульдегі рахат» BMW концепсиясын терең меңгеру. Ал қуатты двигателі бар инновациялық седанның өзін жеңіл алып жүруі демалудың жаңа бір бөлігін ашады. BMW 5 сериясының әр элементі жолдағы автокөлікке деген сенімділікті айғақтайды. BMW-ның 7 сериясы ең қарқынды, әрі премиум классының сәнді автокөлігі болып табылады. BMW-ның жаңа 7 сериясының сыртқы кескіні таңқаларлық әдемі, ол басқа көліктерден жылдам әрі жеңіл. Бұл көліктің түрі — шексіз қуат көзі. Ол сәнді әрі өзіндік стилімен ерекшеленеді. BMW-ның 7 сериясы 1990-ларда, әсіресе, бұрынғы Кеңес одағының республикаларында - Ресей мен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] мемлекеттерінде, оның ішінде Қазақстанда да, жаңа байып кеткен жас кәсіпкерлердің, тіпті рэкетирлердің қатты ұнататын автокөлік еді. Жұрт ішінде оны "бумер" деп атаған. BMW X5 моделі бұл тау-тасты жерді оңай жүріп өтетін және спорт автокөлігіне кіретін автокөлік. Бұл көлікте: қуат, жайлылық, жылдамдық, сапа және жоғары бедел бар. BMW X5 белсенді демалысқа арналған спорт автокөлігі. [[Сурет:Alpina B5 Biturbo Touring IMG 0752.jpg|нобай|BMW Alpina B5 Biturbo Touring]] Жаңа 6 сериялы BMW купесі аңызға айналған GT қатарындағы автокөліктерінің салтын жалғастырушы спорттық және жеңіл айдалатын автокөліктердің бірі. HAMANN MOTORSPORT тюнинг-ательесінің мамандары 6 серияны жетілдіріп, таңқалдыратын HAMANN 645Ci HM 5.2 спорттық купесін дүниеге әкелді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Сурет:Рисунок1.jpg|thumb|BMW-ның бесінші сериялы седан ]] [[Сурет:BMW motorbike F 650 GS in Gdansk.jpg|thumb|BMW F 650 GS Dakar (2004)]] {{cleanup}} {{уики}} [[Санат:Германия автомобиль жасау компаниялар]] fcfhncjrtk4j2oiao7gws8jor12m2k6 0 16312 3604359 3528146 2026-05-13T13:20:38Z MuratbekErkebulan 162992 3604359 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Приозёрск |сурет = Fpa0.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Герб Приозёрска.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =01 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =73 |lon_min =42 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(42000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қарағанды облысы |кестедегі облыс = Қарағанды облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Мансур Талғатұлы Ахметов |құрылған уақыты = 1956 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көктас'' |статус алуы = 1963 |жер аумағы = 54,5 |климаты = |тұрғыны = 11 151<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (58,7 %)<br /> [[орыстар]] (33,53 %)<br /> [[украиндар]] (1,92 %)<br /> [[татарлар]] (0,96 %)<br /> [[әзербайжандар]] (0,85 %)<br /> [[өзбектер]] (0,84 %) басқалары (3,32 %)<br /> (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар |этнохороним = |телефон коды = 71039 |пошта индексі = 101100 |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-priozersk?lang=kk Приозёрск қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk }} '''Приозёрск''' (Қоржынтүбек) — [[Қазақстан]]ның [[Қарағанды облысы]]ндағы [[1956 жыл]]ы құрылған қала. Қала аумағы 54,5 шаршы километрге тең. Халық саны 11 151 адам. ==Тарихы== [[Көкшекөл]]дің жағасындағы [[Қоржынтүбек]]те орналасқан Приозерск қаласы. Көлге етене еніп жатқан түбекке осыдан елу жыл бұрын әскери қаланың алғашқы қазығы қағылып, бүгінде еліміздің қорғаныс қуатына, тәуелсіздік игілігіне қызмет етіп келеді. Приозерскінің өз орны бар. Сондықтан [[әскери сынақ полигоны]]ның әкімшілік, әлеуметтік тұрмыстық орталығы болып табылады. Иә, тәуелсіздік алғанға дейін Приозерск қаласы жабық қала болды. Приозерск қаласы Кеңестер одағының картасында 70 жыл көрсетілмей келді Бірде «Полигон-А» енді бірде «Ташкент-90» деген құпия шифрмен аталды. 1956 жылы Орталық Комитет пен КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысы мен салынады. Осы құпия полигонның орталығы Приозерск қаласын салудың басты себебі мына мәселелер болған екен: мемлекеттік [[ракета]] шабуылына қарсы кешенді эксперимент жасайтын нысандардың және ракета шабуылына қарсы сынақ полигонының жұмыстарын күшейту, сондай-ақ бұл жерде 10 мемлекеттік ғылыми-зерттеу орталығын құру және әуе шабуылына қарсы сынақ полигонын салу туралы бір ауыздан шешім қабылданған. Сынақ полигоны еліміздің сол кездегі бес облысының жерінен 8 115 15 гектар жер оның ішінде 4.264.900 гектар жер күнделікті тұрақты пайдалануға, ал қалған жер күнделікті жаттығу үшін бөлініп беріледі. Әскерилер орын тепкен [[Ақмамық]] 1956 жылдың қатал қысын әскери палаткаларда өткереді. Ал Қоржынтүбек атауы Приозерск болып өзгертіліп, сол кезде-ақ әскер полигонның әкімшілік басқару орталығына айналдырылады. Қала мен сынақ нысандарының құрылысы орталық тарапынан қатаң бақылауға алынады. 1961 жылы 4 наурызда полигонда баллистикалық ракетаның алдыңғы бөлегі атып түсіріліп, аспанда жойып жіберуді іс жүзінде дәлелдеп шықты. Бұл әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет болған еді. Қалашықта 1963 жылға дейін тек әскерилер мен олардың отбасылары ғана тұрды. 1963 жылдың 28 қазанында қалалық кеңестің бірінші сессиясында төрағалық еткен полигон командирі С.Дороховтың ұсынысы бойынша Приозерскіге қала мәртебесі берілді. Приозерск қаласында 1990 жылға дейін одақтық көлемдегі әскери-ғылыми кеңес жұмыс істеді. Мұнда 800-ге жуық адам кандидаттық және докторлық диссертацияларын қорғаған. Қаланың да, полигонның да жағдайы одақ тараған жылдары қиындап кеткен еді. Әскери адамдар елдеріне кетіп, қала иесіздікке ұшырады. 1998 жылы Приозерск қаласында №44841 әскери бөлім құрылды. Қазірде қаланың жағдайы жақсаруда. 1995 жылы қалада [[Балқаш тау-кен компаниясы]]ның [[алтын қорыту фабрикасы]] іске қосылды. Мұндағы шағын және орта кәсіпкерлікпен айналысатын кәсіпкерлер саны 300-ге жетті, қосалқы шаруашылық ашылды. Қаланың мәдени өмірін қалыптастыруда да бірқатар шаралар жүзеге асты. Қалада қазақ және орыс мектебі, өнер және спорт мектептері жұмыс істейді. 1999 жылы қалада 11 мың халық болса, бүгінде оның саны 25 мыңнан асып отыр. Халықтың саны демографиялық жағдайда өсіп отыр. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||13479 ||{{құлдырау}}10909 ||80,9 ||6615 ||{{құлдырау}}5371 ||81,2 ||6864 ||{{құлдырау}}5538 ||80,7 |} ==Экономикасы== Қалада 2007 жылға 78 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 2 ірі, 8 орта, 68 шағын субъектілер. ''Негізгі экономикалық бағыт:'' * энергетика. ''Қаланың негізгі кәсіпорындары:'' * “Тұрғын үй - коммуналдық реформалау басқармасы“ КМК ''Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері:'' - жылу энергиясы; - табиғи су. 2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 1028 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 21204 теңге. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 337,2 млн. теңгені құрады. Жылдық деректер бойынша 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 140,3 млн. теңге сомасында игерілді немесе 2005 жылғы көлемінен 30,5%-ға құрады. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 40,4 млн. теңгені құрады немесе 2005 жылғы көлемнен 134,3%-ға артық. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметің есепке алмағанда) 531,1 млн. теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 146,4 млн. теңге. ===Ауыл шаруашылығы=== 2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімінің айтарлықтай бөлігін мал шаруашылығы құрады. 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 3 ауыл шаруашылық кәсіпорыны, 1 шаруа қожалығы, 0,1 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. Аймақта ауыл шаруашылығы өнімін өндіруге 23,3 гектар ауыл шаруашылық жерлері пайдаланылады, оның ішінде 7,9 га - егістік алқаптар. 2006 жылғы астыққа 25,0 га ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның ішінде * картоп – 11,5 га, * көкөніс - 12,5 га. 2006 жылы * 0,2 мың тонна картоп, * 0,2 мың тонна көкөніс дақылдары, * 25,9 тонна ет (тірі салмақта), * 221,3 тонна сүт; * 37,9 мың дана жұмыртқа өндірілді. 2007 жылғы 1 қаңтарға * ірі қара мал саны 0,5 мың бас; * қой мен ешкі - 1,7 мың бас; * шошқа - 0,4 мың бас; * құс – 1,7 мың бас, * жылқы – 0,1 мың басты құрады. ==Білім== Приозерск қаласында 2 мемлекеттік жалпы орта білім беретін мектеп қызмет атқарады.№1 жалпы орта білім беретін мектебі , оқыту тілі қазақ тілінде,№ 2 жалпы орта білім беретін мектеп , оқыту тілі аралас тілде.Барлық оқушылар саны 1836 бала. Қалада • [[Приозерск қалалық кітапханасы|«Приозерск қалалық кітапханасы»]] мемлекеттік мекемесі жұмыс істейді. == Әкімдері == # Медеубаев Сагымбай Мухатаевич: 1993/1998 - ~ 2006 # Мейірманов Байыз Төлеубайұлы 1997-1998 # Бикиров Нурлан Нургазиевич: 10.2006 - ? # Смагулов Кайрат Молдрахманович: 10.2010 - 18.01.2011 # Утешев Ерлан Амантаевич: 01.2011-11.2011 # Камзин Кайрат Амангелдиевич: 13.11.2012 - н.в ==Дереккөздер== <references/> {{Қазақстан қалалары}} {{Қарағанды облысы}} [[Санат:Приозерск]] 8acqaha0kt76b1ovtnvv0dsi77crcmw 0 16985 3604369 2946763 2026-05-13T13:40:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604369 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Биттерфельд |шынайы атауы = Bitterfeld |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DE-ST 15-0-82-015 Bitterfeld COA.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=37 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=19 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Саксония-Анхальт |кестедегі аймақ = Саксония-Анхальт |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Биттерфельд |кестедегі аудан = Биттерфельд (аудан){{!}}Биттерфельд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Др. Вернер Раубалль |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 27,85 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 75-90 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 15709 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03493 |пошта индексі = 06731-06749 |пошта индекстері = |автомобиль коды = BTF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 15 1 54 002 |ортаққордағы санаты = Bitterfeld-Wolfen |сайты = http://www.bitterfeld.de/ |сайт тілі = de }} '''Биттерфельд''' ({{lang-de|Bitterfeld}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония-Анхальт]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Биттерфельд (аудан)|Биттерфельд]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 15709 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006). Алып жатқан жер аумағы 27,85 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''15 1 54 002''. Қаланың басшысы — Др. Вернер Раубалль. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bitterfeld.de/ Ресми сайты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Саксония-Анхальт аудандары}} {{Германия:Биттерфельд ауданы:Қалалар}} {{SaxonyAnhalt-geo-stub}} [[Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері]] 30wx8r8ffipb52ibglgpfeprt33lads 0 17018 3604695 2365758 2026-05-13T22:25:11Z 1nter pares 146705 3604695 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гёттинген |шынайы атауы = Göttingen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Goettingen COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=32 |lat_sec=2 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=56 |lon_sec=8 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гёттинген |кестедегі аудан = Гёттинген (аудан){{!}}Гёттинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 18 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Рольф-Георг Колер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 117,27 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 150 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 121060 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 0551 |пошта индексі = 37001–37085 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÖ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 52 012 |ортаққордағы санаты = Göttingen |сайты = http://www.goettingen.de/ |сайт тілі = de }} '''Гёттинген''' ({{lang-de|Göttingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Гёттинген (аудан)|Гёттинген]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 121060 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 117,27 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 52 012''. Қаланың басшысы — Вольфганг Майер. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 18 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.goettingen.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гёттинген ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 9d2mn3x6jt8zx25e5cwbat1gijnnvn1 0 19093 3604804 3301570 2026-05-14T05:45:18Z Гулмира Исатай 179201 3604804 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geopolitical organisation |name = Экономикалық Ынтымақтастық Ұйымы |linking_name = the Economic Cooperation Organization |image_flag = Economic Cooperation Organization logo.png |image_map = Economic Cooperation Organization map.svg |motto = "Sustainable socio-economic development for people of the region" |map_caption = Member states of the ECO |org_type = [[Cooperation]] |membership = [[#Member states|10 member states]] |admin_center_type = Headquarters |admin_center = {{flagicon|Iran}} [[Тегеран]], [[Иран]] |established = 1985 |languages_type = Ресми тілі |languages = [[Ағылшын тілі]] |leader_title1 = Secretary General |leader_name1 = {{flagicon|Azerbaijan}} Шамиль Әлескеров |area_magnitude = |area_km2 = 7937197 |area_sq_mi = 3064568.90 |population_estimate = 416,046,863 |population_estimate_year = 2010 |population_density_km2 = 651 |GDP_PPP=$2,697,037 million |GDP_PPP_year=2010 ([[International Monetary Fund|IMF]]) |GDP_PPP_per_capita=$6,483 |official_website = [http://www.ecosecretariat.org/ http://www.ecosecretariat.org] }} '''Экономикалық Ынтымақтастық Ұйымы''' аймақтың ынтымақтастық даму құқығына ие, 1985 жылы құрылған Үкіметаралық аймақтық ұйым болып есептеледі. ЭЫҰ үш [[құрылтайшы]]сы мемлекеттің [[Иран]] [[Ислам]] Республикасы, [[Пәкістан]] Ислам Республикасы және Түркия Республикасының [[Измир]] шартының келісімі бойынша қол қойылған устав аясында әрекет жасады. == Тарихи шолу == [[1992]] жылға дейін ЭЫҰ шеңберіндегі ынтымақтастық екі жақты қатынастағы сипатта болды. 1992 жылдан бастап Ұйым қызметі жаңа жеті мемлекеттің [[Қазақстан]], [[Әзірбайжан]], [[Тәжікстан]], [[Түркменстан]], [[Ауғанстан]], [[Қырғызстан]] және [[Өзбекстан]]ның қосылуына байланысты белсенді түрде дамыды. Қазақстанның ЭЫҰ-на ресми түрде қабылдануы 1992 жылы 28 қарашада Исламабад қаласында Ұйымның сыртқы істер Министрлері төтенше Кеңесінің отырысында толық мүшесі болып сайланды. Бұл күн ресми түрде ЭЫҰ күні болып есептеледі. [[Ағылшын тілі]] ЭЫҰ ресми тілі болып саналады. Бүгінгі күні ЭЫҰ мемлекеттерінің 7 млн. шаршы километр жерді алып жатқан халқының саны 380 млн. адамнан асып жығылатын, ЭЫҰ экономикалық күш-қуатының мол екендігіне көзімізді жеткізеді. ЭЫҰ шеңберіндегі ынтымақтастық, ұйым мемлекеттерінің әріптестік және өзара түсіністік сонымен бірге, тәуелсіздігі тепе-теңдік принципінде негізделген. [[ЭЫҰ]] негізгі міндеті аймақтың экономикалық дамуы үшін қолайлы мүмкіндіктер жасау, ішкі аймақтық қатынасты өзара ынтымақтасты түрде қарқынын күшейте отыру арқылы әлеуметтік-мәдени ғылыми-техникалық салаларды дамыту соның ішінде аймақтағы елді әлемдік жүйе бойынша [[интеграция]]лау болып табылады. ЭЫҰ аймағы сауда-экономикалық және мәдени – ғылыми саласында ынтымақтастықты дамытуға мүмкіндігі мол. Ұйымның халықаралық беделі ұлғаюда. Осымен бірге ЭЫҰ әлі де болса, өз мүмкіндіктерін игеру мақсатында біраз қиыншылықтарға да тап болып жатады. Өткен жылдары [[ұйым]]ға - мүше мемлекеттер аймақтық қатынасты дамыту үшін біраз жұмыстар атқарды. Жалпы мәдени және тарихи ұқсастықтан басқа мүше – мемлекеттер елеулі [[инфракструктура]]ларды пайдаланысқа жіберіп және іскерлік байланысты орната білді. ЭЫҰ бірнеше жобаны бастамшылықтың ынтымақтастық [[энергетика]], [[сауда]], [[транспорт]], [[ауыл шаруашылығы]] және есірткімен күрес саласына қойып отыр. Ұйымның негізгі экономикалық параметрлік қызметін екі жылда бір рет өткізетін ЭЫҰ мемлекеттер басшыларының саммитінде белгіленеді. Кездесуде ЭЫҰ саяси стратегиялық шартын қарастырады. Аталған кездесулер әр саладағы проблемалар бойынша аймақтық сипатта немесе жаһандық маңызда пікір алмасу болып табылады. 1992 жылдан бастап жоғарғы деңгейде тоғыз кездесу өткізілді. І [[саммит]] 1992 жылдың ақпанында [[Тегеран]]да; ІІ саммит 1993 жылыдың шілдесінде [[Стамбул]]да; ІІІ саммит 1995 жылдың наурызында [[Исламабад]]та; ІV саммит 1996 жылдың мамырында [[Ашхабад]]та; Кезектен тыс саммит 1997 мамырында Ашхабадта; V саммит 1998 жылдың мамырында [[Алматы]]да; VI саммит 2000 жылдың маусымында Тегеранда; VII саммит 2002 жылдың қазанында Стамбулда; VIII саммит 2004 жылдың қыркүйегінде [[Душанбе]]де; ІХ саммит 2006 жылдың мамырында Бакуде; ЭЫҰ Хатшылығы мүше-мемлекеттердің жарнасынан құралған орталықтандырылған бюджеті бар. Әр мүше-мемлекеттің жарналық бағасын жарнаны төлей алатын қабілетін ескере отырып БҰҰ қабылдаған шкала есебінің жарнасымен (СМИД) белгілейді. 2004 жылға дейін ЭЫҰ бюджеті келесі есеппен төленіп келді, ұйымды құрушы мемлекеттер жарнаның 75 пайызын (Иран, Түркия, Пәкістан) ал қалған 25пайызы жаңадан қосылған мүше-мемлекеттер БҰҰ қабылдаған шкала есебінің жарнасымен төлеп келді. 2005 жылдың қаңтар айынан бастап 66пайызы және 34пайызы жаңа бюджеттік есеп құрылымы күшіне енді. Осыған орай, Қазақстанның жарналық есебі 16пайызы болып бекітіліп ( ЭЫҰ құрушы мемлекеттерден кейін төртінші орында тұр). ЭЫҰ Хатшылығының төрағасын Министрлер Кеңесі үш жылдық мерзімге ЭЫҰ Хатшылығының бекіткен штаттық ережесіне сәйкес, екінші кезеңге тағайындалуға мүмкіндігі шектеулі болып Бас хатшылыққа тағайындалады. [[Бас Хатшы]] ұйымның негізгі басшысы болып есептеліп, Министрлер Кеңесінің алдында Ұйымның қызметі туралы толықтай жауапты және Елшінің мәртебесімен тең тұлға болып есептеледі. Кеңестің барлық отырысына қатысып өзіне жүктелген тапсырманың барлығын орындауға тиіс. Қазіргі уақытта, ЭЫҰ Бас Хатшысы болып 2006 жылы мамырда Баку қаласында СІМ 16-шы Кеңесінде Пәкістандық Өкіл Хуршед Анвар тағайындалды. ЭЫҰ Хатшылығының Халықаралық штаттық құрамы Бас Хатшы, Бас Хатшының үш орынбасары, алты басшы (директор), басшылардың үш көмекшілері, басқа да мамандар және әкімшілік – техникалық бөлімнің мамандарынан тұрады. Мамандарды тағайындау Министрлер Кеңесінің бекіткен рәсіміне сейкес штаттық ережеге сәйкес тағайындалады. Барлық мамандар халықаралық дәрежедегі шенеулік болып есептеледі және өзінің жалақысы мен жәрдемақысын Министрлер Кеңесінің бекіткен заңына сәйкес Хатшылықтың бюджетінен алады. == Ұйымның құрылымы == # Сыртқы істер министрлер Кеңесі (СІМК) – Ұйымның саясатын айқындайтын және шешім қабылдайтын басты орган. Кеңес сыртқы істер Министрлерінен немесе мүше-мемлекеттің үкіметімен тағайындалған министр дәрежесіндегі өкілден тұрады. СІМК жылына бір мәрте кездесу өикізіп тұрады. СІМК осы уақытқа дейін он алты рет мәжілісін өткізді. # Тұрақты өкілдік Кеңес (ТӨК) - СІМК шешімі мен саясатын орындайтын жауапты тұрақты әрекеттегі орган. ТӨК құрамына ЭЫҰ Хатшылығында тіркелген тұрақты Елшілер/ өкілдер, сонымен бірге, [[Иран Ислам Республикасы]] Сыртқы істер министрлігінің ЭЫҰ жөніндегі Бас директоры кіреді. ТӨК кеңесі айына бір мәрте өткізіледі. # Аймақтық жоспарлау комитеті (АЖК) – ЭЫҰ мүше – мемлекеттерінің мемлекеттік жоспарлау органдарының басшылары немесе үкімет атынан әрекет жасайтын және сол елдің мемлекеттік органдары мен басқа да уәкілетті өкілдерден құралады. АЖК Ұйым алдындағы тұрған тапсырманы орындаудағы бағдарламаның әрекетін және СІМК-не өзгертуге және қайта қарауларына жауап береді. Кеңес жылына бір мәрте жиналады. # ЭЫҰ – Хатшылығы - ЭЫҰ мониторинг қызметін жүзеге асырады және үйлестіруді қамтамасыз етеді сонымен қатар, ЭЫҰ қызметінің бекітілген жоспарына сәйкес әр түрлі деңгейдегі іс-шараларға қатысып тұрады. Хатшылықтың штаб-пәтері Тегеран қаласында орналасқан. == Мүше елдер == <!--List of Member States--> {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%; white-space:nowrap; width:100%;" ! style="line-height:95%" | Ресми аты<br /> ! style="line-height:95%" | Астанасы<br /> ! style="line-height:95%" | Көлемі <small>(km²)</small><br /> ! style="line-height:95%" | Халық саны <br>(2010)<br /> ! style="line-height:95%" | Тығыздығы <br /><small>(per km²)</small><br /> ! style="line-height:95%" | GDP (2010)<small>(nominal)</small><ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=50&pr.y=14&sy=2008&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,912,564,923,429,186,925,916,927,917&s=NGDPD,NGDPDPC,LP&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |publisher=Imf.org |date=2006-09-14 |accessdate=2012-02-09}}</ref><br /> ! style="line-height:95%" | GDP (2010)<br /><small>(per capita)</small>'''<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=50&pr.y=14&sy=2008&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,912,564,923,429,186,925,916,927,917&s=NGDPD,NGDPDPC,LP&grp=0&a= Data refer to the year 2010]</ref> <br /> ! style="line-height:95%" | Валюта<br /> ! style="line-height:95%" | Ресми тілдер |- | {{flagicon|Afghanistan}} [[Ауғанстан]] | [[Кабул]] | style="text-align:right" | {{Nts|647500}} | style="text-align:right" | {{Nts|29662000}} | style="text-align:right" | {{Nts|46}} | style="text-align:right" | ${{Nts|18181}} миллион | style="text-align:right" | ${{Nts|956}} | style="text-align:right" | [[Afghan afghani|Afghani]] | style="text-align:right" | [[Persian language|Eastern Persian]], [[Pashto language|Pashto]] |- | {{flagicon| Azerbaijan}} [[Әзірбайжан]] | [[Баку]] | style="text-align:right" | {{Nts|86600}} | style="text-align:right" | {{Nts|9040000}} | style="text-align:right" | {{Nts|104}} | style="text-align:right" | ${{Nts|62321}} миллион | style="text-align:right" | ${{Nts|10782}} | style="text-align:right" | [[Azerbaijani manat|Manat]] | style="text-align:right" | [[Azerbaijani language|Azerbaijani]] |- | {{flagicon|Iran}} [[Иран]] | [[Тегеран]] | style="text-align:right" | {{Nts|1648195}} | style="text-align:right" | {{Nts|75350000}} | style="text-align:right" | {{Nts|46}} | style="text-align:right" | ${{Nts|359970}} миллион | style="text-align:right" | ${{Nts|4777}} | style="text-align:right" | [[Iranian rial|Rial]] | style="text-align:right" | [[Persian language|Persian]] |- | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Қазақстан]] | [[Астана]] | style="text-align:right" | {{Nts|2724900}} | style="text-align:right" | {{Nts|15584000}} | style="text-align:right" | {{Nts|6}} | style="text-align:right" | ${{Nts|126346}} миллион | style="text-align:right" | ${{Nts|8107}} | style="text-align:right" | [[Kazakhstani tenge|Tenge]] | style="text-align:right" | [[Kazakh language|Kazakh]] |- | {{flagicon|Kyrgyzstan}} [[Қырғызстан]] | [[Бішкек]] | style="text-align:right" | {{Nts|199900}} | style="text-align:right" | {{Nts|5444000}} | style="text-align:right" | {{Nts|27}} | style="text-align:right" | ${{Nts|5122}} миллион | style="text-align:right" | ${{Nts|940}} | style="text-align:right" | [[Kyrgyzstani som|Som]] | style="text-align:right" | [[Kyrgyz language|Kyrgyz]], [[Russian language|Russian]] |- | {{flagicon|Pakistan}} [[Пәкістан]] | [[Исламабад]] | style="text-align:right" | {{Nts|803940}} | style="text-align:right" | {{Nts|166578000}} | style="text-align:right" | {{Nts|207}} | style="text-align:right" | ${{Nts|177901}} million | style="text-align:right" | ${{Nts|1068}} | style="text-align:right" | [[Pakistani rupee|Rupee]] | style="text-align:right" | [[Urdu]], [[English language|English]] |- | {{flagicon|Tajikistan}} [[Тәжікстан]] | [[Душанбе]] | style="text-align:right" | {{Nts|143100}} | style="text-align:right" | {{Nts|6536000}} | style="text-align:right" | {{Nts|46}} | style="text-align:right" | ${{Nts|5499}} million | style="text-align:right" | ${{Nts|841}} | style="text-align:right" | [[Tajikistani somoni|Somoni]] | style="text-align:right" | [[Persian language|Persian]] |- | {{flagicon|Turkey}} [[Түркия]] | [[Анкара]] | style="text-align:right" | {{Nts|783562}} | style="text-align:right" | {{Nts|71428000}} | style="text-align:right" | {{Nts|91}} | style="text-align:right" | ${{Nts|710737}} million | style="text-align:right" | ${{Nts|9950}} | style="text-align:right" | [[Turkish lira|Turkish Lira]] | style="text-align:right" | [[Turkish language|Turkish]] |- | {{flagicon|Turkmenistan}} [[Түрікменстан]] | [[Ашхабат]] | style="text-align:right" | {{Nts|488100}} | style="text-align:right" | {{Nts|5439000}} | style="text-align:right" | {{Nts|11}} | style="text-align:right" | ${{Nts|20232}} million | style="text-align:right" | ${{Nts|3720}} | style="text-align:right" | [[Turkmenistani manat|Manat]] | style="text-align:right" | [[Turkmen language|Turkmen]] |- | {{flagicon|Uzbekistan}} [[Өзбекстан]] | [[Ташкент]] | style="text-align:right" | {{Nts|447400}} | style="text-align:right" | {{Nts|28246000}} | style="text-align:right" | {{Nts|63}} | style="text-align:right" | ${{Nts|37290}} million | style="text-align:right" | ${{Nts|1320}} | style="text-align:right" | [[Uzbekistani som|Som]] | style="text-align:right" | [[Uzbek language|Uzbek]] |- | {{ту|Солтүстік Кипр Түрік Республикасы}} [[Turkish Cypriot State]] (Бақылаушы) | [[Солтүстік Никосия]] | style="text-align:right" | {{Nts|3355}} | style="text-align:right" | {{Nts|294906}} | style="text-align:right" | {{Nts|86}} | style="text-align:right" | ${{Nts|3900}} million | style="text-align:right" | ${{Nts|16158}} | style="text-align:right" | [[Turkish lira|Turkish Lira]] | style="text-align:right" | [[Turkish language|Turkish]] |} == Қызметі == ЭЫҰ қызметі өзара тиімді жобалар мен бағдарламаларды қарастырып дайындап директорлар арқылы Бас Хатшының және оның орынбасарларының бақылауымен жүзеге асырылады олар мыналар: # Сауда және инвестиция # Көлік және телекомуникация # Энергетика, минеральді ресурстар және қоршаған ортаны қорғау # Ел ресурсы және орнықты даму # Жобалық және экономикалық зерттеу мен статистика # Халықаралық қатынас Ұйым шеңберінде тағы да алты аймақтық институт құру туралы құжатқа қол қойылды: сауда және даму банкі (құрылу алдында тұр), қайта сақтандыру компаниясы (қызметте жоқ), Суда тасымалдау, әуе жолы компаниясы (аталған жобаны болашақта мақсаиқа сай еместігін туралы шешім қабалдаған), Сауда-өнеркәсіп палатасы, сақтандыру туралы колледж және мамандандырылған үш агенттік: [[Мәдениет институты]], [[Ғылыми фонд]] (қызметте жоқ) және Білім институты (қызметте жоқ). 2005 жылы ЭЫҰ Министрлер Кеңесінің шешімімен Астанаға аймақтық институт және Инженерлік-Консалитингілік компаниясы статусын берді. 1999 жылдан бастап Хатшылықта ЭЫҰ аймағындағы заңсыз есірткіні тасымалдауды бақылау Үйлестіруші ұйымы құрылды. == Мақсаты == * Мүше – мемлекеттердің экономикалық тұрақты дамуы; * Алдағы саудаға кері әсерін тигізетін кедергілерді жою және ішкі аймақтық сауданы көтері; ЭЫҰ аймағының әлемдік сауда маңызын арттыру; Мүше – мемлекеттердің экономикалық системасын әлемдік экономикаға интеграциялау; * Мүше – мемлекеттердің өз ара және әлемдік қауымдастықпен байланыстыратын көлік және коммуникациялық инфраструктураларын дамыту; * Экономикалық жекешелендіру және либерализациялау; * ЭЫҰ аймағындағы пайдалынған заттардың ресурстарын мобилизациялау; * ЭЫҰ аймағындағы ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп күш-қуатын тиімді пайдалану. * Аймақтағы есірткіні бақылау, экологияны қорғау және қоршаған ортаны қорғау саласы бойынша қатынасты сонымен қатар, ЭЫҰ аймағындағы халықтардың өз ара тарихи және мәдени байланыстарын арттыру; * Халықаралық және аймақтық өзара тиімді қатынасты орнату; == Ынтымақтастықтың ұстанымы == # Мүше-мемлекеттердің өзара сыйласымы және тепе-теңдігі; # Қазіргі және болашақтағы мақсат үшін Ұлттық экономикалық жоспарларды байланыстыру мен түйістіру. # ЭЫҰ аймағындағы шикізат және өнеркәсіп тауарларының ішкі саудасына толықтай еркіндік алу үшін мүше-мемлекеттер күштерін біріктіру керек; # ЭЫҰ мекемесін тиімді пайдалану, келісім және көпжақты қаржы мекемелерін қосып басқа аймақтық халықаралық ұйымдармен өзара бірігіп іс-шара өткізу; # Аймақтық және жаһандық іс-шараға қатысуда жалпы бірігіп дайындауда келісу; # Экономикалық стратегиядағы ынтымақтастықты іске асыруда және ғылыми, білім, техникалық мәдени ақпарат алмасу; 2007 жылы ЭЫҰ аймағында тауар айналым 511.5 миллиард АҚШ долларға шықты, ал 2008 жылы 585.84 миллиард АҚШ долларына шықты. ЭЫҰ-на мүше – мемлекеттердің ішкі аймақтық тауар айналымы 2008 жылы 33 миллиард АҚШ долларына жетті, әлемдік тауар айналымның 6% құрайды. 2008 жылы шетелден келіп түскен инвестицияның жалпы көлемі 62.7 миллиард АҚШ доллары.<ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Экономика]] [[Санат:Қаржы]] [[Санат:Халықаралық ұйымдар]] {{Economy-stub}} c7yfa790vwl93yxthusc9n8idj9xe4x 0 20578 3604594 3604200 2026-05-13T18:43:06Z Kasymov 10777 /* Клубтың тарихы мен жетістіктері */ 3604594 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{ту|Қазақстан}} Ордабасы |ағымдағы маусым = [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2022|Ағымдағы маусым]] |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = [[1998 жыл]]ы |таратылды = |стадионы = [[Қажымұқан Мұңайтпасов (стадион, Шымкент)| Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы орталық стадион]] |сыйымдылығы = 20 000<ref>https://kyzmet-gazeti.kz/tarau/kogam/19/12/2019/1544.html</ref> |иесі = |президенті = {{ту|Қазақстан}} [[Асхат Сейсембек]] |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{ту|Қазақстан}} [[Кирилл Сергеевич Кекер]] |капитаны = {{ту|Қазақстан}} [[Асхат Тағыбергенұлы Тағыберген|Асхат Тағыберген]] |рейтингі = 271 орын УЕФА рейтингінде <ref>https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2025</ref> |бюджеті = |жарыс = [[Қазақстан Премьер Лигасы]] |маусым = [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2025|2025]] |орын = 7-орын |сайты = [http://www.fcordabasy.kz/ fcordabasy.kz] | pattern_la1 = | pattern_b1 = _kashima13a | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _nikeblack | pattern_so1 = _nikeblack | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = | pattern_ra2 = | pattern_b2 = _nike_white | pattern_sh2 = _nikewhite | pattern_so2 = _nikewhite | leftarm2 = 2049B7 | body2 = 2049B7 | rightarm2 = 2049B7 | shorts2 = 2049B7 | socks2 = 2049B7 }} '''Ордабасы''' — Қазақстандық кәсіби футбол клубы, [[Шымкент]] қаласынан. [[1998 жыл|1976 жыл]]ы Мелиоратор футбол клубы ретінде пайда болған<ref name=":0">[https://fcordabasy.kz/about-us Клуб]</ref>, [[Қазақстан Премьер Лигасы]]нда ойнайды. [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан Премьер Лигасының чемпионы]] ([[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2023|2023]]), екі дүркін [[Футболдан Қазақстан Кубогы|Қазақстан Кубогының иегері]] ([[Футболдан Қазақстан Кубогы 2011|2011]], [[Футболдан Қазақстан Кубогы 2022|2022]]), [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан Суперкубогының]] иегері ([[Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2012|2012]]). Ойындарды [[Қажымұқан Мұңайтпасов (стадион, Шымкент)|Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы стадионда]] өткізеді. Клубтың негізгі формасы ақ, сыртқы формасы көк болып табылады. == Клубтың тарихы мен жетістіктері == «Мелиоратор» 1976 жылдың күзінде Шымкент гидромелиоративтік-құрылыс техникумының студенттері, оқытушылары мен қызметкерлерінен құралған команда болып ашылды. Сол жылы команда Шымкент облысының спорттық еріктілер қоғамының чемпионы атанып, өтпелі турнирде жеңіске жетті. Нәтижесінде, 1977 жылы қала біріншілігіне қатысу құқына ие болды. Қалалық біріншілікте «Мелиоратор» үлкен жетістікке жетіп, чемпион атанды. Дәл сол жылы облыс чемпионы атанды.<ref>[https://fcordabasy.kz/about-us Клуб]</ref> Ал 1980 жылы «Мелиоратор» Қазақ КСР чемпионы атанып, КСРО чемпионатына қатысуға жолдама алды.<ref name=":0" /> 2000 жылғы маусым ортасында "[[Жігер (футбол клубы)|Жігер]]" мен "[[Томирис (футбол клубы)|Томирис]]" клубтарының қосылуымен "Достық" деген атпен пайда болды. 2003 жылы "Ордабасы" боп өзгертілді. Көбіне жоғары лигада ойнап келеді, 2011 жылы тұңғыш рет Қазақстан кубогын, келесі жылы Қазақстан суперкубогын ұтып алды. Осы жетістіктері 2012-13 жылғы [[УЕФА Еуропа лигасы 2012/13|Еуропа Лигасына]] қатысуға мүмкіндік берді. Бірақ бірінші іріктеу кезеңінде "Русенборгтан" жеңіліп қалды. Сыртта 2:2 есебімен тең ойнады да, өз алаңында соңғы секундтарда гол жіберіп, 1:2 есебімен жеңілді. 2017 жылы Қазақстан суперлигасының қола жүлдегері атанды. 2022 жылы екінші рет Қазақстан кубогын иегері болды. 2023 жылы алғашқы рет Қазақстан Премьер Лигасының чемпионы атанды. <timeline> ImageSize = width:630 height:60 PlotArea = left:10 right:10 bottom:30 top:10 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/01/1998 till:01/07/2017 ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1999 Colors = id:bl1 value:rgb(0.5,0.8,0.5) id:bl2 value:rgb(0.9,0.9,0.3) id:rs value:rgb(0.8,0.6,0.6) id:rn value:rgb(0.9,0.1,0.1) PlotData= bar:Position width:15 color:white align:center from:01/07/1998 till:01/07/1999 shift:(0,-4) text:6 from:01/07/1999 till:01/07/2000 shift:(0,-4) text:13 from:01/07/2000 till:01/07/2001 shift:(0,-4) text:16 from:01/07/2001 till:01/07/2002 shift:(0,-4) text: from:01/07/2002 till:01/07/2003 shift:(0,-4) text:6 from:01/07/2003 till:01/07/2004 shift:(0,-4) text:13 from:01/07/2004 till:01/07/2005 shift:(0,-4) text:6 from:01/07/2005 till:01/07/2006 shift:(0,-4) text:13 from:01/07/2006 till:01/07/2007 shift:(0,-4) text:9 from:01/07/2007 till:01/07/2008 shift:(0,-4) text:12 from:01/07/2008 till:01/07/2009 shift:(0,-4) text:7 from:01/07/2009 till:01/07/2017 shift:(0,-4) text:8 from:01/07/1998 till:01/07/2001 color:bl1 shift:(0,13) text: "[[Қазақстан Премьер Лигасы|Премьер Лига]]" from:01/07/2001 till:01/07/2002 color:rs shift:(0,13) text:"Қатыспаған" from:01/07/2002 till:01/07/2010 color:bl1 shift:(0,13) text: "[[Қазақстан Премьер Лигасы|Премьер Лига]]" </timeline> ==== Жетістіктері ==== * Қазақстан Кубогының Жеңімпазы : 2011 * Қазақстан Кубогының Финалисты : 2007 * Қазақстан Суперкубогының Жеңімпазы : 2012 * Қазақстан Премьер Лигасының Чемпионы: 2023 ==== Ең үлкен жеңісі ==== Қазақстан чемпионаты *[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2001|2001]] — 5:0 ([[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|«Екібастұз»]], [[Екібастұз]]) *[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2004|2004]] — 5:0 ([[Ақжайық (футбол клубы)|«Ақжайық»]], [[Орал]]) *[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2009|2009]] — 5:0 ([[Тараз (футбол клубы)|«Тараз»]], [[Тараз]]) *[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2012|2012]] — 5:0 ([[Ақжайық (футбол клубы)|«Ақжайық»]], [[Орал]]) ==== Ең үлкен жеңілістері ==== Қазақстан чемпионаты *[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2010|2000]] — 0:5 ([[Қайсар (футбол клубы)|«Кайсар-Hurricane»]], [[Қызылорда]]) *[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2001|2001]] — 0:5 ([[Қызылжар (футбол клубы)|«Есіл-Богатырь»]], [[Петропавл]]) *[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2001|2001]] — 0:5 ([[Атырау (футбол клубы)|«Атырау»]], [[Атырау]]) === Еурокубоктар === '' 2024 жыл, қыркүйек '' {| class="wikitable" align="center" |- !Жарыс !align="center"|Ойындар !align="center"|Ж !align="center"|Т !align="center"|Ұ !align="center"|СД !align="center"|ЖД !align="center"|Қ !align="center"|%Ұ |- | [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]] | align="center"|2 | align="center"|0 | align="center"|1 | align="center"|1 | align="center"|0 | align="center"|1 | align="center"|-1 | align="center"|0 % |- | [[УЕФА Еуропа Лигасы]] | align="center"|15 | align="center"|3 | align="center"|6 | align="center"|6 | align="center"|15 | align="center"|20 | align="center"|-5 | align="center"|20 % |- | [[УЕФА Конференция Лигасы]] | align="center"|6 | align="center"|1 | align="center"|1 | align="center"|4 | align="center"|8 | align="center"|11 | align="center"|-3 | align="center"|16 % |- ! align="center"|'''Барлығы''' ! align="center"|23 ! align="center"|4 ! align="center"|8 ! align="center"|11 ! align="center"|23 ! align="center"|32 ! align="center"|-9 ! align="center"|'''17 %''' |- |} {| class="wikitable" ! Маусым ! Турнир ! Раунд ! Ел ! Клуб ! Үйде !Сыртта ! Қорытынды |- | rowspan=2| [[УЕФА Еуропа лигасы 2012/13|2012/13]] | rowspan=2| [[УЕФА Еуропа Лигасы]] | align="center"|1Q | |{{ту|Сербия}} [[Сербия]] | align="center"|[[Ягодина (футбол клубы)|Ягодина]] |align="center" bgcolor="#ffffdd"|0-0 |align="center" bgcolor="#ddffdd"|1-0 |align="center" bgcolor="#ddffdd"|'''1-0''' |- | align="center"|2Q | {{ту|Норвегия}} [[Норвегия]] | align="center"|[[Русенборг]] |align="center" bgcolor="#ffdddd"|1-2 |align="center" bgcolor="#ffffdd"|2-2 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''3-4''' |- | |[[УЕФА Еуропа лигасы 2015/16|2015/16]] | [[УЕФА Еуропа Лигасы]] | align="center"|1Q | {{ту|Израиль}} [[Израиль]] | align="center"|[[Бейтар (футбол клубы, Иерусалим)|Бейтар]] |align="center" bgcolor="#ffffdd"|0-0 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|1-2 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''1-2''' |- | |[[УЕФА Еуропа лигасы 2016/17|2016/17]] | [[УЕФА Еуропа Лигасы]] | align="center"|1Q | {{ту|Сербия}} [[Сербия]] | align="center"|[[Чукарички]] |align="center" bgcolor="#ffffdd"|3-3 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|0-3 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''3-6''' |- | |[[УЕФА Еуропа лигасы 2017/18|2017/18]] | [[УЕФА Еуропа Лигасы]] | align="center"|1Q | {{ту|Босния және Герцеговина}} [[Босния және Герцеговина]] | align="center"|[[Широки Бриег (футбол клубы)|Широки Бриег]] |align="center" bgcolor="#ffffdd"|0-0 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|0-2 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''0-2''' |- | rowspan=2| [[УЕФА Еуропа лигасы 2019/20|2019/20]] | rowspan=2| [[УЕФА Еуропа Лигасы]] | align="center"|1Q | {{ту|Грузия}} [[Грузия]] | align="center"|[[Торпедо (футбол клубы, Кутаиси)|Торпедо Кутаиси]] |align="center" bgcolor="#ddffdd"|1-0 |align="center" bgcolor="#ddffdd"|2-0 |align="center" bgcolor="#ddffdd"|'''3-0''' |- | align="center"|2Q | {{ту|Чехия}} [[Чехия]] | align="center"|[[Млада-Болеслав (футбол клубы)|Млада Болеслав]] |align="center" bgcolor="#ffdddd"|2-3 |align="center" bgcolor="#ffffdd"|1-1 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''3-4''' |- | |[[УЕФА Еуропа лигасы 2020/21|2020/21]] | [[УЕФА Еуропа Лигасы]] | align="center"|1Q | {{ту|Румыния}} [[Румыния]] | align="center"|[[Ботошани (футбол клубы)|Ботошани]] |align="center" bgcolor="#ffdddd"|1-2 |align="center" bgcolor="#ffdddd"| |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''1-2''' |- | |[[УЕФА Конференция Лигасы 2023/24|2023/24]] | [[УЕФА Конференция Лигасы]] | align="center"|2Q | {{ту|Польша}} [[Польша]] | align="center"|[[Легия (футбол клубы)|Легия]] |align="center" bgcolor="#ffffdd"|2-2 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|2-3 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''4-5''' |- | rowspan=3|[[УЕФА Чемпиондар лигасы 2024/25|ЧЛ 2024/25]]<br />[[УЕФА Конференция Лигасы 2024/25|КЛ 2024/25]] | [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]] | align="center"|1Q | {{ту|Молдова}} [[Молдова]] | align="center"|[[Петрокуб]] |align="center" bgcolor="#ffffdd"|0-0 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|0-1 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''0-1''' |- | rowspan=2| [[УЕФА Конференция Лигасы]] | align="center"|2Q | {{ту|Люксембург}} [[Люксембург]] | align="center"|[[Дифферданж 03]] |align="center" bgcolor="#ddffdd"|4-3 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|0-1 |align="center" bgcolor="#ddffdd"|'''4-4 (4:3 п)''' |- | align="center"|3Q | {{ту|Армения}} [[Армения]] | align="center"|[[Пюник (футбол клубы)|Пюник]] |align="center" bgcolor="#ffdddd"|0-1 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|0-1 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''0-2''' |} == Әкімшілік және жаттықтырушылар штабы == * {{ту|Қазақстан}} Асхат Сейсембек — Президент * {{ту|Қазақстан}} [[Кирилл Сергеевич Кекер]]— Бас жаттықтырушы * {{ту|Қазақстан}} [[Қайрат Әбіханұлы Әшірбеков|Қайрат Әшірбеков]] — Спорттық директор * {{ту|Қазақстан}} Олег Олегович Недашковский — Бас жаттықтырушының көмекшісі * {{ту|Сербия}} Драган Дурдевич — Жаттықтырушы * {{ту|Украина}} Виктор Васильевич Ульяницкий — Жаттықтырушының көмекшісі * {{ту|Қазақстан}} Игорь Зайцев — Аналитик жаттықтырушы * {{ту|Қазақстан}} [[Александр Васильевич Кучма]] — физикалық дайындық бойынша жаттықтырушы * {{ту|Қазақстан}} Александр Ким — Дәрігер * {{ту|Қазақстан}} [[Қайратәлі Күнходжаев]] — Физиотерапевт * {{ту|Қазақстан}} [[Ихсан Қадыров]] — Медиа-офицер == Ойыншылар == === Негізгі құрам === '' 2024 жыл, қыркүйек''<ref>https://fcordabasy.kz/players</ref> {| class="wikitable" !style="background-color:#375197; color:#FFFFFF" align=right width=20 |№ !style="background-color:#375197; color:#FFFFFF" align=right width=250 |Футболшы !style="background-color:#375197; color:#FFFFFF" align=right width=80 |Туған күні |- |1 |{{ту|Қазақстан}} [[Бекхан Шайзадаұлы Шайзада|Бекхан Шайзада]] |28.02.1998 |- |35 |{{ту|Қазақстан}} [[Азамат Нұрсейітұлы Жомартов|Азамат Жомартов]] |19.07.1995 |- !№ !Қорғаушылар !Туған күні |- |2 |{{ту|Бразилия}} [[Режиналду|Режиналду Лопес де Жесус]] |22.02.1993 |- |5 |{{ту|Қазақстан}} [[Ғафуржан Сабыржанұлы Сүйімбаев|Ғафуржан Сүйімбаев]] |19.08.1990 |- |13 |{{ту|Қазақстан}} [[Сағадат Досболұлы Тұрсынбай|Сағадат Тұрсынбай]] |26.03.1999 |- |17 |{{ту|Сербия}} [[Златан Шехович]] |08.08.2000 |- |22 |{{ту|Қазақстан}} [[Сұлтанбек Астанұлы Астанов|Сұлтанбек Астанов]] |23.03.1999 |- |23 |{{ту|Қазақстан}} [[Темірлан Ерланұлы Ерланов|Темірлан Ерланов]] |09.07.1993 |- |25 |{{ту|Қазақстан}} [[Сергей Викторович Малый|Сергей Малый]] |05.06.1990 |- |32 |{{ту|Украина}} [[Игорь Владимирович Пластун|Игорь Пластун]] |20.08.1990 |- !№ !Жартылай қорғаушылар !Туған күні |- |4 |{{ту|Хорватия}} [[Ловро Цвек]] |06.07.1995 |- |8 |{{ту|Қазақстан}} [[Асхат Тағыбергенұлы Тағыберген|Асхат Тағыберген]] |09.08.1990 |- |9 |{{ту|Қазақстан}} [[Бауыржан Ербосынұлы Исламхан|Бауыржан Исламхан]] |23.02.1993 |- |11 |{{ту|Қазақстан}} [[Максим Сергеевич Федин|Максим Федин]] |08.06.1996 |- |14 |{{ту|Қазақстан}} [[Самат Жанатұлы Жарынбетов|Самат Жарынбетов]] |04.01.1994 |- |19 |{{ту|Украина}} [[Евгений Александрович Макаренко|Евгений Макаренко]] |21.05.1991 |- |21 |{{ту|Қазақстан}} [[Еркебұлан Мұратұлы Тұңғышбаев|Еркебұлан Тұңғышбаев]] |14.01.1995 |- !№ !Шабуылшылар !Туған күні |- |7 |{{ту|Өзбекстан}} [[Шохбоз Хусниддин оглы Умаров|Шохбоз Умаров]] |09.03.1999 |- |10 |{{ту|Өзбекстан}} [[Жасурбек Жумабай огли Яхшибоев|Жасурбек Яхшибоев]] |24.07.1997 |- |30 |{{ту|Беларусь}} [[Всеволод Сергеевич Садовский|Всеволод Садовский]] |04.10.1996 |- |41 |{{ту|Украина}} [[Артём Юрьевич Беседин|Артём Беседин]] |31.05.1996 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.fcordabasy.com// Ресми сайты]{{Deadlink|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} RIXOS KHADISHA - Ордабасы футбол клубының негізгі серіктестігі болып табылады. Онын алдынды [[Тау|TAU]] компаниясымен серіктес еді. {{сыртқы сілтемелер}} {{Футболдан Қазақстан чемпиондары}} {{Футболдан Қазақстан Кубогының иегерлері}} {{Футболдан Қазақстан Суперкубогының иегерлері}} [[Санат:Ордабасы ФК]] [[Санат:Қазақстан футбол клубтары]] [[Санат:Шымкент спорт клубтары]] [[Санат:Шымкент футбол клубтары]] [[Санат:2000 жылы құрылған футбол клубтары]] 70iinsiyj5dthmoydvzzih74mv3eyz7 0 27829 3604862 3604265 2026-05-14T07:27:44Z Серик Жунусов 181103 3604862 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Шара Баймолдақызы Жиенқұлова |шынайы есімі = |Сурет = Шара Жиенқұлова.jpeg |сурет ені = 200px |сурет атауы = Ш. Жиенқұлова "Театральная декада" журналында. 1936 жыл |туған кездегі есімі = |туған күні = 18.07.1912 |туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Ресей империясы]] |мамандығы = {{актриса|КСРО|Қазақстан}}, [[биші]], [[Педагогика|педагог]] |қайтыс болған күні = 21.05.1991 |қайтыс болған жері ={{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |азаматтығы = {{USSR}}<br>[[File:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg|20px]] [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] (1917-1922)<br>[[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]] (1912-1917) |белсенді жылдары = [[1938 жыл|1938]]-[[1957 жыл|1957]] |бағыты = |киностудия = [[Қазақфильм]] |марапаттары = |imdb_id = |сайты = }} '''Шара (Гүлшара) Баймолдақызы Жиенқұлова''' ([[18 шілде]] [[1912 жыл|1912]], [[Алматы]] — [[21 мамыр]] [[1991 жыл|1991]], [[Алматы]]) — [[биші]], [[Педагогика|педагог]]. Қазақстанның халық артисі (1938; 1936 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген артисі). == Өмірбаяны == [[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://jasqazaq.kz/2016/12/16/bir-tamshy-zhas/|title=Бір тамшы жас|website=«Жас қазақ» ұлттық апталық газеті|date=2016-12-16|access-date=2021-03-17|archive-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219183401/http://jasqazaq.kz/2016/12/16/bir-tamshy-zhas/|deadlink=no}}</ref> * 1929 — 30 ж. [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазПИ]]-дің тарих факультетінде оқыды. * Өнер жолын [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры|Қазақ драма театрынан]] бастады. Тұңғыш ойнаған рөлі — Б.Майлиннің “Майдан” пьесасындағы Пүліш. Бұдан кейін Еңлік, Қарагөз (М.Әуезовтің “Еңлік — Кебек” пен “Қарагөзінде”), т.б. рөлдерді сомдады. * 1934 ж. Музыкалық драма театрына (қазіргі [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера және балет театры]]) ауысты. Мұнда Әуезовтің “[[Айман — Шолпан операсы|Айман — Шолпан]]” музыкалық драмасында, Е.Г. Брусиловскийдің “[[Қыз Жібек]]”, “Жалбыр” және “[[Ер Тарғын]]” операларында ұлттық билерді орындады. * 1936 ж. [[Мәскеу]]де өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысып, ұлттық би өнеріміздің әсемдігіне өзге халық өкілдерін тәнті етті. Қазақтың тұңғыш ұлттық балеті — “Қалқаман — Мамырда” (1938) Мамырдың партиясын орындады. * 1938 ж. “Амангелді” фильмінде Балымның рөлін экранға шығарды. * Балетмейстер Л.А. Жуковпен бірлесіп И.Н. Надировтың “Көктем” балетін қойды. * 1940 — 1962 ж. Қазақ филармониясында қызмет етті. * 1962 — 66 ж. Қазақтың ән-би ансамблін басқарды. * 1966 — 75 ж. [[Алматы музыка колледжі|Алматы хореографиялық училищесінің]] директоры болды. Осы жылдары ұлттық би өнерін дамыту үшін ел аралап, халықтың әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін, халық билерін зерттеді. Соның нәтижесінде “[[Тәттімбет Қазанғапұлы|Тәттімбет]]”, “Айжан қыз”, “[[Қара жорға]]”, “Қырық қыз” билері дүниеге келді. Жиенқұлова — сахналық образдардың ішкі жан сұлулығын бидегі пластикалық шешіммен шебер шендестіре білді. Гастрольдік сапармен көптеген шет елдерде болды. 1958 ж. Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. [[Сурет:Stamps of Kazakhstan, 2012-13.jpg|right|200px|thumb|[[2012 жыл|2012]] [[Қазақстан]] [[пошта маркасы]]]] == Шәкірттері == * Қазақстанның халық артисі Г.Талпақова * Қазақстанның еңбек сіңірген артистері ** Қ.Қарабалина ** Б.Байжұманова, т.б. == Фильмографиясы == *1938 - ''[[Амангелді (фильм)|Амангелді]]'' - ''Балым'' *1957 - ''[[Біздің сүйікті дәрігер]]'' - ''балетмейстер'' == Марапаттары == * Қазақстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1968). * [[Ленин ордені]]мен * 2 рет Еңбек Қызыл Ту * “[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]” ордендерімен * медальдермен марапатталған.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965260958</ref> ==Шара Жиенқұлова атында Республикалық қазақ би байқауы== Шара Жиенқұлованың шығармашылығы қазақ биінің республикада кәсіби дамуына жол салды. Қазақтың алғашқы кәсіби бишісінің қол жеткізген жетістіктері қазақ биінің дамып, өркендеуіне өз үлесін қосты. Ш.Жиенқұлова атында Республикалық дәстүрлі қазақ би байқауы өтіп тұрады. Онда жаңа талантты орындаушылар мен балетмейстерлер өз шығармашылығымен көзге түсумен қатар жалпы қазақ биінің дамып, жетілуіне үлкен ықпал етуде. Өзінің эволюциялық даму жолында талай белестерді артқа қалдырған осы өнердiң жетiстiктерiнiң бiрi, қазақ қыздарына би өнері атты ғаламды ашқан - Шара Жиенқұлова атындағы қазақ биiнiң Республикалық байқауы болды деу керек. Осы байқау қазақ би өнерінің өркендеуіне қандай үлес қосып келе жатыр деген сұраққа жауап іздедік. Халық би өнерiнiң елiмiздiң Егемендiк алған жылдары кең құлаш жая өркендеуi осы байқауды жандандыруға себеп болды. Бiрiншi байқау 1992 жылы уақыт талабына сай Алматы хореография училищесiнiң қабырғасында өткен болатын. Бұл алғашқы байқауға Мемлекеттiк «Салтанат», «Алтынай» ансамбльдерi де қатысып I және II жүлделi орындарды иелендi. Қазақ халық биiне жаңа бiр леп берген Шымкент қаласынан келген «Қазына» ансамблi болды. Көркемдiк жетекшiсi Сәуле Балбарақованың қойған «Дайдидау» және «Айтабақ ойыны» билерi өзiндiк қолтаңбасымен ерекшелендi. Жеке орындауда «Жайлауда», «Кербез» атты би қойылымдарымен (балетмейстерi Г.Орымбаева), «Сазген» фольклорлық ансамблiнің бишiлерi Айгүл Тати мен Гүлнәр Пiшенбаева орындаушылық шеберлiктерiмен көзге түстi. Бас жүлденi Мемлекеттiк «Салтанат» би ансамблiнің бишiлерi апалы-сiңлiлi Гүлнар және Гүлмира Ғаббасывалар иеленсе, М.Әуезов атындағы Академиялық театр белгiлеген «Образ ашудағы ерекшелiгi үшiн» жүлдесiн Мемлекеттiк «Алтынай» би ансамблiнiң жас бишiсi Айгүл Кульбекова иелендi. Бiрiншi байқау ұлттық би ауқымын кеңейтуде, шығармашылыққа жол ашқан соны жаңалық, үлкен күш болды. Сонымен бiрге, ұлттық бидiң дамуындағы халықтық би өнерi дәстүрiнiң өрлеу үстiндегi кең ауқымды потенциалын көрумен бiрге, оның пластикалық қимыл-әрекетiнiң қалыптасып, орындаушылық шеберлiгiнiң артқанын көрсетті. Ал, екiншi байқауды Орал қаласындағы М.Өтемiсов атындағы Батыс Қазақстан университетi тоғыз жылдан соң жаңғыртты. Бұл байқауда жер-жерден келген би ұжымдары халықтық шығармашылықтың алуан түрiн қолдана отырып, ұлттық бидiң өрiсiн кеңейткендiгiнiң куәсi болдық. Байқауға Қазақстанның барлық облыстарынан 300-ден аса өнерпаз жиналды. Қазақстанның халық артисi, белгiлi бишi әрi балетмейстер Болат Аюханов басқарған қазылар алқасы екi күнде 26 ансамбльдiң, 22 жеке орындауда 96 би көрiп талқылады. Бiрiншi күнгi байқаудан кейiн-ақ қазақ халық биiнiң тақырыптық мазмұнының кеңейгендiгi байқалды. М.Өтемiсов атындағы Батыс Қазақстан университетiнiң «Арна» би ансамблi көрсеткен «Қаражорға» ұлттық рухты көтеретiн нағыз көне би болды. Университет студенттерінің орындаушылық шеберлігі кәсіби хореографтардан құрылған қазылар алқасы мүшелерін тамсандырды. Биді қоюшы хореографтың қазақ ұлттық музыка мен киім үлгілерін, би лексикасын жоғары деңгейде меңгерген маман екені бірден белгілі болды. Қожа Ахмет Ясауи атындағы халықаралық Қазақ-Түрiк университеттiң «Тұран» би ансамблi ұсынған «Отырар суреттерi» композициясы ежелгi түркi мәдениетiнен мағлұмат бергендей әсер қалдырды. 2006 жылы сәуірдің 21-23 күндері араға 5 жыл салып Батыс Қазақстан Университетінде «Ұлттық мәдени мұра және оның қазіргі заманғы мәселелері» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция аясында үшінші байқау өтті. Қазақстанның түкпір-түкпірінен келген 20 ансамбльмен 15 жеке орындаушылар қатысқан бұл байқау да би өнерінің жетістіктерін көрсете алды. Бұл жолы өткен байқауда көрініс алған кемшіліктердің жойылғанын көрдік. Өнер ұжымдарының жетекшілері бұрынғы қойылған билерден бас тартып, өз қойылымдарын ұсынды. Бұл жолғы қойылымдарда философиялық ойлар басым болды. Осы байқауда жігіттер биінің біраз өскеніне куә болдық. Шымкент қаласынан келген Қуат Тәукеев пен Владимир Черняктың орындаған «Қырандар» және «Аңшылар» билерінен қойюшы балетмейстер Зәуре Әжібекованың халық салт-дәстүрін оның музыкалық болмысын түсініп, барынша аша алғандығы көрініп-ақ тұрды. Ал, Талдықорған қаласынан келген Мемлекеттік «Алтынай» би ансамблінің бишісі Ақияр Бекзат болды. Оның орындаған «Саятшы», «Қаражорға» билерін балетмейстер Нағима Тайыр тек осы бишінің табиғи дарынына ыңғайлап қойып, бишінің бар орындаушылық шеберлігін сәтті ашқандығы көрініп тұрды. Келесі IV-байқау 2012 жылы Шара Жиенқұлованың 100 жылдық мерейтойына байланысты Астана қаласында орналасқан Қазақ ұлттық өнер университетінің «Хореграфия» факультетінде ректор Айман Мусахаджаеваның қолдауымен өткен бұл байқау өте нәтижелі болды. 3 күнге созылған байқау барысында қазақ биінен шебер сыныптар өткізіліп, алғаш рет қазақ және орыс тілдерінде «Қазақ биін оқытудың теориясы мен әдістемесі» атты оқулық жарық көрді. Осыған дейінгі байқауларда Шымкенттік хореограф Зәуре Әжібекова өзі қойған жеке билерімен көзге түскен болса, осы байқауда көпшілік билерімен «Қазына» би ансамблін байқаудың ең үздік ансамблі ретінде көрсете алды. Бұл ансамбль репертуар таңдау жағынан, техникалық орындау шеберлігі жағынан оқ бойы озық тұрды. Тағы бір қуанарлық жағдай басқа ұлт өкілдерінің қазақ билерін меңгере бастағаны болды. Орыс халқы өкілдерінен құралған Қызылжар қаласынан келген «Туған жер» би ансамблінің орындаушылық шеберлігі мен репертуар таңдауы тек қазылар алқасы мүшелерінен ғана емес барлық байқауға қатысушылар тарапынан жылы лебіздерге ие бола алды. Республика деңгейінде өткізіліп отырған осы байқау қазақ биінің сахналық үлгісінің деңгейін, білім беру процесінде қалай дамып отырғандығын, елді мекендерде мамандардың қай бағытта жұмыс атқарып отырғандығын көрсете алып отыр. Бұл байқаулардың ерекшелігі қатысуға ешқандай шек қойылмады. Қала мектеп оқушылары мен қатар елді мекенде тұрып жатқан өнерпаз қатыса алатындығында болды. Алғашқы байқаудан бастап-ақ Шара апамыздың оқушылары мен жоғары оқу орында жұмыс атқарып жүрген оқытушылардың бастамасымен ғана іске асып келеді. Бұл дегеніңіз күндердің күнінде олардың қолынан келмей қалса байқау өтпей қалады деген сөз. Осы жерде би өнерін бір адамдай зерттеп жүрген ғалым Г. Жұмасейітованың: «... Хореография өнеріндегі ізденістер халық дәстүрін сақтап, ұлттық би мәдениетін дамытумен тікелей байланысты».-деген ойына қосыламыз. Олай болған жағдайда би өнерін зерттеп-зерделеп жүрген ғалымдар, осы өнерді келесі ұрпаққа жеткізуде еңбек етіп жүрген ұстаздар қауымы, әр деңгейде білім алып жүрген студенттер қауымы асыға күткен байқауымыз өтпей қалуы өкініш туғызатынын жасыра алмаймыз. Ал, 2016 жылы өтетін байқау жаңадан ашылған Қазақ ұлттық хореография академиясына жүктелгендей болды. Дегенмен, академияның алғашқы жылдары кадр мәселесін шешіп, оқу бағдарламасын бекіткеше біраз уақыт кетті. Шара Жиенқұлова атындағы V және VI Республикалық қазақ би байқауы 2019, 2023 жылдары осы оқу орнында өтті. Бұл байқаудың ерекшелігі – тек кәсіби бишілер қатысты. V-байқау барысында жас балетмейстерлер шығармашылығының өскені көрінді. Қазақ ұлттық хореография академиясы студенттерінің «Серілер салтанаты» (қоюшы-балетмейстерлер Анвара Садыкова мен Алмат Шамшиев) бас жүлдені иеленген кермет көркем қойылым болды. Ал, VI-байқауда обылыс орталықтарынан келген би ансамбльдері өздерінің репертуарлары мен қатар қазақ биін орындау шеберліктерімен көзге түсті. Үш байқауға қатар қатысқан Қызылжарлық «Туған жер» би ансамблі ерекше көзге түсті. Екі жыл бұрын ғана құрылған Өскемен қаласынан келген «Алтай» ансамблі әділ қазылар алқасы мүшелері мен көрерменін таң қалдырған өнер ұжымы болды. Бұл байқаулардың ең негізгі ерекшелігі байқауға тек кәсіби хореографиялық ұжымдардың қатысуы болды. Бұл жағдайда осыған дейін қалыптасып қалған алыс елден келетін ансамбльдер өз өнерлерін ортаға салу мүмкіндігінен айрылды. Бұл байқау жай ғана өнер мерекесi емес, осы өнер түрiнiң әрі қарай қай бағытта дамып отырғанын байыптайтын, ел iшiндегi өнерпаздардың өрiсiн кеңейтетiн бас қосу болды. Байқауға қатысушылар мен оның бағдарламасы халықтың ұлттық тамырынан iнжу-маржан таба бiлетiнiн аңғартты. Осы байқаудың арқасында халық биiнiң сан-салалы үлгілері кеңiнен насихатталуда. Бұндай байқауларда, зерделі кеңестер мен мастер-кластар өткiзудiң мақсаты жаңа таланттарды табу, тәжiрибе алмасу, қазақ биiн оқытып-үйретудi айқындау, би өнерiн дамытып, жетiлдiру жүйесiнiң мәселелерiн шешу, жас буынның шығармашылығын жандандыруға негіз болмақ. Бұл байқаулар ансамбльдер мен жеке орындаушыларды таныстырды. 1992 жылы бастау алған Шара Жиенқұлова атындағы Республикалық қазақ би байқауы (1992, 2001, 2006, 2012, 2019, 2023 жж.) халық биінің даму деңгейін көтеріп, өрісін кеңейтті. Қазақтың алғашқы кәсіби бишісі Шара Жиенқұлова салып кеткен сара жол жалғасын табуда. Би өнеріндегі дәстүр жалғасытығы Шараның оқушылары мен би өнерін зерттеуші ғалымдардың еңбектері арқылы жас ұрпақтың рухани азығына айналып отыр. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:18 шілдеде туғандар]] [[Санат:21 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан бишілері]] [[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры әртістері]] {{Bio-stub}} sfopctye0eqfwjxeybf8zvywchh2qk7 3604864 3604862 2026-05-14T07:29:47Z Серик Жунусов 181103 3604864 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Шара Баймолдақызы Жиенқұлова |шынайы есімі = |Сурет = Шара Жиенқұлова.jpeg |сурет ені = 200px |сурет атауы = Ш. Жиенқұлова "Театральная декада" журналында. 1936 жыл |туған кездегі есімі = |туған күні = 18.07.1912 |туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Ресей империясы]] |мамандығы = {{актриса|КСРО|Қазақстан}}, [[биші]], [[Педагогика|педагог]] |қайтыс болған күні = 21.05.1991 |қайтыс болған жері ={{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |азаматтығы = {{USSR}}<br>[[File:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg|20px]] [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] (1917-1922)<br>[[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]] (1912-1917) |белсенді жылдары = [[1938 жыл|1938]]-[[1957 жыл|1957]] |бағыты = |киностудия = [[Қазақфильм]] |марапаттары = |imdb_id = |сайты = }} '''Шара (Гүлшара) Баймолдақызы Жиенқұлова''' ([[18 шілде]] [[1912 жыл|1912]], [[Алматы]] — [[21 мамыр]] [[1991 жыл|1991]], [[Алматы]]) — [[биші]], [[Педагогика|педагог]]. Қазақстанның халық артисі (1938; 1936 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген артисі). == Өмірбаяны == [[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://jasqazaq.kz/2016/12/16/bir-tamshy-zhas/|title=Бір тамшы жас|website=«Жас қазақ» ұлттық апталық газеті|date=2016-12-16|access-date=2021-03-17|archive-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219183401/http://jasqazaq.kz/2016/12/16/bir-tamshy-zhas/|deadlink=no}}</ref> * 1929 — 30 ж. [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазПИ]]-дің тарих факультетінде оқыды. * Өнер жолын [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры|Қазақ драма театрынан]] бастады. Тұңғыш ойнаған рөлі — Б.Майлиннің “Майдан” пьесасындағы Пүліш. Бұдан кейін Еңлік, Қарагөз (М.Әуезовтің “Еңлік — Кебек” пен “Қарагөзінде”), т.б. рөлдерді сомдады. * 1934 ж. Музыкалық драма театрына (қазіргі [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера және балет театры]]) ауысты. Мұнда Әуезовтің “[[Айман — Шолпан операсы|Айман — Шолпан]]” музыкалық драмасында, Е.Г. Брусиловскийдің “[[Қыз Жібек]]”, “Жалбыр” және “[[Ер Тарғын]]” операларында ұлттық билерді орындады. * 1936 ж. [[Мәскеу]]де өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысып, ұлттық би өнеріміздің әсемдігіне өзге халық өкілдерін тәнті етті. Қазақтың тұңғыш ұлттық балеті — “Қалқаман — Мамырда” (1938) Мамырдың партиясын орындады. * 1938 ж. “Амангелді” фильмінде Балымның рөлін экранға шығарды. * Балетмейстер Л.А. Жуковпен бірлесіп И.Н. Надировтың “Көктем” балетін қойды. * 1940 — 1962 ж. Қазақ филармониясында қызмет етті. * 1962 — 66 ж. Қазақтың ән-би ансамблін басқарды. * 1966 — 75 ж. [[Алматы музыка колледжі|Алматы хореографиялық училищесінің]] директоры болды. Осы жылдары ұлттық би өнерін дамыту үшін ел аралап, халықтың әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін, халық билерін зерттеді. Соның нәтижесінде “[[Тәттімбет Қазанғапұлы|Тәттімбет]]”, “Айжан қыз”, “[[Қара жорға]]”, “Қырық қыз” билері дүниеге келді. Жиенқұлова — сахналық образдардың ішкі жан сұлулығын бидегі пластикалық шешіммен шебер шендестіре білді. Гастрольдік сапармен көптеген шет елдерде болды. 1958 ж. Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. [[Сурет:Stamps of Kazakhstan, 2012-13.jpg|right|200px|thumb|[[2012 жыл|2012]] [[Қазақстан]] [[пошта маркасы]]]] == Шәкірттері == * Қазақстанның халық артисі Г.Талпақова * Қазақстанның еңбек сіңірген артистері ** Қ.Қарабалина ** Б.Байжұманова, т.б. == Фильмографиясы == *1938 - ''[[Амангелді (фильм)|Амангелді]]'' - ''Балым'' *1957 - ''[[Біздің сүйікті дәрігер]]'' - ''балетмейстер'' == Марапаттары == * Қазақстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1968). * [[Ленин ордені]]мен * 2 рет Еңбек Қызыл Ту * “[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]” ордендерімен * медальдермен марапатталған.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965260958</ref> ==Шара Жиенқұлова атында Республикалық қазақ би байқауы== Шара Жиенқұлованың шығармашылығы қазақ биінің республикада кәсіби дамуына жол салды. Қазақтың алғашқы кәсіби бишісінің қол жеткізген жетістіктері қазақ биінің дамып, өркендеуіне өз үлесін қосты. Ш.Жиенқұлова атында Республикалық дәстүрлі қазақ би байқауы өтіп тұрады. Онда жаңа талантты орындаушылар мен балетмейстерлер өз шығармашылығымен көзге түсумен қатар жалпы қазақ биінің дамып, жетілуіне үлкен ықпал етуде. Өзінің эволюциялық даму жолында талай белестерді артқа қалдырған осы өнердiң жетiстiктерiнiң бiрi, қазақ қыздарына би өнері атты ғаламды ашқан - Шара Жиенқұлова атындағы қазақ биiнiң Республикалық байқауы болды деу керек. Осы байқау қазақ би өнерінің өркендеуіне қандай үлес қосып келе жатыр деген сұраққа жауап іздедік. Халық би өнерiнiң елiмiздiң Егемендiк алған жылдары кең құлаш жая өркендеуi осы байқауды жандандыруға себеп болды. Бiрiншi байқау 1992 жылы уақыт талабына сай Алматы хореография училищесiнiң қабырғасында өткен болатын. Бұл алғашқы байқауға Мемлекеттiк «Салтанат», «Алтынай» ансамбльдерi де қатысып I және II жүлделi орындарды иелендi. Қазақ халық биiне жаңа бiр леп берген Шымкент қаласынан келген «Қазына» ансамблi болды. Көркемдiк жетекшiсi Сәуле Балбарақованың қойған «Дайдидау» және «Айтабақ ойыны» билерi өзiндiк қолтаңбасымен ерекшелендi. Жеке орындауда «Жайлауда», «Кербез» атты би қойылымдарымен (балетмейстерi Г.Орымбаева), «Сазген» фольклорлық ансамблiнің бишiлерi Айгүл Тати мен Гүлнәр Пiшенбаева орындаушылық шеберлiктерiмен көзге түстi. Бас жүлденi Мемлекеттiк «Салтанат» би ансамблiнің бишiлерi апалы-сiңлiлi Гүлнар және Гүлмира Ғаббасывалар иеленсе, М.Әуезов атындағы Академиялық театр белгiлеген «Образ ашудағы ерекшелiгi үшiн» жүлдесiн Мемлекеттiк «Алтынай» би ансамблiнiң жас бишiсi Айгүл Кульбекова иелендi. Бiрiншi байқау ұлттық би ауқымын кеңейтуде, шығармашылыққа жол ашқан соны жаңалық, үлкен күш болды. Сонымен бiрге, ұлттық бидiң дамуындағы халықтық би өнерi дәстүрiнiң өрлеу үстiндегi кең ауқымды потенциалын көрумен бiрге, оның пластикалық қимыл-әрекетiнiң қалыптасып, орындаушылық шеберлiгiнiң артқанын көрсетті. Ал, екiншi байқауды Орал қаласындағы М.Өтемiсов атындағы Батыс Қазақстан университетi тоғыз жылдан соң жаңғыртты. Бұл байқауда жер-жерден келген би ұжымдары халықтық шығармашылықтың алуан түрiн қолдана отырып, ұлттық бидiң өрiсiн кеңейткендiгiнiң куәсi болдық. Байқауға Қазақстанның барлық облыстарынан 300-ден аса өнерпаз жиналды. Қазақстанның халық артисi, белгiлi бишi әрi балетмейстер Болат Аюханов басқарған қазылар алқасы екi күнде 26 ансамбльдiң, 22 жеке орындауда 96 би көрiп талқылады. Бiрiншi күнгi байқаудан кейiн-ақ қазақ халық биiнiң тақырыптық мазмұнының кеңейгендiгi байқалды. М.Өтемiсов атындағы Батыс Қазақстан университетiнiң «Арна» би ансамблi көрсеткен «Қаражорға» ұлттық рухты көтеретiн нағыз көне би болды. Университет студенттерінің орындаушылық шеберлігі кәсіби хореографтардан құрылған қазылар алқасы мүшелерін тамсандырды. Биді қоюшы хореографтың қазақ ұлттық музыка мен киім үлгілерін, би лексикасын жоғары деңгейде меңгерген маман екені бірден белгілі болды. Қожа Ахмет Ясауи атындағы халықаралық Қазақ-Түрiк университеттiң «Тұран» би ансамблi ұсынған «Отырар суреттерi» композициясы ежелгi түркi мәдениетiнен мағлұмат бергендей әсер қалдырды. 2006 жылы сәуірдің 21-23 күндері араға 5 жыл салып Батыс Қазақстан Университетінде «Ұлттық мәдени мұра және оның қазіргі заманғы мәселелері» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция аясында үшінші байқау өтті. Қазақстанның түкпір-түкпірінен келген 20 ансамбльмен 15 жеке орындаушылар қатысқан бұл байқау да би өнерінің жетістіктерін көрсете алды. Бұл жолы өткен байқауда көрініс алған кемшіліктердің жойылғанын көрдік. Өнер ұжымдарының жетекшілері бұрынғы қойылған билерден бас тартып, өз қойылымдарын ұсынды. Бұл жолғы қойылымдарда философиялық ойлар басым болды. Осы байқауда жігіттер биінің біраз өскеніне куә болдық. Шымкент қаласынан келген Қуат Тәукеев пен Владимир Черняктың орындаған «Қырандар» және «Аңшылар» билерінен қойюшы балетмейстер Зәуре Әжібекованың халық салт-дәстүрін оның музыкалық болмысын түсініп, барынша аша алғандығы көрініп-ақ тұрды. Ал, Талдықорған қаласынан келген Мемлекеттік «Алтынай» би ансамблінің бишісі Ақияр Бекзат болды. Оның орындаған «Саятшы», «Қаражорға» билерін балетмейстер Нағима Тайыр тек осы бишінің табиғи дарынына ыңғайлап қойып, бишінің бар орындаушылық шеберлігін сәтті ашқандығы көрініп тұрды. Келесі IV-байқау 2012 жылы Шара Жиенқұлованың 100 жылдық мерейтойына байланысты Астана қаласында орналасқан Қазақ ұлттық өнер университетінің «Хореграфия» факультетінде ректор Айман Мусахаджаеваның қолдауымен өткен бұл байқау өте нәтижелі болды. 3 күнге созылған байқау барысында қазақ биінен шебер сыныптар өткізіліп, алғаш рет қазақ және орыс тілдерінде «Қазақ биін оқытудың теориясы мен әдістемесі» атты оқулық жарық көрді. Осыған дейінгі байқауларда Шымкенттік хореограф Зәуре Әжібекова өзі қойған жеке билерімен көзге түскен болса, осы байқауда көпшілік билерімен «Қазына» би ансамблін байқаудың ең үздік ансамблі ретінде көрсете алды. Бұл ансамбль репертуар таңдау жағынан, техникалық орындау шеберлігі жағынан оқ бойы озық тұрды. Тағы бір қуанарлық жағдай басқа ұлт өкілдерінің қазақ билерін меңгере бастағаны болды. Орыс халқы өкілдерінен құралған Қызылжар қаласынан келген «Туған жер» би ансамблінің орындаушылық шеберлігі мен репертуар таңдауы тек қазылар алқасы мүшелерінен ғана емес барлық байқауға қатысушылар тарапынан жылы лебіздерге ие бола алды. Республика деңгейінде өткізіліп отырған осы байқау қазақ биінің сахналық үлгісінің деңгейін, білім беру процесінде қалай дамып отырғандығын, елді мекендерде мамандардың қай бағытта жұмыс атқарып отырғандығын көрсете алып отыр. Бұл байқаулардың ерекшелігі қатысуға ешқандай шек қойылмады. Қала мектеп оқушылары мен қатар елді мекенде тұрып жатқан өнерпаз қатыса алатындығында болды. Алғашқы байқаудан бастап-ақ Шара апамыздың оқушылары мен жоғары оқу орында жұмыс атқарып жүрген оқытушылардың бастамасымен ғана іске асып келеді. Бұл дегеніңіз күндердің күнінде олардың қолынан келмей қалса байқау өтпей қалады деген сөз. Осы жерде би өнерін бір адамдай зерттеп жүрген ғалым Г. Жұмасейітованың: «... Хореография өнеріндегі ізденістер халық дәстүрін сақтап, ұлттық би мәдениетін дамытумен тікелей байланысты».-деген ойына қосыламыз. Олай болған жағдайда би өнерін зерттеп-зерделеп жүрген ғалымдар, осы өнерді келесі ұрпаққа жеткізуде еңбек етіп жүрген ұстаздар қауымы, әр деңгейде білім алып жүрген студенттер қауымы асыға күткен байқауымыз өтпей қалуы өкініш туғызатынын жасыра алмаймыз. Ал, 2016 жылы өтетін байқау жаңадан ашылған Қазақ ұлттық хореография академиясына жүктелгендей болды. Дегенмен, академияның алғашқы жылдары кадр мәселесін шешіп, оқу бағдарламасын бекіткеше біраз уақыт кетті. Шара Жиенқұлова атындағы V және VI Республикалық қазақ би байқауы 2019, 2023 жылдары осы оқу орнында өтті. Бұл байқаудың ерекшелігі – тек кәсіби бишілер қатысты. V-байқау барысында жас балетмейстерлер шығармашылығының өскені көрінді. Қазақ ұлттық хореография академиясы студенттерінің «Серілер салтанаты» (қоюшы-балетмейстерлер Анвара Садыкова мен Алмат Шамшиев) бас жүлдені иеленген кермет көркем қойылым болды. Ал, VI-байқауда обылыс орталықтарынан келген би ансамбльдері өздерінің репертуарлары мен қатар қазақ биін орындау шеберліктерімен көзге түсті. Үш байқауға қатар қатысқан Қызылжарлық «Туған жер» би ансамблі ерекше көзге түсті. Екі жыл бұрын ғана құрылған Өскемен қаласынан келген «Алтай» ансамблі әділ қазылар алқасы мүшелері мен көрерменін таң қалдырған өнер ұжымы болды. Бұл байқаулардың ең негізгі ерекшелігі байқауға тек кәсіби хореографиялық ұжымдардың қатысуы болды. Бұл жағдайда осыған дейін қалыптасып қалған алыс елден келетін ансамбльдер өз өнерлерін ортаға салу мүмкіндігінен айрылды. Бұл байқау жай ғана өнер мерекесi емес, осы өнер түрiнiң әрі қарай қай бағытта дамып отырғанын байыптайтын, ел iшiндегi өнерпаздардың өрiсiн кеңейтетiн бас қосу болды. Байқауға қатысушылар мен оның бағдарламасы халықтың ұлттық тамырынан iнжу-маржан таба бiлетiнiн аңғартты. Осы байқаудың арқасында халық биiнiң сан-салалы үлгілері кеңiнен насихатталуда. Бұндай байқауларда, зерделі кеңестер мен мастер-кластар өткiзудiң мақсаты жаңа таланттарды табу, тәжiрибе алмасу, қазақ биiн оқытып-үйретудi айқындау, би өнерiн дамытып, жетiлдiру жүйесiнiң мәселелерiн шешу, жас буынның шығармашылығын жандандыруға негіз болмақ. Бұл байқаулар ансамбльдер мен жеке орындаушыларды таныстырды. 1992 жылы бастау алған Шара Жиенқұлова атындағы Республикалық қазақ би байқауы (1992, 2001, 2006, 2012, 2019, 2023 жж.) халық биінің даму деңгейін көтеріп, өрісін кеңейтті. Қазақтың алғашқы кәсіби бишісі Шара Жиенқұлова салып кеткен сара жол жалғасын табуда. Би өнеріндегі дәстүр жалғасытығы Шараның оқушылары мен би өнерін зерттеуші ғалымдардың еңбектері арқылы жас ұрпақтың рухани азығына айналып отыр. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:18 шілдеде туғандар]] [[Санат:21 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан бишілері]] [[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры әртістері]] {{Bio-stub}} 24hmwivbbt2msyslyfrx8eeqsteg8ja 0 28080 3604867 2643613 2026-05-14T07:37:12Z MasterRus21thCentury 90376 3604867 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Максим Зверев |Шынайы есімі = Максим Дмитриевич Зверев |Суреті =Maksim Zverev (mos.ru) 01.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 29.10.1896 |Туған жері = {{туғанжері|Барнаул|Барнаулда}}, [[Алтай өлкесі]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 23.01.1996 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{Flagicon|КСРО}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<br>{{KAZ}} |Ұлты = [[орыстар|орыс]] |Мансабы = [[жазушы]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[Орыс тілі|Орысша]] |Дебюті = [[1920 жыл]] |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Зверев Максим Дмитриевич'''([[29 қараша]] [[1896]], [[Ресей]], [[Алтай]] өлкесі, [[Барнаул]] қ. – [[1996]], [[Қазақстан]], [[Алматы]]) – Қазақстанның халық жазушысы. == Өмірбаяны == [[Томск университеті]]н бітірген (1923). 1923 – 1937 жылы Сібір өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, Новосибирск қалалық зоопаркінің директоры, Томск университетінде доцент болған. 1937 жылы Қазақстанға қоныс аударып, 1937 – 1952 жылы Алматы зоопаркінде ғыл. бөлімнің меңгерушісі, директоры, ҚазМУ-де доцент қызметтерін атқарды. 1952 жылдан ғұмырының соңына дейін еркін шығармашылық жұмыспен айналысты. == Шығармашылығы == Алғашқы повесі – “Ақ марал” 1920 жылы жарық көрген. Повестер, әңгімелер, ертегілер, очерктер жинақтары: ''“Індер мен ұяларда” (1937), “Ормандағы кездесулер” (1938), “Алатау қорықтары” (1946), “Ертіс тоғайлары мен далаларында” (1950), “Орман алауы жанында” (1952; Қазақстанның Мемл. сыйл., 1953), “Алтын киік” (1957), “Көкпектінің аңшысы” (1963), “Дала қасқыры” (1975; Германияның “Бестлитсе” сыйл., 1976), “Орманда ауа райын болжау” (1987), “Орман күзетінде” (1987)'', т.б. атпен жарық көрді. Жазушы шығармашылығы [[Сібір]] мен Қазақстан табиғатына тікелей байланысты, оқырмандарды құстар мен аңдардың тіршілігімен таныстырып, туған табиғатты қорғап аялаушы ғалымдар, орманшылар, т.б. тұрмысы, мақсат-мүддесі туралы мол мағлұмат береді. Кітаптары бірнеше шет елдердің тілдеріне аударылған. == Марапаттары == Еңбек [[Қызыл Ту]], “Халықтар достығы”, 2 рет “[[Құрмет Белгісі]]” ордендерімен,, бірнеше медальдермен марапатталған. ==Шығармалары== * Приключения моих диких друзей, А.-А., 1939; * Рассказы о зверях и птицах. Омбы, 1953; * Рассказы старого охотника, А.-А., 1955; * На разливе, М., 1956; Избранное, А.-А., 1956; * О птицах и зверях нашей родины. М., 1960; * Избранное, в 2-х т. А.-А., 1976; * Собр. соч., в 3-х т., А.-А., 1983 – 85. <ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{Bio-stub}} jukcyul1p1q28a8i1goicsweo2zu292 0 29089 3604514 3591581 2026-05-13T16:28:05Z Орел Карл 81620 3604514 wikitext text/x-wiki '''Қазақ КСР орталық атқару комитеті''' (''Қазақ КСР ОАК'') – 1919-1938 жылдар аралығындағы Кеңестердің Бүкілқазақ съездері арасындағы кезеңде [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]] мен [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР-інің]] мемлекеттік биліктің ең жоғары органы. Кеңестердің Бүкілқазақ съездері [[Орынбор]] мен [[Алматы|Алматыда]] өтті. Қазақ КСР ОАК 1938 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін оның орнына [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] келді. == Қазақ АКСР/Қазақ КСР Орталық атқару комитетінің төрағалары == [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей КСФР]] құрамында Қазақ автономиясы ([[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз АСКР]] (1920-1925), [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Казак АСКР]] (1925-1936 ж. ақпан), Қазақ АКСР (1936 ж. ақпан-желтоқсан) деп аталған) құрылғаннан бастап оның ресми түрде жоғары басшылары Орталық атқару комитетінің төрағалары болды. Негізінде, бұл лауазым [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылы 5 желтоқсанда КСРО-ның жаңа Конституциясының]] қабылдануымен енгізілген Жоғарғы Кеңес Төралқасының төрағасы лауазымына сәйкес келді. Дегенмен, КСРО-да да, Қазақ КСР-де де бұрынғы басқару органдары 1938 жылға дейін (жаңа жоғарғы кеңестердің құрылуына) жұмыс істей берді. Қазақ КСР-інде өкілеттіктердің жаңа басқару органына берілуі 1938 жылы 15 шілдеде болды. == Кеңестердің Бүкілқазақ съезі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ АКСР]] pslzzz5vd26iscmop9qr040f6rialq8 3604518 3604514 2026-05-13T16:35:18Z Орел Карл 81620 /* Кеңестердің Бүкілқазақ съезі */ 3604518 wikitext text/x-wiki '''Қазақ КСР орталық атқару комитеті''' (''Қазақ КСР ОАК'') – 1919-1938 жылдар аралығындағы Кеңестердің Бүкілқазақ съездері арасындағы кезеңде [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]] мен [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР-інің]] мемлекеттік биліктің ең жоғары органы. Кеңестердің Бүкілқазақ съездері [[Орынбор]] мен [[Алматы|Алматыда]] өтті. Қазақ КСР ОАК 1938 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін оның орнына [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] келді. == Қазақ АКСР/Қазақ КСР Орталық атқару комитетінің төрағалары == [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей КСФР]] құрамында Қазақ автономиясы ([[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз АСКР]] (1920-1925), [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Казак АСКР]] (1925-1936 ж. ақпан), Қазақ АКСР (1936 ж. ақпан-желтоқсан) деп аталған) құрылғаннан бастап оның ресми түрде жоғары басшылары Орталық атқару комитетінің төрағалары болды. Негізінде, бұл лауазым [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылы 5 желтоқсанда КСРО-ның жаңа Конституциясының]] қабылдануымен енгізілген Жоғарғы Кеңес Төралқасының төрағасы лауазымына сәйкес келді. Дегенмен, КСРО-да да, Қазақ КСР-де де бұрынғы басқару органдары 1938 жылға дейін (жаңа жоғарғы кеңестердің құрылуына) жұмыс істей берді. Қазақ КСР-інде өкілеттіктердің жаңа басқару органына берілуі 1938 жылы 15 шілдеде болды. == Кеңестердің Жалпықазақ съезі == * 1920 ж. 4 — 12 қазан — [[Бірінші жалпықазақ съезді|Кеңестердің I Жалпықазақ съезді]] * [[Екінші жалпықазақ съезді|Кеңестердің II Жалпықазақ съезді]] шақырылым 1921 ж. 4 қазан<ref>[http://bibliotekar.kz/sobranie-sochinenii-v-treh-tomah-tom-2-t/organizacija-kassr-i-ukreplenie-sovetsko.html ОРГАНИЗАЦИЯ КАССР И УКРЕПЛЕНИЕ СОВЕТСКОЙ ВЛАСТИ] {{Wayback|url=http://bibliotekar.kz/sobranie-sochinenii-v-treh-tomah-tom-2-t/organizacija-kassr-i-ukreplenie-sovetsko.html |date=20191219072542 }} Казахская библиотека</ref> * Кеңестердің III Жалпықазақ съезді — 1922 ж. 6 қазан * Кеңестердің IV Жалпықазақ съезді (1924 ж. 5 қаңтарда шақырылды) * Кеңестердің V Жалпықазақ съезді — 1925 ж. 15—19 сәуір (Қызылорда) * VI Жалпықазақ съезді — 1927 ж. 3 сәуір * VII Жалпықазақ съезді * VIII Жалпықазақ съезді * IX Жалпықазақ съезді == Қазақ АКСР/Қазақ КСР ОАК төрағалары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ АКСР]] l5tafzs33mo17fdpsxt0ycassix9e5f 3604521 3604518 2026-05-13T16:36:15Z Орел Карл 81620 /* Кеңестердің Жалпықазақ съезі */ 3604521 wikitext text/x-wiki '''Қазақ КСР орталық атқару комитеті''' (''Қазақ КСР ОАК'') – 1919-1938 жылдар аралығындағы Кеңестердің Бүкілқазақ съездері арасындағы кезеңде [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]] мен [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР-інің]] мемлекеттік биліктің ең жоғары органы. Кеңестердің Бүкілқазақ съездері [[Орынбор]] мен [[Алматы|Алматыда]] өтті. Қазақ КСР ОАК 1938 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін оның орнына [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] келді. == Қазақ АКСР/Қазақ КСР Орталық атқару комитетінің төрағалары == [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей КСФР]] құрамында Қазақ автономиясы ([[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз АСКР]] (1920-1925), [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Казак АСКР]] (1925-1936 ж. ақпан), Қазақ АКСР (1936 ж. ақпан-желтоқсан) деп аталған) құрылғаннан бастап оның ресми түрде жоғары басшылары Орталық атқару комитетінің төрағалары болды. Негізінде, бұл лауазым [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылы 5 желтоқсанда КСРО-ның жаңа Конституциясының]] қабылдануымен енгізілген Жоғарғы Кеңес Төралқасының төрағасы лауазымына сәйкес келді. Дегенмен, КСРО-да да, Қазақ КСР-де де бұрынғы басқару органдары 1938 жылға дейін (жаңа жоғарғы кеңестердің құрылуына) жұмыс істей берді. Қазақ КСР-інде өкілеттіктердің жаңа басқару органына берілуі 1938 жылы 15 шілдеде болды. == Кеңестердің Жалпықазақ съезі == * 1920 ж. 4 — 12 қазан — [[Бірінші жалпықазақ съезі|Кеңестердің I Жалпықазақ съезі]] * [[Екінші жалпықазақ съезі|Кеңестердің II Жалпықазақ съезі]] шақырылым 1921 ж. 4 қазан<ref>[http://bibliotekar.kz/sobranie-sochinenii-v-treh-tomah-tom-2-t/organizacija-kassr-i-ukreplenie-sovetsko.html ОРГАНИЗАЦИЯ КАССР И УКРЕПЛЕНИЕ СОВЕТСКОЙ ВЛАСТИ] {{Wayback|url=http://bibliotekar.kz/sobranie-sochinenii-v-treh-tomah-tom-2-t/organizacija-kassr-i-ukreplenie-sovetsko.html |date=20191219072542 }} Казахская библиотека</ref> * Кеңестердің III Жалпықазақ съезі — 1922 ж. 6 қазан * Кеңестердің IV Жалпықазақ съезі (1924 ж. 5 қаңтарда шақырылды) * Кеңестердің V Жалпықазақ съезі — 1925 ж. 15—19 сәуір (Қызылорда) * VI Жалпықазақ съезі — 1927 ж. 3 сәуір * VII Жалпықазақ съезі * VIII Жалпықазақ съезі * IX Жалпықазақ съезі == Қазақ АКСР/Қазақ КСР ОАК төрағалары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ АКСР]] 5jv64uaf5trfjaugcpca2f03x492bhp 3604526 3604521 2026-05-13T16:42:12Z Орел Карл 81620 /* Қазақ АКСР/Қазақ КСР ОАК төрағалары */ 3604526 wikitext text/x-wiki '''Қазақ КСР орталық атқару комитеті''' (''Қазақ КСР ОАК'') – 1919-1938 жылдар аралығындағы Кеңестердің Бүкілқазақ съездері арасындағы кезеңде [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]] мен [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР-інің]] мемлекеттік биліктің ең жоғары органы. Кеңестердің Бүкілқазақ съездері [[Орынбор]] мен [[Алматы|Алматыда]] өтті. Қазақ КСР ОАК 1938 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін оның орнына [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] келді. == Қазақ АКСР/Қазақ КСР Орталық атқару комитетінің төрағалары == [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей КСФР]] құрамында Қазақ автономиясы ([[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз АСКР]] (1920-1925), [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Казак АСКР]] (1925-1936 ж. ақпан), Қазақ АКСР (1936 ж. ақпан-желтоқсан) деп аталған) құрылғаннан бастап оның ресми түрде жоғары басшылары Орталық атқару комитетінің төрағалары болды. Негізінде, бұл лауазым [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылы 5 желтоқсанда КСРО-ның жаңа Конституциясының]] қабылдануымен енгізілген Жоғарғы Кеңес Төралқасының төрағасы лауазымына сәйкес келді. Дегенмен, КСРО-да да, Қазақ КСР-де де бұрынғы басқару органдары 1938 жылға дейін (жаңа жоғарғы кеңестердің құрылуына) жұмыс істей берді. Қазақ КСР-інде өкілеттіктердің жаңа басқару органына берілуі 1938 жылы 15 шілдеде болды. == Кеңестердің Жалпықазақ съезі == * 1920 ж. 4 — 12 қазан — [[Бірінші жалпықазақ съезі|Кеңестердің I Жалпықазақ съезі]] * [[Екінші жалпықазақ съезі|Кеңестердің II Жалпықазақ съезі]] шақырылым 1921 ж. 4 қазан<ref>[http://bibliotekar.kz/sobranie-sochinenii-v-treh-tomah-tom-2-t/organizacija-kassr-i-ukreplenie-sovetsko.html ОРГАНИЗАЦИЯ КАССР И УКРЕПЛЕНИЕ СОВЕТСКОЙ ВЛАСТИ] {{Wayback|url=http://bibliotekar.kz/sobranie-sochinenii-v-treh-tomah-tom-2-t/organizacija-kassr-i-ukreplenie-sovetsko.html |date=20191219072542 }} Казахская библиотека</ref> * Кеңестердің III Жалпықазақ съезі — 1922 ж. 6 қазан * Кеңестердің IV Жалпықазақ съезі (1924 ж. 5 қаңтарда шақырылды) * Кеңестердің V Жалпықазақ съезі — 1925 ж. 15—19 сәуір (Қызылорда) * VI Жалпықазақ съезі — 1927 ж. 3 сәуір * VII Жалпықазақ съезі * VIII Жалпықазақ съезі * IX Жалпықазақ съезі == Қазақ АКСР/Қазақ КСР ОАК төрағалары == # [[Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев|Меңдешұлы Сейітқали]] (1920—1925) # [[Жалау Мыңбаев|Мыңбаев Жалау]] (1925 ж. 15 маусым — 1927 ж.) # [[Елтай Ерназаров|Ерназаров Елтай]] (1927—1933) # [[Ұзақбай Желдірбайұлы Құлымбетов|Құлымбетов Ұзақбай Желдірбайұлы]] (1933 ж. 11 қазан — 1937 ж. шілде) # [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Жангелдин Әліби Тоқжанұлы]] — міндетін атқарушы (1937 ж. шілде — 28 қазан) # [[Нұрбапа Өмірзақов|Өмірзақов Нұрбапа]] (1937 ж. 28 қазан — 1938 ж. 15 шілде) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ АКСР]] 7as66tf2jpcvyspulhb5e9tr620e6sd 3604528 3604526 2026-05-13T16:42:41Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары|Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604528 wikitext text/x-wiki '''Қазақ КСР орталық атқару комитеті''' (''Қазақ КСР ОАК'') – 1919-1938 жылдар аралығындағы Кеңестердің Бүкілқазақ съездері арасындағы кезеңде [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]] мен [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР-інің]] мемлекеттік биліктің ең жоғары органы. Кеңестердің Бүкілқазақ съездері [[Орынбор]] мен [[Алматы|Алматыда]] өтті. Қазақ КСР ОАК 1938 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін оның орнына [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] келді. == Қазақ АКСР/Қазақ КСР Орталық атқару комитетінің төрағалары == [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей КСФР]] құрамында Қазақ автономиясы ([[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз АСКР]] (1920-1925), [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Казак АСКР]] (1925-1936 ж. ақпан), Қазақ АКСР (1936 ж. ақпан-желтоқсан) деп аталған) құрылғаннан бастап оның ресми түрде жоғары басшылары Орталық атқару комитетінің төрағалары болды. Негізінде, бұл лауазым [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылы 5 желтоқсанда КСРО-ның жаңа Конституциясының]] қабылдануымен енгізілген Жоғарғы Кеңес Төралқасының төрағасы лауазымына сәйкес келді. Дегенмен, КСРО-да да, Қазақ КСР-де де бұрынғы басқару органдары 1938 жылға дейін (жаңа жоғарғы кеңестердің құрылуына) жұмыс істей берді. Қазақ КСР-інде өкілеттіктердің жаңа басқару органына берілуі 1938 жылы 15 шілдеде болды. == Кеңестердің Жалпықазақ съезі == * 1920 ж. 4 — 12 қазан — [[Бірінші жалпықазақ съезі|Кеңестердің I Жалпықазақ съезі]] * [[Екінші жалпықазақ съезі|Кеңестердің II Жалпықазақ съезі]] шақырылым 1921 ж. 4 қазан<ref>[http://bibliotekar.kz/sobranie-sochinenii-v-treh-tomah-tom-2-t/organizacija-kassr-i-ukreplenie-sovetsko.html ОРГАНИЗАЦИЯ КАССР И УКРЕПЛЕНИЕ СОВЕТСКОЙ ВЛАСТИ] {{Wayback|url=http://bibliotekar.kz/sobranie-sochinenii-v-treh-tomah-tom-2-t/organizacija-kassr-i-ukreplenie-sovetsko.html |date=20191219072542 }} Казахская библиотека</ref> * Кеңестердің III Жалпықазақ съезі — 1922 ж. 6 қазан * Кеңестердің IV Жалпықазақ съезі (1924 ж. 5 қаңтарда шақырылды) * Кеңестердің V Жалпықазақ съезі — 1925 ж. 15—19 сәуір (Қызылорда) * VI Жалпықазақ съезі — 1927 ж. 3 сәуір * VII Жалпықазақ съезі * VIII Жалпықазақ съезі * IX Жалпықазақ съезі == Қазақ АКСР/Қазақ КСР ОАК төрағалары == # [[Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев|Меңдешұлы Сейітқали]] (1920—1925) # [[Жалау Мыңбаев|Мыңбаев Жалау]] (1925 ж. 15 маусым — 1927 ж.) # [[Елтай Ерназаров|Ерназаров Елтай]] (1927—1933) # [[Ұзақбай Желдірбайұлы Құлымбетов|Құлымбетов Ұзақбай Желдірбайұлы]] (1933 ж. 11 қазан — 1937 ж. шілде) # [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Жангелдин Әліби Тоқжанұлы]] — міндетін атқарушы (1937 ж. шілде — 28 қазан) # [[Нұрбапа Өмірзақов|Өмірзақов Нұрбапа]] (1937 ж. 28 қазан — 1938 ж. 15 шілде) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ АКСР]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] 62h7pm9h1qqwmyb3m5493wgrlr1pb9b 3604529 3604528 2026-05-13T16:43:04Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қазақ КСР|Қазақ КСР]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604529 wikitext text/x-wiki '''Қазақ КСР орталық атқару комитеті''' (''Қазақ КСР ОАК'') – 1919-1938 жылдар аралығындағы Кеңестердің Бүкілқазақ съездері арасындағы кезеңде [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]] мен [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР-інің]] мемлекеттік биліктің ең жоғары органы. Кеңестердің Бүкілқазақ съездері [[Орынбор]] мен [[Алматы|Алматыда]] өтті. Қазақ КСР ОАК 1938 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін оның орнына [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] келді. == Қазақ АКСР/Қазақ КСР Орталық атқару комитетінің төрағалары == [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей КСФР]] құрамында Қазақ автономиясы ([[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз АСКР]] (1920-1925), [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Казак АСКР]] (1925-1936 ж. ақпан), Қазақ АКСР (1936 ж. ақпан-желтоқсан) деп аталған) құрылғаннан бастап оның ресми түрде жоғары басшылары Орталық атқару комитетінің төрағалары болды. Негізінде, бұл лауазым [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылы 5 желтоқсанда КСРО-ның жаңа Конституциясының]] қабылдануымен енгізілген Жоғарғы Кеңес Төралқасының төрағасы лауазымына сәйкес келді. Дегенмен, КСРО-да да, Қазақ КСР-де де бұрынғы басқару органдары 1938 жылға дейін (жаңа жоғарғы кеңестердің құрылуына) жұмыс істей берді. Қазақ КСР-інде өкілеттіктердің жаңа басқару органына берілуі 1938 жылы 15 шілдеде болды. == Кеңестердің Жалпықазақ съезі == * 1920 ж. 4 — 12 қазан — [[Бірінші жалпықазақ съезі|Кеңестердің I Жалпықазақ съезі]] * [[Екінші жалпықазақ съезі|Кеңестердің II Жалпықазақ съезі]] шақырылым 1921 ж. 4 қазан<ref>[http://bibliotekar.kz/sobranie-sochinenii-v-treh-tomah-tom-2-t/organizacija-kassr-i-ukreplenie-sovetsko.html ОРГАНИЗАЦИЯ КАССР И УКРЕПЛЕНИЕ СОВЕТСКОЙ ВЛАСТИ] {{Wayback|url=http://bibliotekar.kz/sobranie-sochinenii-v-treh-tomah-tom-2-t/organizacija-kassr-i-ukreplenie-sovetsko.html |date=20191219072542 }} Казахская библиотека</ref> * Кеңестердің III Жалпықазақ съезі — 1922 ж. 6 қазан * Кеңестердің IV Жалпықазақ съезі (1924 ж. 5 қаңтарда шақырылды) * Кеңестердің V Жалпықазақ съезі — 1925 ж. 15—19 сәуір (Қызылорда) * VI Жалпықазақ съезі — 1927 ж. 3 сәуір * VII Жалпықазақ съезі * VIII Жалпықазақ съезі * IX Жалпықазақ съезі == Қазақ АКСР/Қазақ КСР ОАК төрағалары == # [[Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев|Меңдешұлы Сейітқали]] (1920—1925) # [[Жалау Мыңбаев|Мыңбаев Жалау]] (1925 ж. 15 маусым — 1927 ж.) # [[Елтай Ерназаров|Ерназаров Елтай]] (1927—1933) # [[Ұзақбай Желдірбайұлы Құлымбетов|Құлымбетов Ұзақбай Желдірбайұлы]] (1933 ж. 11 қазан — 1937 ж. шілде) # [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Жангелдин Әліби Тоқжанұлы]] — міндетін атқарушы (1937 ж. шілде — 28 қазан) # [[Нұрбапа Өмірзақов|Өмірзақов Нұрбапа]] (1937 ж. 28 қазан — 1938 ж. 15 шілде) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ АКСР]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] [[Санат:Қазақ КСР]] qo8bghz1y5n87fsv9qflyuwzqdswudq 3604530 3604529 2026-05-13T16:44:54Z Орел Карл 81620 /* Кеңестердің Жалпықазақ съезі */ 3604530 wikitext text/x-wiki '''Қазақ КСР орталық атқару комитеті''' (''Қазақ КСР ОАК'') – 1919-1938 жылдар аралығындағы Кеңестердің Бүкілқазақ съездері арасындағы кезеңде [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]] мен [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР-інің]] мемлекеттік биліктің ең жоғары органы. Кеңестердің Бүкілқазақ съездері [[Орынбор]] мен [[Алматы|Алматыда]] өтті. Қазақ КСР ОАК 1938 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін оның орнына [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] келді. == Қазақ АКСР/Қазақ КСР Орталық атқару комитетінің төрағалары == [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей КСФР]] құрамында Қазақ автономиясы ([[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз АСКР]] (1920-1925), [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Казак АСКР]] (1925-1936 ж. ақпан), Қазақ АКСР (1936 ж. ақпан-желтоқсан) деп аталған) құрылғаннан бастап оның ресми түрде жоғары басшылары Орталық атқару комитетінің төрағалары болды. Негізінде, бұл лауазым [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылы 5 желтоқсанда КСРО-ның жаңа Конституциясының]] қабылдануымен енгізілген Жоғарғы Кеңес Төралқасының төрағасы лауазымына сәйкес келді. Дегенмен, КСРО-да да, Қазақ КСР-де де бұрынғы басқару органдары 1938 жылға дейін (жаңа жоғарғы кеңестердің құрылуына) жұмыс істей берді. Қазақ КСР-інде өкілеттіктердің жаңа басқару органына берілуі 1938 жылы 15 шілдеде болды. == Кеңестердің Жалпықазақ съезі == * 1917 ж. 21-28 шілде — [[Бірінші жалпықазақ съезі|Кеңестердің I Жалпықазақ съезі]] * [[Екінші жалпықазақ съезі|Кеңестердің II Жалпықазақ съезі]] шақырылым 1921 ж. 4 қазан<ref>[http://bibliotekar.kz/sobranie-sochinenii-v-treh-tomah-tom-2-t/organizacija-kassr-i-ukreplenie-sovetsko.html ОРГАНИЗАЦИЯ КАССР И УКРЕПЛЕНИЕ СОВЕТСКОЙ ВЛАСТИ] {{Wayback|url=http://bibliotekar.kz/sobranie-sochinenii-v-treh-tomah-tom-2-t/organizacija-kassr-i-ukreplenie-sovetsko.html |date=20191219072542 }} Казахская библиотека</ref> * Кеңестердің III Жалпықазақ съезі — 1922 ж. 6 қазан * Кеңестердің IV Жалпықазақ съезі (1924 ж. 5 қаңтарда шақырылды) * Кеңестердің V Жалпықазақ съезі — 1925 ж. 15—19 сәуір (Қызылорда) * VI Жалпықазақ съезі — 1927 ж. 3 сәуір * VII Жалпықазақ съезі * VIII Жалпықазақ съезі * IX Жалпықазақ съезі == Қазақ АКСР/Қазақ КСР ОАК төрағалары == # [[Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев|Меңдешұлы Сейітқали]] (1920—1925) # [[Жалау Мыңбаев|Мыңбаев Жалау]] (1925 ж. 15 маусым — 1927 ж.) # [[Елтай Ерназаров|Ерназаров Елтай]] (1927—1933) # [[Ұзақбай Желдірбайұлы Құлымбетов|Құлымбетов Ұзақбай Желдірбайұлы]] (1933 ж. 11 қазан — 1937 ж. шілде) # [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Жангелдин Әліби Тоқжанұлы]] — міндетін атқарушы (1937 ж. шілде — 28 қазан) # [[Нұрбапа Өмірзақов|Өмірзақов Нұрбапа]] (1937 ж. 28 қазан — 1938 ж. 15 шілде) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ АКСР]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] [[Санат:Қазақ КСР]] kb865aar32syolssgdvve5pchl34pqv 0 30348 3604581 3582772 2026-05-13T17:35:20Z Tuttiorchestra687 173049 «[[Санат:Қазақстан дирижерлері|Қазақстан дирижерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604581 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Қапан Әубәкірұлы Мусин |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 1.1.1921 |Туған жері = [[Асуба]] ауылы, {{туғанжері|Жәнібек ауданы|Жәнібек ауданында}}, [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 21.4.1970 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ КСР]] |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{USSR}}<br/>[[Сурет:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей Империясы]] (1921-1922) |Мамандықтары = [[композитор]], [[дирижер]], [[музыка]] [[педагог]]ы |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = }} '''Мусин Қапан Әубәкірұлы''' ([[1 қаңтар]] [[1921]], [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Жәнібек ауданы]] [[Ақоба (Жәнібек ауданы)|Ақоба]] ауылы – [[21 сәуір]] [[1970]], [[Алматы]]) – композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1968). == Өмірбаяны == Мусиннің анасы – халық ақыны [[Халима Өтеғалиева]] баласын жастайынан өнерге баулыған. 1934 ж. Алматы музыкалық училищесін (қазіргі П.И.Чайковский атындағы музыкалық колледж) (И.Лесманның скрипка сыныбы бойынша) бітірген. 1939 ж. Мәскеу консерваториясының қазақ студиясына қабылданды. 1940 ж. осы консерваторияның композиторлық бөліміне ауысты. [[Екінші дүниежүзілік соғыс|2-дүниежүзілік соғысқа]] қатысқан. 1943 – 1953 ж. Қазіргі Қазақтың мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестріне дирижерлік етті. 1954 ж. Алматы мемлекеттік консерваториясының композиция факултетін (профессор [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е.Г. Брусиловскийдің]] композиция сыныбын) бітірді. 1954 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы мемлекеттік консерваториясында (композиция кафедрасында, 1961 – 1970 ж. фольклор кабинетінің меңгерушісі) ұстаздық қызмет атқарды. == Шығармашылығы == Мусин қазақ композиторларының арасында алғашқылардың бірі болып симфониялық шығарма жазды. <ref>Қазақстан энциклопедиясы, VI-том</ref> Композитор шығармашылығының дені симфониялық шығармалар, тақырыбының негізгі арқауы – Отан, еңбек адамдары. “Жайлауда” (1948), “Халықтар бақыты” (1953), “Колхоз тойы” (1953), “Мерекелік” (1965) симфониялық поэмалары, 3 симфониясы (І – “Гүлденген Қазақстан” – 1961, ІІ – 1963, ІІІ – 1970); “Тың туралы кантата”, “Сейфуллин туралы поэма-баллада” атты музыкалық хореграфикалық композиция, ұлт аспаптар оркестріне арналған поэмасы, шекті аспаптарға арналған 2 квартет, скрипка мен фортепьяно үшін И.В. Панфиловқа арналып жазылған сонатасы, т.б. камералық, драмалық қойылымдарға жазған музыкалары қазақ музыкасының озық үлгілері болып табылады. Сонымен қатар, Мусиннің камералық, вокалдық-хор, ән-романс жанрларында жазылған шығармалары ел ішіне, кәсіби музыканттар арасына кеңінен тарады. Оның “Әнші сыры”, “Егіншілер әні”, “Достар әні” атты туындыларын әнші Ж.Елебеков орындады. Сазгердің әр кездері шырқалып жүрген “Сайра, бұлбұл”, “Почтальон”, “Қыз әзілі”, “Жас түлек”, “Жеңеше”, “Сүйікті жарым”, “Қымбат дәурен”, “Бақытысың сен кімнің”, “Аналардың қолдары” сияқты ән мұралары бар. Олардың қатарына аяқталмай қалған “Таң шолпаны” (1967, клавир), “Жаяу Мұса” (1970, бір актісі біткен) операларын қосуға болады. Абай өлеңіне хорға арнап «Күз» деген ән шығарған.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1 қаңтарда туғандар]] [[Санат:21 сәуірде қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] {{stub}} 7xax184if6x3bgo07dnd8o1xg6oubrg 0 30751 3604566 3516243 2026-05-13T17:28:42Z Tuttiorchestra687 173049 /* */ 3604566 wikitext text/x-wiki '''Османов Тұрғыт Сәдуақасұлы'''([[1927]] – [[1982]]) – [[дирижер]]. [[Қазақстан]]ның халық әртісі (1978). Тұрғыт Османов 1952 жылы П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясында дирижёр Ғазиз Дұғашевтің сыныбында, кейін 1953–1957 жылдары профессор Николай Аносовтың сыныбында опера және симфониялық дирижёрлік кафедрасында оқыды. 1957 жылдан 1974 жылға дейін Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрында дирижёр болып жұмыс істеді. [[Жұбанов Ахмет Қуанұлы|А.Жұбанов]] пен [[Хамиди Латиф Абдулхайұлы|Л.Хамидидің]] "Абай" (1958), [[Мұқан Төлебаев|М.Төлебаевтың]] "[[Біржан - Сара (опера)|Біржан - Сара]]" мен "Амангелді" ([[Брусиловский Евгений Григорьевич|Е.Г. Брусиловскиймен]] бірге), Брусиловскийдің "[[Қыз Жібек]]" (1959) пен "Жалбыр" (1960),[[Рахмадиев Еркеғали|Е.Рахмадиевтің]] "Қамарсұлу"(1965), [[Жұбанова Ғазиза|Ғ.Жұбанованың]] "[[Еңлік-Кебек|Еңлік - Кебек]]" (1975), [[Бородин Александр Порфирьевич|А.П. Бородин]]нің "Князь Игорь" (1974), [[Джузеппе Верди|Дж. Вердидің]] "Аида" (1964) мен "Дон Карлосы" (1974), Ж.Бизенің "Кармен" 1964), т.б. операларына; [[Василий Васильевич Великанов|В.В. Великановтың]] "Қамбар - Назым" (1959), А.И. Хачатурянның "Спартак" (1974) балеттеріне дирижерлік етті. Қазақ мемлекеттік симфониялық оркестрімен [[Мәскеу]] (1958), [[Ташкент]] (1962), [[Қазан]] (1967), [[Бішкек]] (1972), т.б. қалаларда өнер көрсетті. 1957 жылдан [[Алматы]] консерваториясында (қазіргі [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]) педагогикалық қызметпен (1960 жылдан доцент) шұғылданды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} [[Санат:1927 жылы туғандар]] [[Санат:1982 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] l5nlw5qcrpu7lelwv6ir71p9jzoht3x 0 31770 3604868 3603807 2026-05-14T07:48:53Z Almatrkh 172335 Сурет қостым 3604868 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауылдық округ |атауы = Ұзынағаш |сурет = Ұзынағаш көрсеткіші.jpg |әкімшілік күйі = аудан орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 12|lat_sec = 58 |lon_deg =76|lon_min = 18|lon_sec =54 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = Жамбыл ауданы (Алматы облысы) |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Ұзынағаш ауылдық округі{{!}}Ұзынағаш |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1929 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 47 820<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Ұзынағаш}} '''Ұзынағаш''' — [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы ауыл, аудан ([[1934 жыл|1934]]) және [[Ұзынағаш ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Облыс орталығы - [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 121 км, [[Алматы]] қаласынан батысқа қарай 44 км жерде, [[Қарасу (Іле алабындағы өзен)|Қарасу]] және Ұзынағаш өзендері аралығында, [[Іле Алатауы]]ның сайлы-жыралы келген солтүстік етегінде, бұта, ши аралас бетеге, қау, селеу өскен тауалдының сұр, сортаңды сұр топырақты шөлейтті белдемінде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||23887||{{өсім}}30585 ||{{өсім}}46159 ||150,9 ||14948 ||{{өсім}}23153 ||154,9 ||15637 ||{{өсім}}23006 ||147,1 |} == Тарихы == [[1929 жыл|1929]]-[[1956 жыл|56]] жылдары Ленин атындағы және 1956-[[1997 жыл|97]] жылдары өзімен аттас сүт өндіретін кеңшардың орталығы болды. Ұзынағаштағы бұрынғы кәсіпорындар мен мекемелердің басым көпшілігі жекешелендірілді. Олардың негізінде ЖШС, өндірістік кооперативтер мен акционерлік қоғамдар, т.б. шаруашылық субъектілері құрылды. Аудандық бағыныстағы коммуналдық шаруашылық, электрлі энергия желісі, баспахана, телекоммуникация, байланыс бөлімшелері, т.б. мекемелер бар. == Инфрақұрылымы == Аурухана, емхана, дәріхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, санэпидстанса, мектеп, мектеп-интернат, спорт мектебі, кітапхана, мәдениет үйі, клуб, стадион, мешіт, қонақ үйі, т.б. әлеуметтік және мәдени ошақтар жұмыс істейді. Ұзынағаш жанынан республикалық дәрежедегі [[Алматы]]-[[Шымкент]] автомагистралі өтеді.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> == Галерея == <gallery> Сурет:Ұзынағашқа кіреберіс.jpg|Ұзынағашқа шығыс жағынан кіреберіс. Сурет:Шынасыл мешітіне кіреберіс.jpg|Аудандағы ең ірі мешітінің кіреберісі. Сурет:Ұзынағаштағы арбат.jpg|Ұзынағаштағы Арбат. Сурет:Ұзынағаштағы Даңқ алаңы.jpg|Даңқ алаңы. Сурет:Қарасай батыр.jpg|Қарасай Батыр мемориал жазуы. Сурет:Абай алаңы Ұзынағаш.jpg|Абай көшесіндегі алаң. </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Алматы облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері]] q1f0gud30o43l17pl4j4fshsammhbe6 3604876 3604868 2026-05-14T09:08:15Z Almatrkh 172335 /* Галерея */ тағы сурет қостым 3604876 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауылдық округ |атауы = Ұзынағаш |сурет = Ұзынағаш көрсеткіші.jpg |әкімшілік күйі = аудан орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 12|lat_sec = 58 |lon_deg =76|lon_min = 18|lon_sec =54 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = Жамбыл ауданы (Алматы облысы) |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Ұзынағаш ауылдық округі{{!}}Ұзынағаш |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1929 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 47 820<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Ұзынағаш}} '''Ұзынағаш''' — [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы ауыл, аудан ([[1934 жыл|1934]]) және [[Ұзынағаш ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Облыс орталығы - [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 121 км, [[Алматы]] қаласынан батысқа қарай 44 км жерде, [[Қарасу (Іле алабындағы өзен)|Қарасу]] және Ұзынағаш өзендері аралығында, [[Іле Алатауы]]ның сайлы-жыралы келген солтүстік етегінде, бұта, ши аралас бетеге, қау, селеу өскен тауалдының сұр, сортаңды сұр топырақты шөлейтті белдемінде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||23887||{{өсім}}30585 ||{{өсім}}46159 ||150,9 ||14948 ||{{өсім}}23153 ||154,9 ||15637 ||{{өсім}}23006 ||147,1 |} == Тарихы == [[1929 жыл|1929]]-[[1956 жыл|56]] жылдары Ленин атындағы және 1956-[[1997 жыл|97]] жылдары өзімен аттас сүт өндіретін кеңшардың орталығы болды. Ұзынағаштағы бұрынғы кәсіпорындар мен мекемелердің басым көпшілігі жекешелендірілді. Олардың негізінде ЖШС, өндірістік кооперативтер мен акционерлік қоғамдар, т.б. шаруашылық субъектілері құрылды. Аудандық бағыныстағы коммуналдық шаруашылық, электрлі энергия желісі, баспахана, телекоммуникация, байланыс бөлімшелері, т.б. мекемелер бар. == Инфрақұрылымы == Аурухана, емхана, дәріхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, санэпидстанса, мектеп, мектеп-интернат, спорт мектебі, кітапхана, мәдениет үйі, клуб, стадион, мешіт, қонақ үйі, т.б. әлеуметтік және мәдени ошақтар жұмыс істейді. Ұзынағаш жанынан республикалық дәрежедегі [[Алматы]]-[[Шымкент]] автомагистралі өтеді.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> == Галерея == <gallery> Сурет:Ұзынағашқа кіреберіс.jpg|Ұзынағашқа шығыс жағынан кіреберіс. Сурет:Шынасыл мешітіне кіреберіс.jpg|Аудандағы ең ірі мешітінің кіреберісі. Сурет:Ұзынағаштағы арбат.jpg|Ұзынағаштағы Арбат. Сурет:Ұзынағаштағы Даңқ алаңы.jpg|Даңқ алаңы. Сурет:Қарасай батыр.jpg|Қарасай Батыр мемориал жазуы. Сурет:Абай алаңы Ұзынағаш.jpg|Абай көшесіндегі алаң. Сурет:Жол сақинасы Ұзынағаш.jpg|Жамбыл, Абай және Қарасай батыр көшелерінің қиылысы. Бұл ауылдың негізгі тас жолы, осы жерден көптеген автобустар мен жеке көлік арқылы адамдар көрші ауылдарға немесе қалаға барады. Сурет:Абай Жапар базары.jpg|Абай Жапар базарының кіреберісі. Ауылдағы ең ірі базар. Сурет:Ресей-қоқан соғысының ескерткіші.jpg|Ұзынағаш шайқасының ескерткіші 1905 жылы 1 тамыз күні құрылды. Сурет:Қараш Батыр Абай Ұзынағаш.jpg|Қараш батыр мен Абай көшелерінің қиылысындағы Жамбыл аудандық құрылыс бөлімінің алдындағы алаң. </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Алматы облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері]] ttfhte44mti0peblgaifsdm3tblpvo1 0 38065 3604357 3604275 2026-05-13T12:57:32Z Ольга Муравьева 13177 3604357 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Географиялық орны == Облыс орталығы - [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласынан оңтүстікке қарай 38 км, [[Алматы]] қаласынан солтүстікке қарай 54 км-дей жерде, [[Кіші Алматы]] өзенінің оң жағалауындағы әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өскен, сұр, бозғылт қоңыр топырақты [[шөлейт]] белдемде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||13103||{{өсім}}15616 ||{{өсім}}20418 ||130,8 ||7740 ||{{өсім}}10259 ||132,5 ||7876 ||{{өсім}}10159 ||129 |} == Тарихы == Іргесі [[1959 жыл]]ы “Рассвет” сүт өндіру кеңшарының құрылуына байланысты қаланды. [[1997 жыл]]дан оның негізінде өндірістік кооператив, серіктестіктер мен шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. [[2024 жыл]]ғы [[9 қаңтар]]дағы Президент Жарлығымен Жетіген ауылы облыстық маңызы бар қала санатына жатқызылып, Алатау қаласы болып өзгертілді. == Инфрақұрылымы == 2 орта, бір орталау мектеп, клуб, кинотеатр, кітапхана, стадион, мешіт, аурухана, дәріхана, т.б. әлеуметтік инфрақұрылымдар бар. Ауылдың солтүстігінде [[Жетіген (әуеайлақ)|Жетіген]] әуеайлағы орналасқан. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль және темір жолдары арқылы қатынасады.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] 4vci7wxzowg61yfr922qdoa212pxkyj 3604379 3604357 2026-05-13T14:27:15Z Ольга Муравьева 13177 /* Атауының шығу тегі */ 3604379 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == Алатау қарқынды дамып келе жатқан қала. Құрылғанына бір жыл толмай жатып халық саны 2 мыңнан асты. === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Географиялық орны == Облыс орталығы - [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласынан оңтүстікке қарай 38 км, [[Алматы]] қаласынан солтүстікке қарай 54 км-дей жерде, [[Кіші Алматы]] өзенінің оң жағалауындағы әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өскен, сұр, бозғылт қоңыр топырақты [[шөлейт]] белдемде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||13103||{{өсім}}15616 ||{{өсім}}20418 ||130,8 ||7740 ||{{өсім}}10259 ||132,5 ||7876 ||{{өсім}}10159 ||129 |} == Тарихы == Іргесі [[1959 жыл]]ы “Рассвет” сүт өндіру кеңшарының құрылуына байланысты қаланды. [[1997 жыл]]дан оның негізінде өндірістік кооператив, серіктестіктер мен шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. [[2024 жыл]]ғы [[9 қаңтар]]дағы Президент Жарлығымен Жетіген ауылы облыстық маңызы бар қала санатына жатқызылып, Алатау қаласы болып өзгертілді. == Инфрақұрылымы == 2 орта, бір орталау мектеп, клуб, кинотеатр, кітапхана, стадион, мешіт, аурухана, дәріхана, т.б. әлеуметтік инфрақұрылымдар бар. Ауылдың солтүстігінде [[Жетіген (әуеайлақ)|Жетіген]] әуеайлағы орналасқан. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль және темір жолдары арқылы қатынасады.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] gui5gt42itjqncnuj1qmmyfnki01g6q 3604873 3604379 2026-05-14T08:22:58Z Ольга Муравьева 13177 /* Инфрақұрылымы */ 3604873 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == Алатау қарқынды дамып келе жатқан қала. Құрылғанына бір жыл толмай жатып халық саны 2 мыңнан асты. === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Географиялық орны == Облыс орталығы - [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласынан оңтүстікке қарай 38 км, [[Алматы]] қаласынан солтүстікке қарай 54 км-дей жерде, [[Кіші Алматы]] өзенінің оң жағалауындағы әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өскен, сұр, бозғылт қоңыр топырақты [[шөлейт]] белдемде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||13103||{{өсім}}15616 ||{{өсім}}20418 ||130,8 ||7740 ||{{өсім}}10259 ||132,5 ||7876 ||{{өсім}}10159 ||129 |} == Тарихы == Іргесі [[1959 жыл]]ы “Рассвет” сүт өндіру кеңшарының құрылуына байланысты қаланды. [[1997 жыл]]дан оның негізінде өндірістік кооператив, серіктестіктер мен шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. [[2024 жыл]]ғы [[9 қаңтар]]дағы Президент Жарлығымен Жетіген ауылы облыстық маңызы бар қала санатына жатқызылып, Алатау қаласы болып өзгертілді. == Инфрақұрылымы == 2 орта, бір орталау мектеп, клуб, кинотеатр, кітапхана, стадион, мешіт, аурухана, дәріхана, т.б. әлеуметтік инфрақұрылымдар бар. Ауылдың солтүстігінде [[Жетіген (әуеайлақ)|Жетіген]] әуеайлағы орналасқан. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль және темір жолдары арқылы қатынасады.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Қаланың белгілі тумалары == [[Қанат_Бекмырзаұлы_Саудабаев|Қанат Саудабаев]] [[Назым_Абайқызы_Қызайбай|Назым Қызайбай]] [[Күпесбай Жампиисов]] [[Серікбай_Өрікбайұлы_Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] [[Конусбаев,_Байгожа|Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] 3ce7rhrs3uww8kknyhbxjmo71sk2tug 0 44094 3604737 3565136 2026-05-14T04:11:59Z Unknown Alash 96268 3604737 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Тұрсын хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | Ту =Flag of the Kazakh Khanate.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1613 | Басқаруын аяқтады = 1627 | Ізашары = | Ізбасары = [[Есім хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1627 | Қайтыс болған жері = [[Ташкент]], [[Қазақ хандығы]] | Жерленді = | Діні = [[ислам]] | Әкесі = Жалым сұлтан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Шах-Сейіт сұлтан, Мұхамедияр сұлтан, Бақы сұлтан | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Тұрсын хан''', кейде '''Тұрсын сұлтан''' (толық есімі ''Тұрсын-Мұхаммед баһадүр хан'', орыс елшілік құжаттарында ''Турсунъ салтанъ'', туған жылы белгісіз – 1627) – [[сұлтан]], қолбасшы, 1613-1627 жылдары [[Ташкент|Ташкенттің]] билеушісі, [[қазақ хандары|қазақтың бас ханы]]. == Өмірбаяны == === Шығу тегі === Тұрсын ханның шығу тегі жайлы бірнеше пікір қалыптасты. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] нұсқасы келесідей: Жәдігер - Әмек - Уаныш - Дін-Мұхаммед - Баяндымахмұт - Тұрсын. Қазақстандық тарихшы [[Тұрсын Икрамұлы Сұлтанов|Т.И. Сұлтанов]] хан шежіресінің 2 нұсқасын ұсынған. Бірінші нұсқаға сәйкес Тұрсын ханның әкесі Жалым сұлтан [[Қасым хан|Қасым ханның]] ұлы, [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі болған. Екінші нұсқаға сәйкес Жалым сұлтан [[Шығай хан|Шығай ханның]] ұлы. Ж.М. Сәбитовтың көзқарасы бойынша Тұрсын хан [[Жәдік сұлтан|Жәдік сұлтанның]] немересі, [[Есім хан|Есім ханның]] бөлесі. === Ташкент тағын иеленуі === 1611 жылдың көктемінде Есім, Абылай және Тұрсын хандардың біріккен күші Ташкентті қоршауға алды. Имамқұл хан әскерінің қарсы әрекеттерінен кейін екі жақ бітім-шарт жасасты. Шартқа сәйкес [[Түркістан (қала)|Түркістан]] мен Ташкенттің билеушісі болып Тұрсын ханның ұлы Шах-Сейіт, ал оның [[аталық|аталығы]] болып [[алшын]] [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс]] тағайындалды. 1611 жылы Есім хан Ташкентті басып алғанымен, 1612 жылы Имамқұл хан ұлы Ескендірді Ташкент тағына отырғызды. Қала тұрғындарының көтерелісі кезінде қаза тапқан ұлы үшін кек алу мақсатында қаланы қоршауға алып, қырғынға ұшыратты. Алайда 1613 жылы қазақ сұлтандары қаланы қайта жаулап алды. Қазақ сұлтандарымен күресе отырып, Имамқұл хан Тұрсын ханды Ташкенттің билеушісі ретінде тағайындады. 1616 жылы Сауранның билеушісі Тұрсын хан сібір воеводаларымен келіссөздер жүргізген. Есім ханның қызына үйленген Имамқұл хан оны 1620 жылы Ташкент тағына отырғызуды көздеді. Осы жағдайда Тұрсын хан соғысқа дайындала бастады. Өзінің саудагерлерін қорғау мақсатында [[ойраттар|қалмақтарға]] елшілік жіберген. Тұрсын хан 1623-1624 жылдардың қысында Имамқұл ханға қарсы шықты. 160 мыңдық әскер жинаған Имамқұл ағасын Тұрсын ханға қарсы жорыққа аттандырды. Тұрсын хан жақтастарының қатарында Шахрухияны билеген [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] ұлы Мұрат сұлтан болды. Имамқұл әскері туралы хабар алған ол Тұрсын ханнан көмек сұрап, қоршауға дайындала бастады. Тұрсын хан ашық далада шайқас ұйымдастырмауды ұйғарды. Имамқұл ханмен келіссөз бастап, бейбіт бітімге келді. 1624 жылы Есім хан Тұрсын ханмен бейбіт келісімге келіп, бар назарын [[жоңғарлар|жоңғарларға]] аударды. Екі ханның арасындағы қарым-қатынастың жақсарғаны сонша, Тұрсын хан Есім ханға Түркістан қаласына барып қайтқан. Бейбіт келісім-шарттың алдында 1623-1624 жылдардың қысында Тұрсын ханның одақтасы [[дербеттер|дербеттердің]] билеушісі Далай тайшы Есім ханның қол астындағы қалаларды шабуылдауды жоспарлаған. Бұған дейін Есім ханның Тұрсын хан мен жоңғарларға қарсы бағытталған [[Алтын хан|Алтын ханмен]] одағы құрылды. Екі ханның арасындағы бейбіт келісім Есім ханның [[Қашқар|Қашғарияға]] аттанып, жоңғарлармен басталған соғыс кезінде бұзылды. Жорық туралы хабар алған Тұрсын хан Есім ханды жазалау мақсатында Түркістанға шабуыл ұйымдастырып, оның отбасын тұтқынға алған. Шапқыншылық туралы білген соң Есім хан [[Сайрам|Сайрамға]] оралып, Ташкентке жорыққа аттанды. Тұрсын ханның өлімінен кейін Есім ханға Әндіжаннан [[Абылай Онданұлы|Абылай хан]] қосылды. Олардың біріккен күші Мұрат сұлтанды Шахрухиядан ығыстырды. Тұрсын ханның қол астында болған [[қатаған]] руы жаппай қырғынға ұшырады. Аман қалғандары [[шанышқылы]] руының, [[өзбектер|өзбектердің]], [[қарақалпақтар|қарақалпақтардың]], [[қырғыздар|қырғыздардың]] құрамына енді. === Ұрпақтары === Тұрсын ханның өлімінен кейін оның ұлдары [[Орталық Азия|Орталық Азияның]] саяси өміріне белсене қатысты. Оның ұлы Мұхамедияр 1636 жылы Мұрат сұлтанға көмек көрсеткен. Басқа ұлы Бақы өзге сұлтандармен одақтасып, 1638 жылы [[Хожант|Ходженд]] және Ұра-төбені (қазіргі [[Истаравшан]]) шабуылдаған. Тұтқынға түскенімен, өлім жазасына кесілген жоқ. Тұтқыннан босатылғаннан кейін қалыптасқан жаңа саяси жағдайда [[Ұлы Моғолдар патшалығы|үнді императоры]] [[I Шаһ Жаһан|Шах-Жаһаннан]] қолдау сұраған ол ұрыстардың бірінде тұтқынға түсті. [[Балх|Балхқа]] жеткізіліп, өлім жазасына кесілген. == Тұрсын ханның соқтырған теңгелері == === Галерея === {|align="center" |-valign="top" |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (1).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.6 г, өлшемі - 26х29 мм)]] |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (3).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.94 г, өлшемі -23-26 мм)]] |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (2).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.36, өлшемі - 24,5-25 мм)]] |} == Әдебиет == * ''Burton A.'' The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic, and Commercial History, 1550-1702. – Richmond. Curzon Press. 1997. – P.172. * История Казахстана в персидских источниках. Том 2. (Маджма ал-ансаб вал-ашджар). – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – С. 241. * ''Кляшторный С.Г. Султанов Т.И.'' Казахстан: летопись трех тысячелетий. – Алматы, 1992. – С.298. * Қазақ хандары. Энциклопедиялық анықтамалық жинақ / Жауапты редакторы М.М. Қожа, Х.М. Тұрсын. ― Алматы: Қазығұрт, 2015. ― 224 б. * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том * ''Муминов А.К.'' Исторические документы Мавзолея Ходжа Ахмада Йасави / А.К. Муминов, Б.Е. Кумеков, У.А. Султонов, В.К. Шуховцов, Д.Т. Кенжетаев, А.С. Кабылова. — Астана, 2017. — 216 с. * ''Пищулина К.А.'' Присырьдарьинские города и их значение в истории казахских ханств в XV–XVII вв. / К.А. Пищулина // Казахстан в XV–XVIII веках (вопросы социально-политической истории). — Алматы, 1969. — С. 38–51. * ''Сабитов Ж.М.'' Вопросы генеалогии и хронологии правления ханов Казахского ханства 17 – первой трети XVIII века // Второй конгресс историков Казахстана: сборник научных статей. – Астана: Издательство ЕНУ, 2014, – С. 98-105 * ''Султонов У.А.'' К вопросу о жалованных грамотах казахских ханов, выданных мазару Ахмада Йасави (конец XVI-XVII вв.) / У.А. Султонов // Исламская духовность, рациональность и этнокультурные традиции как факторы противодействия религиозному экстремизму: материалы Междунар. науч. конф., посвящ. праздн. Евраз. нац. ун-та им. Л.Н. Гумилева. –– Астана, 2016. — С. 90–97. {{Қазақ хандары}} [[Санат:Төрелер]] 5cajep1w3bxg2qllfcbp6qk7j80blw3 0 57318 3604830 3246634 2026-05-14T06:32:56Z TalgatSnow 143530 3604830 wikitext text/x-wiki {{Суретші |есімі = Пьер Огюст Ренуар |шынайы есімі = {{lang-fr|Pierre-Auguste Renoir}} |суреті = Pierre Auguste Renoir, uncropped image.jpg |сурет ені = 270px |сурет атауы = Ренуар, шамамен 1875 жыл |туған кездегі есімі = Пьер Огюст Ренуар |туған күні = 25.02.1841 |туған жері = [[Лимож]], [[Франция]] |қайтыс болған күні = 03.12.1919 |қайтыс болған жері = [[Кань-сюр-Мер]], [[Франция]] |шыққан жері = |азаматтығы = {{FRA}} |жанры = [[Портрет]], [[Пейзаж]], Тұрмыстық жанр |мектебі = |өнер ағымы = [[Импрессионизм]] |атақты қолөнерлері = «Мулен де ла Галет» (1876)<br />«Төсекте отырған жалаңаш әйел» (1876)<br />«Жанна Самари портреті» (1877)<br />«Желпуішті қыз» (1881). |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = |ықпалы әсер етті = |марапаттары = {{Құрмет легион орденінің командоры}} |атақ-даңқы = |сыйлықтары = |сайты = |мұрағаты = |Commons = Pierre-Auguste Renoir }} '''Пьер Огюст Ренуар''' ({{lang-fr|Pierre-Auguste Renoir}}; [[25 ақпан]] [[1841 жыл|1841]], [[Лимож]] — [[17 желтоқсан]] [[1919 жыл|1919]], [[Кань-сюр-Мер]]) — [[француз]] [[Кескіндеме|кескіндемеші]]сі, [[Графика|графикашы]] әрі [[Мүсіндеме|мүсінші]], бейнелеу өнеріндегі [[импрессионизм]] ағымының негізін салушылардың бірі. == Өмірбаяны мен шығармашылығы == 1862—1864 жылдары Сән өнері мектебі мен [[Шарль Глейр]]дің шеберханасында білім алды. Өмірінің негізгі бөлігін [[Париж]] қаласында өткізді. Шығармашылығының алғашқы кезеңінде [[Гюстав Курбе]], [[Эдуард Манэ]], [[Клод Моне]] және [[Альфред Сислей]] сияқты шеберлердің ықпалында болды. Ренуардың «''Антони әжейдің жүрек жалғауы''» (1866), «''Жаз''» (1869) және «''Сенадағы шомылу''» (1869) секілді картиналарынан қоршаған ортадағы жарық пен сәуленің құбылмалы өзгерістерін дәл бейнелеуге және образдардың өміршеңдігіне ұмтылу байқалады. == Танымал туындылары == Суретшінің шалқар шабытынан туған келесі картиналары пленэрлік кескіндеменің озық үлгілері болып саналады: * «''Мулен де ла Галет''» (1876); * «''Төсекте отырған жалаңаш әйел''» (1876); * «''Жанна Самари портреті''» (1877); * «''Желпуішті қыз''» (1881). <gallery class="center" widths="160px" heights="160px"> Pierre-Auguste Renoir, Le Moulin de la Galette.jpg|«Мулен де ла Галет». 1876. [[Орсэ мұражайы]], [[Париж]] Female Nude Renoir 1876.jpg|«Төсекте отырған жалаңаш әйел». 1876. [[А.С. Пушкин атындағы бейнелеу өнерінің мемлекеттік мұражайы]], [[Мәскеу]] Pierre-Auguste Renoir 096.jpg|«Жанна Самари портреті». 1877. [[А.С. Пушкин атындағы бейнелеу өнерінің мемлекеттік мұражайы]], [[Мәскеу]] Pierre-Auguste Renoir 035.jpg|«Желпуішті қыз». 1881. [[Эрмитаж]], [[Санкт-Петербург]] </gallery> == Өнердегі стилі == Ренуардың шығармашылығы басқа импрессионистермен салыстырғанда, картинаның алдыңғы қатарына адамды қоюымен және олардың өмірден ләззат алған сәттерін шынайы бейнелеуімен ерекшеленеді. Қала өмірінің көңілді көріністері мен сауық-сайран сәттері оның туындыларының негізгі арқауына айналды. 1880—1890 жылдары суретші сәнділік шарттылығына көбірек көңіл бөлді. Сонымен қатар, Пьер Огюст Ренуар көптеген литография, офорт және мүсіндердің авторы. Соның ішінде «''Венера''» (қола, 1914—1916) мүсінін атап өтуге болады. == Мұрасы == Оның кескіндемелік шығармалары әлемнің ірі мәдени орталықтарында, соның ішінде [[Стокгольм]], [[Берлин]], [[Мәскеу]], [[Париж]], [[Санкт-Петербург]] және [[Кёльн]] қалаларының мұражайларында сақталған.<ref>Қазақша энциклопедия 7 том.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:XIX ғасыр Франция суретшілері]] [[Санат:XX ғасыр Франция суретшілері]] [[Санат:Франция импрессионист-суретшілері]] [[Санат:Пневмониядан қайтыс болғандар]] 42i8hejt6lstf0m1pfnpvgfu0hbrzpq 0 58099 3604430 3530550 2026-05-13T15:06:39Z Салиха 17167 3604430 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Оразгүл Хасенқызы Мұхатова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.02.1960 |Туған жері = қазіргі [[Жетісу облысы]], {{туғанжері|Ақсу ауданы|Ақсу ауданында}}, [[Матай (Жетісу облысы)|Матай]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = [[Тарих және этнология институты]] |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = [[Алматы темір жол транспорты инженерлері институты|Алматы темір жол мектебін]]; ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2011). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Оразгүл Хасенқызы Мұхатова''' — тарих ғылымының докторы ([[1999 жыл|1999]]), [[профессор]] ([[2003 жыл|2003]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1960 жыл|1960]] жылы 29 ақпанда қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Ақсу ауданы]], [[Матай (Жетісу облысы)|Матай]] ауылында туған.<br> [[Алматы темір жол транспорты инженерлері институты|Алматы темір жол мектебін]] ([[1979 жыл|1979]]), ҚазМУ-ды ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) бітірген.<br> Өскемен жол құрылысы институтында оқытушы ([[1984 жыл|1984]]-[[1999 жыл|1999]]), [[Жетісу университеті|Жетісу мемлекеттік университеті]]нде кафедра меңгерушісі, ұзақ жылдар бойы [[Қазақ ұлттық университеті]]нде профессор қызметтерін атқарды.<br> Қазіргі уақытта [[Тарих және этнология институты]]ның бас ғылыми қызметкері. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – Отандық тарихнама ғылымының теориялық-методикалық мәселелерін зерттеу.<br> "Қазақстандағы аграрлық өзгерістер тарихнамасы (ХІХ ғасырдың соңы – XX ғасыр)" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> "[[Алаш (журнал)|Алаш]]" тарихи-этнологиялық ғылыми журналдың жауапты хатшысы.<br> 180-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, бірнеше оқу және оқу-әдістемелік құралдарының, 16 қазақтың ру-тайпалары тарихы бойынша жарияланған кітаптардың авторы. == Марапаттары == * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2011).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Сыртқы сілтемелер == * [https://iie.kz/?page_id=10629 Оразгүл Хасенқызы Мұхатова.] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Профессорлар]] am83irgpqgres80pwc8vr5k45fv8bv7 3604433 3604430 2026-05-13T15:09:06Z Салиха 17167 3604433 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Оразгүл Хасенқызы Мұхатова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.02.1960 |Туған жері = қазіргі [[Жетісу облысы]], {{туғанжері|Ақсу ауданы|Ақсу ауданында}}, [[Матай (Жетісу облысы)|Матай]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = [[Тарих және этнология институты]] |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Алматы темір жол мектебі (қазіргі [[ALT Университеті]]); ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2011). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Оразгүл Хасенқызы Мұхатова''' — тарих ғылымының докторы ([[1999 жыл|1999]]), [[профессор]] ([[2003 жыл|2003]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1960 жыл|1960]] жылы 29 ақпанда қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Ақсу ауданы]], [[Матай (Жетісу облысы)|Матай]] ауылында туған.<br> Алматы темір жол мектебін ([[1979 жыл|1979]], қазіргі [[ALT Университеті]]), ҚазМУ-ды ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) бітірген.<br> Өскемен жол құрылысы институтында оқытушы ([[1984 жыл|1984]]-[[1999 жыл|1999]]), [[Жетісу университеті|Жетісу мемлекеттік университеті]]нде кафедра меңгерушісі, ұзақ жылдар бойы [[Қазақ ұлттық университеті]]нде профессор қызметтерін атқарды.<br> Қазіргі уақытта [[Тарих және этнология институты]]ның бас ғылыми қызметкері. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – Отандық тарихнама ғылымының теориялық-методикалық мәселелерін зерттеу.<br> "Қазақстандағы аграрлық өзгерістер тарихнамасы (ХІХ ғасырдың соңы – XX ғасыр)" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> "[[Алаш (журнал)|Алаш]]" тарихи-этнологиялық ғылыми журналдың жауапты хатшысы.<br> 180-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, бірнеше оқу және оқу-әдістемелік құралдарының, 16 қазақтың ру-тайпалары тарихы бойынша жарияланған кітаптардың авторы. == Марапаттары == * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2011).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Сыртқы сілтемелер == * [https://iie.kz/?page_id=10629 Оразгүл Хасенқызы Мұхатова.] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Профессорлар]] fg6itxabjivcira4gkib5qa6qyp01vt 0 62560 3604733 3330759 2026-05-14T04:08:40Z Д.Ильин 17362 3604733 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Uracil.svg|150px|right]] '''Урацил''' (хим. формуласы - C₄H₄N₂O₂), (2,4-диоксопиримидин) — [[пиримндин]] негізі. Барлық тірі торшалардағы РНҚ-ның құрамында бар. Сутек алмасуында үлкен орын алады.<ref>Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Пиримидиндер]] {{Stub}} 09ckznh2cglp7zlzk7qj5xmym18j447 0 75100 3604563 3573327 2026-05-13T17:23:08Z Tuttiorchestra687 173049 /* */ 3604563 wikitext text/x-wiki '''Бегендік Жалғасбек Әмірханұлы''' (28 ақпан, [[1953]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]] [[Шетпе]] ауылы) – [[дирижер|дирижёр]], профессор, педагог. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] ([[1994]]). "[[Құрмет ордені|Құрмет]]" орденінің кавалері (2023 ж.) * Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясын (қазіргі [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]; [[профессор]] [[Қажығалиев Шамғон Сағаддинұлы|Ш. Қажығалиевтің]] сыныбы бойынша, [[1978]]) бітірген. * [[Қазақ халық аспаптар оркестрі]]нің әртісі, дирижёрі, Қазақ мемлекеттік консерваториясының дирижёрлік сыныбының оқытушысы, осындағы халық аспаптары оркестрінің жетекшісі, доценті, [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның дирижёрі ([[1973]] – [[1978|78]]) болды. Қазақстан өнер шеберлері қатарында шет елдерде ([[Франция]], [[Дания]], Ресей,[[Португалия]], [[Швеция]], [[Қытай]], т.б.) елдерде өнер көрсеткен.<ref>«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1953 жылы туғандар]] [[Санат:Шетпеде туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ халық аспаптар оркестрі тұлғалары]] [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары]] pei41o642brm1qmbf0rfxztl6wetfdv 0 79661 3604735 3033791 2026-05-14T04:09:00Z Д.Ильин 17362 3604735 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin-left:1em" |- align="center" valign="bottom" ! Азотты негіздер ! Нуклеозид ! Дезоксинуклеозид |- align="center" valign="" | {{anchor|Аденин}}[[Сурет:Adenine.svg|58px|Chemical structure of adenine]]<br />[[Аденин]]<br /> | {{anchor|Аденозин}}[[Сурет:Adenosin.svg|95px|Chemical structure of adenosine]]<br />[[Аденозин]]<br />A | {{anchor|Дезоксиаденозин}}[[Сурет:dA chemical structure.png|95px|Chemical structure of deoxyadenosine]]<br />[[Дезоксиаденозин]]<br />dA |- align="center" valign="" | {{anchor|Гуанин}}[[Сурет:Guanine chemical structure.png|86px|Chemical structure of guanine]]<br />[[Гуанин]]<br /> | {{anchor|Гуанозин}}[[Сурет:G chemical structure.png|123px|Chemical structure of guanosine]]<br />[[Гуанозин]]<br />G | {{anchor|Дезоксигуанозин}}[[Сурет:dG chemical structure.png|123px|Chemical structure of deoxyguanosine]]<br />[[Дезоксигуанозин]]<br />dG |- align="center" valign="" | {{anchor|Тимин}}[[Сурет:Thymine chemical structure.png|63px|Chemical structure of thymine]]<br />[[Тимин]]<br /> | {{anchor|5-Метилуридин}}[[Сурет:T chemical structure.png|87px|Chemical structure of 5-methyluridine]]<br />[[5-Метилуридин]]<br />m⁵U | {{anchor|Дезокситимидин}}[[Сурет:dT chemical structure.png|87px|Chemical structure of thymidine]]<br />[[Дезокситимидин]]<br />dT |- align="center" valign="" | {{anchor|Урацил}}[[Сурет:Uracil.svg|51px|Chemical structure of uracil]]<br />[[Урацил]]<br /> | {{anchor|Уридин}}[[Сурет:U chemical structure.png|87px|Chemical structure of uridine]]<br />[[Уридин]]<br />U | {{anchor|Дезоксиуридин}}[[Сурет:dU chemical structure.png|87px|Chemical structure of deoxyuridine]]<br />[[Дезоксиуридин]]<br />dU |- align="center" valign="" | {{anchor|Цитозин}}[[Сурет:Cytosine chemical structure.png|51px|Chemical structure of cytosine]]<br />[[Цитозин]]<br /> | {{anchor|Цитидин}}[[Сурет:C chemical structure.png|87px|Chemical structure of cytidine]]<br />[[Цитидин]]<br />C | {{anchor|Дезоксицитидин}}[[Сурет:dC chemical structure.png|87px|Chemical structure of deoxycytidine]]<br />[[Дезоксицитидин]]<br />dC |- |} '''Нуклеозидтер''' — азот негізі мен [[рибоза]]дан (рибонуклеозидтер) немесе [[дезоксирибоза]]дан (дезоксирибонуклеозидтер) тұратын қосылыстар. Олар пурин немесе пиримидин негіздерінің Ы-гликозидтері. Фосфокиназалардың әсерімен фосфорланып [[нуклеотидтер]] құрайды. <ref>Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub}} {{Нуклеин қышқылдары}} [[Санат:Нуклеозидтер]] dqh81inbj6yukm3oc6vvnzut350gn3o 0 81445 3604729 2107550 2026-05-14T04:01:27Z Гулмира Исатай 179201 3604729 wikitext text/x-wiki '''Әскери-құрылыс жасағы''' (Военно-строительный отряд) — құрылыс монтаж және дайындау жұмыстарын орындауға, құрылыс ұйымдарында, өнеркәсіп және ағаш дайындайтын кәсіпорындарда құрылыс материалдары мен детальдарын шығаруға арналған типті әскери-құрылыстық бөлім. Ол өнімді бригадалар болып табылатын [[взвод]]тарға бөлінген бірнеше әскери-құрылыстық роталардан тұрады. Әскери-құрылыс жасағы құрылыстық немесе оған жақын мамандықтары бар [[әскери комисариат]]тар арқылы шақырылушылардан жинақталады. .<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы: «Мектеп» ААҚ, 2001 жыл</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{stub:Әскери іс}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әскери іс]] p9ipttpoagtpkenbu5j6zvuxl94biq1 0 81875 3604582 2431461 2026-05-13T17:36:05Z Tuttiorchestra687 173049 /* */ 3604582 wikitext text/x-wiki '''Ермұрат Үсенов''' (1952 жылы туған, [[Райымбек ауданы (Алматы облысы)|Райымбек ауданында]], Қарқараның жәйлауы Талды ауылында) — [[композитор]], [[республика]]лық композиторлар байқауының 3 дүркін лауреаты. [[Қазақстан]] Композиторлар одағының мүшесі. 1977 жылы [[Құрманғазы]] атындағы мемлекеттік консерваторияны бітірген. [[Еңбек]] жолын [[Жезқазған]] музыка училищесінде оқытушы болып бастады. Мұнда өзінің алғашқы музыкалық [[шығармалар]]ын жазды. 1981 ж Н.Тілеңдиев жетекшілік еткен "Отырар сазы" фольклорлық- этнографиялык ансамблінің құрамына қабылданды. 1990-94 жылдары Алматы музыка училищесінде, қазір Астанадағы Қазақ ұлттық музыкалық акададемиясында кафедраның меңгерушісі.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} 4ke5034yvmstieovdls25vv40up3aux 0 85955 3604540 3292556 2026-05-13T16:58:27Z Tuttiorchestra687 173049 3604540 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Мұхтар Өтеуов |Толық аты = Мұхтар Жамашұлы Өтеуов |Туған күні = 12.01.1952 |Туған жері = [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ның Үңгіртас ауылы |Мемлекет = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Мамандығы = оркестр солисті, [[профессор]] |Марапаттары = {{{!}} {{!}} {{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!}}} }} '''Мұхтар Жамашұлы Өтеуов''' ([[12 қаңтар]] [[1952 жыл]] [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Үңгіртас]] ауылы) — солист, профессор. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] == Өмірбаяны == * [[Алматы мемлекеттік консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясы]]ның оркестр факультетін бітіргөн (1976), соқпалы аспаптар, концерттік орындаушы, оркестрдің солисі, оқытушы. * 1971 жылдан - Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының әртісі. * 1976 жылдан - Қызыл тулы ортаазиялық әскери округ штабының оркестрінде қызметте. * 1977 жылдан - Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясының соқпалы аспаптар тобының концертмейстері, симфониялық оркестрінің нұсқаушысы. * 1978 жылдан бері - Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының оқытушысы. * 1989 жылдан - Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясының бас директоры. * 2006 жылдан - Мәдени саясат және өнертану институтының директоры. * 2007 жылдан - Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры. * 2010 жылдан бері - Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясының директоры. * Қазақстан Музыка қайраткерлері қоғамының мүшесі (1976-1998). == Қосымша лауазымдар, шендер, атақтар == * Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры (1997 жылдан). * Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2003 жылдан). == Шығармалары == * ''«Ксилофонға арналған хрестоматия (Қазақстан композиторларының шығармаларынан)» (1986) * «Ғасырдан - ғасырға»'' (2000) кітап * ''«Отырар сазы»'' оркестрі жайлы, мемлекеттік квартет жайлы, сондай-ақ филармонияның мерейтойына арналған мақалалардың авторы. == Марапаттары == * ''«Құрмет»'' (2001) * ''«Михаил Ломоносов»'' (2006) ордендерімен; * ''«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл»'' (2001) медалімен; * ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен марапатталған. * ҚазКСР Еңбек сіңірген әртісі (1987). == Отбасы == * Әкесі - Өтеуов Жамаш, марқұм, Үңгіртас ауылында [[Қастек асыл тұқымды қой өсіру зауыты]]ның бас мал дәрігері болып жұмыс істеген. * Анасы - Өтеуова Жамалқан, зейнеткер, батыр-ана. * Үйленген. Жұбайы - Өтеуова Юлдуз Мухамеджанқызы. * Ұлы - Өтеуов Шухрат; қызы - Өтеуова Индира.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:12 қаңтарда туғандар]] [[Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессорлары]] [[Санат:Халықаралық ақпараттандыру академиясы академиктері]] [[Санат:Қазақстан музыканттары]] [[Санат:Михаил Ломоносов орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры әртістері]] {{Bio-stub}} 4gbzq7e3ioktxrm5i3wryclb58shy4u 0 98191 3604869 3387221 2026-05-14T08:10:12Z Серик Жунусов 181103 3604869 wikitext text/x-wiki '''Қазақ биі''' - жеке биші орындайтын халық биі. Музыкалық өлшемі ²/₈ Ырғағы екпінді, жылдам. Қалмақ билері әсерінен ("қалмақтар былай билесе, қазақтар осылай билейді", - деген достық әзілден) туған. 1934 жылы [[Алматы]]да өткен [[ауыл шаруашылығы]] слетінде атыраулық биші [[Оразғалиев|Ж.Оразғалиев]] орындайды. "Қазақ биі" аяқ-қол қимылынан иық қимылы басым, ойнақы қозғалысқа негізделген.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Тарихы == [[Қазақстан]]да би өнері [[ХХ ғасыр]]да пайда болып, халықтың рухани байлығына айналған.Қазақтың халық биі- [[қаражорға]]. Халық күйі "қаражорғаға" би сонау [[1930]]-жылдардан бері қойылып келе жатыр7<ref>https://articlekz.com/kk/article/23673</ref> ==Қазақ халық биі материалдық емес құндылық== Халық өмiрi қоғамның әлеуметтiк-экономикалық әрекетi арқылы ғана қалыптасып қоймай, сонымен бiрге мәдени, рухани-эстетикалық таным-түсiнiгi де шыңдалып отырады. Қазақ халқының басқа рухани мұрасы сияқты, би өнерi жайындағы деректер мен мұрағаттар да тым әрiден бастау алады. Қазақ халық би мәдениеті ерте заманнан-ақ қалыптасып, халқымыздың аса бай ауыз әдебиетiмен, ән-күйлерiмен, дәстүрлi тұрмыс-салтымен бiте қайнасып келе жатқан мәдени мұрасы ретінде құнды. Бқл жөнінде белгілі қоғам қайраткері, ғалым-этнограф Өзбекәлі Жәнібеков: «Халықтың көркемдiк жетiстiгiнiң бiр көрiнiсi ретiндегi би өнерi өзінiң эстетикалық болмысында қазақ жұртының жалпы дүниетанымына сай арман мұраттарын бейнелейтiн қимылдар жүйесiн қалыптастырды».- деп көрсеткен (1, 25 б. ). Қазақ халқы бiзге жеткен бүгiнгi дәстүрiмен ежелгi би өнерiн өзiнiң рухани қазынасына қосып, ғасырлар белесiнен алып өткені белгілі. Көп салалы өнерiмiздiң iшiнде халқымыздың рухани тарихымен бiрге жасасып, бiте қайнасып, даму мен қалыптасудың сан-қилы өткелдерiнен өткен би өнерiнiң алар орны ерекше екенi сөзсiз. Ел тарихының қай кезеңiнде болмасын өнердiң атқаратын қызметiнің мол болғаны белгілі. Оның танымдық мұрат-мақсатымен бiрге, тiрлiгiндегi қоғамның рухани мәнi де жоғары болды. Олай болса, басқа өнер түрлерiмен қатар би өнерiнің де қазақ халқының ғасырдан-ғасырға ұласып, атадан-балаға мұра болып келе жатқан рухани байлығы екеніне көз жеткізіп отырмыз. Біз биді тек қимыл-қозғалыс жиынтығы ретінде ғана қарастыра алмаймыз. Себебі ол халықтың дүниетанымының, тұрмыс-салтың, эстетикалық талғамының, рухани қажетілігінің көрінісі ретінде көреміз. Адам баласы өмiр сүрген ортасын жәй ғана пайымдап қоймай, оны өз қажеттiлiгiне байланысты өзгертіп, дамытып отырған. Адамзаттың философиялық көзқарасы, өмiрдi зерделеуi, дiнi мен тiлi, ұлттық психологиясы мәдениетпен бiте қайнасқан. Қай ұлттың болмасын мәдениетiн алсақ та, ондағы салт-дәстүрлер жүйесiне бiрден назарымыз ауады. Әр халықтың салт-дәстүрiнiң өзi рухани қажеттiлiктен туындайды. Рухани-мәдени қажеттiлiк материалдық игiлiктердi қамтамасыз еткеннен кейiн барып пайда болатыны дәлелдеуді қажет етпейтiн аксиома. Ал материалдық қажеттiлiктен туындаған мәдениет үлгiлерi талай ғасырды артқа тастап бiзге жеттi. Дала қазақтарының өмірін бiлдiретiн, тұрмыс-тiршiлiгiн, еңбек әрекеттерiн, аңшылық өнерiн, әскери дағдысын көрсететiн қарапайым қимылдардан түзелген қазақ биi халықтың мәдениетi мен рухани талаптарын көптеген ғасырлар бойы қанағаттандырып келедi. Өзiн қоршаған табиғаттан алған әсерiн ишара, емеурiн, қимыл әрекеттерi арқылы жеткiзiп отырған бiздiң ата-бабамыз осының барлығын өз рухани байлығына айналдыра отырып, артына мұра етіп қалдыра бiлдi. Бүгінгі таңда сонау көне дәуiрден бастау алатын халқымыздың сан қырлы мәдениетi, өзiндiк салт-дәстүрi ұрпақ игiлiгiне айналды. Әр дәуiрде өмiр кешкен ғұламалар халық шығармашылығының шын мәнiн түсiне отырып, оны зерттеп-зерделеуде үлкен үлес қосқаны анық. Олай болса, келер ұрпақ алдында халықтың өткен өмiрi мен мәдениетiн оқып үйренуде талмай еңбек ету мiндетi тұр. Бүгінгі күні қазақ би мәдениетін зерттеп, зерделеуде дұрыс бағыт ұстанып, қарастыру үрдісі белең алуда. Қазақ биі өнерiнiң мазмұндық ауқымы кең. Халықтың күнбе-күнгi өмiр салты осы өнердiң тақырыбының сарқылмас қайнар көзiне айналды. Қазақ биі шығармашылығын ұлттық мәдениетiміздің келелi бiр тармағы деп бiлген жөн. Ол халық шығармашылығымен қоса кәсiби сахна өнерiнiң дамуына да үлкен үлес қосып келедi. Қазақ халқының мәдени мұрасында барлық өнер түрлерiнiң ең керемет үлгiлерi талай халық шеберлерiнiң дарындылығының арқасында дерлік қамтылып, осынау рухани байлық бiзге жетiп отыр. Ал, қазақ биі өнерiне арқау болған «бақсы ойыны» әрбiр тарихи кезеңде әр түрлi сипатқа ие болып отырғаны белгiлi. Олар қобыз аспабы мен бiрге ұрмалы музыкалық аспаптардың көмегiмен де өздерiнiң бақсылық, балгерлiк үрдiстерiн күшейтiп отырған. Оған фольклорист Ә.Диваевтың: «Қатты ащы дыбыс шықты. Бақсы атып тұрып шыр көбелек айнала бастады, тек үстiне киген бешпентiнiң етегi ғана көрiнедi»,– дей келiп, өз ойын: «… қазақ бақсылары қобыздарының сүйемелдеуiмен ән айтып, би билейдi»- деп жазған деректерi дәлел бола алады. Қазақ халық билерiнiң байырғы нұсқалары бiздiң заманымыздан бұрынғы дәуiрлерге саяды. Ежелгi замандарда «бақсы ойынымен» тығыз байланыста пайда болған би ұлттық өнердiң басқа түрлерi сияқты көшпелi тайпалардың тұрмысына берiк енiп, олардың әдет-ғұрпы мен iс-әрекетiн бейнелейтiн өнердiң бiрiне айналды. Таңбалы тастардағы билеп жүрген адамдардың сұлбалары қазақ жерiн мекендеген тайпалардың әдет-ғұрпында би мен музыканың бiрге дамығандығының дәлелi болады. Бұл секiлдi алғашқы би нұсқалары табиғатты бақылау мен еңбек қимылдарына байланысты туған түрлi қозғалыстар мен әр қилы мимикалық элементтерiмен қамтылған. ХI ғасырда ғұмыр кешкен Махмуд Қашқаридың «Диван Луғат ата-түрiк» деп аталатын ғажайып еңбегiн еуропалықтар «Кодекс команикус» (латынша «кумандардың» яғни қыпшақтардың кiтабы» сөздiк) деп атайды. Осы кiтапта билеймiн, билеп келiп табынамын» деген сөздер барын би өнерiн зерттеушi ғалымдар (3, 57 б.; 4, 10 б.) көрсеткен. Олай болса би өнерi халықпен бiрге жасасып келе жатқан рухани мұрасы. Бүгінгі күнгі сахналық қазақ би өнерінің дамуына фольклорлық материалдар негіз болып отыр. Көрнектi ғалым Әуелбек Қоңыратбаев «...ең алдымен фольклор-синкреттiк өнер. Оның бойында халықтың тұрмыс-салты, театр, сөз, би және ән-күй өнерi бiр-бiрiнен дараланбай, тұтас күйiнде көрiнедi»,– дейдi. Фольклор өз тарапынан өнегелiлiк пен эстетикалық көзқарасты қалыптастырып, ұрпақ тәрбиелеуде айрықша орын алады. Оның ықпалымен қазақ әйелдерi өз мiнез-құлқында ұяңдық пен игiлiктi, мейiрбандық пен адамгершiлiк қасиеттi, абырой мен батылдықты бойына сiңiрдi. Қазақ қыздары жiгiттермен бiрге «Алтыбақан», «Ақ сүйек», «Қара құлақ», «Айгөлек» ойындарына қатыса алған. Сондықтан болар қазақ әйелi ер азаматтармен қатар, жерiн жаудан қорғаған, ел басқарған, бетiн бүркемей айтысқа шыққан. Ал, фольклорлық би өнерi бiр орнында тұрып қалмай, ұлттық дәстүрдi сақтай отырып, халықтың би мәдениетiн қалыптастырып, жаңа рухани байлығын жасауда өмір бойы үнемі даму процесiнде жүріп келеді. Фольклор – халықтың қиялдауы, образдауы арқылы тарихи өмiрiмен тiкелей байланысты туындайтын шығармашылық деп қарайтын болсақ, би өнерiнің де бастауы тереңде жатыр. Бiзге оның канондық түрлерi жетпедi. Бiрақ, халық арасында тақырыптық мазмұны, образдық суреттемелерi сақталған. Олай болса би өнерi ғасырлар бойы басқа өнер түрлерiмен сабақтастықта дамып, жетiлiп отырды. Қазақ биiн билеуде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен белгiлi бишi Үсен Мақанның және Тойған Ізімнің репертуарындағы фольклорлық тақырып олардың шығармашылықтарының негiзiн қалады. Жұптасып билеген бұл бишiлер ХХ ғасырдың 80-шi жылдары «Қазақтың фольклорлық-этнографиялық билерi» атты бағдарламасын көрермен назарына ұсынды. Осы бағдарламада балетмейстер О.В.Всеволодская-Голушкевичтiң қиялдау тәсiлi арқылы қойған «Жезтырнақ» биiнде сұлу қыздың жезтырнаққа айналған бейнесi көрсетiлдi. Көшпелi өмiрден туған бұл мифтiк образ қазақ халқының өз ұғымына жақын болатын. Ал, Үсен Мақанның жеке орындауындағы «Ортеке» биi елiктеуден туған би. Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып халық биiнiң синкреттiк түрде пайда болуымен, қалыптасуы тарихи кезеңдер мен тiкелей байланысты болды деген ой түйемiз. Осы тұста айта кететiн тағы бiр жәйт, би өнерiнiң синкреттiк түрде дамуы, басқа өнер түрлерiн насихаттау мен ақпараттық түрде бекiту және кейiнгi ұрпаққа жеткiзу процесiнде зор роль атқарып отырғандығы. Бұған I.Омаровтың «Кең дала төсiнде еркiн желмен жарысып, ат құлағында ойнаған ел азаматтарының қимылында, жүрiс-тұрысында, әдет-салтында би үшiн қажеттi элементтер жеткiлiктi болатын», – деген ойы дәлел бола алады (6, 203 б.). Біз қазақ биiне де ән-күй сияқты халықтың салт-санасымен бiте қайнасқан ел мұрасы ретінде қарауымыз керек. Қазақстанның халық суретшiсi, алғашқы кәсiби бишiлерiмiздiң бiрi, би өнерiнiң дамуында тер төккен азамат Ә. Ысмайловпен әңгiмелескенде: «Егер қазақ биiнiң түп тарихын зерделегiмiз келсе, қыпшақ билерiне соқпай кетуге болмайды. Ертеде қыпшақ билерi сырт елдерге де мәлiм болған. Бағдат, Дамшық сияқты араб шаһарларындағы мейрам-тойлардың, салтанатты мерекелердiң қызықты ойындарының бiрi осы қыпшақ билерiнiң көп элементтерi қазiргi балқар, қарашай, құмықтарда сақталған»,– деген. Жергiлiктi тұрмыс-салт ерекшелiктерiне орай көрiнiс берген би өнерi жайлы деректердi этнографтардың естелiктерiнен, тарихи мәлiметтерден, тiлдiк қордан, халық музыкасында сақталып қалған би әуендерi мен халық билерiнен, ғылыми еңбектерден кездестiруге болады. Фольклорлық материалдарды iздеп, жинастыра келе сахналық қазақ би үлгiлерiн жасауға болатыны белгілі. Қазақтың би фольклоры ұлттық хореография өнерiнiң дамуына өз үлесiн қосып келедi, болашақта да осы өнердiң тұғыры бола беретiнi сөзсiз. Дамудың белгiлi бiр кезеңдерiне өту барысында тарихи тәжiрибелер, өнердiң озық үлгiлерi одан әрi жетiлiп шыңдала түспек. Сол халыққа тән көркемдiк стиль қалыптаспақ. Мұнсыз өзiндiк өрнегi бар рухани мұра болмақ емес. Мысалы, сахналық үлгіде қойылған «Сайыс» биiне Хантаудың оңтүстiк батысындағы «Теректiсай» аңғарындағы петроглиф негiз болды. Нүктелi таңбамен салынған петроглифте найза ұстаған екi ер адам мен бiр әйел суреттелген. (Бұл сурет А.Медоевтың кітабында көрсетілген). Алыстан, жәй басталатын музыкамен осы үш мүсiнге жан бiтiп, ырғақпен үйлестiк тауып, жансыз сурет қозғалысқа түседi. Халықтың көркемдiк ойының, эстетикалық көзқарасымен тығыз байланыста болуы табиғи құбылыс. Би өнерін материалдық емес құндылық ретінде қарастыра отырып, би арқылы ұлттың өмірінде қолданысқа ие дүниелердің де қалай дайындалатыны дене пластикасы арқылы іске асырылғанын сахнадан көріп жүрміз. Шындығына келгенде «Алаша тоқу», «Кестелеу», «Киіз басу» билері бүгінгі күнге дейін сақталып келген қолданбалы өнер түрлерінен туындап отырған сахналық билер болғанымен жастардың санасына ұлттың эстетикалық көзқарасын білдіретін, ерекшеліген көрсететін құндылықтар екені сөзсіз. Бүгінгі күнгі биленіп жүрген билердің негізі – алғашқы кәсіби балет артисі, алғашқы кәсіби балетмейстер Дәурен Әбіровтің халық биін зерттеп, зерделеуінің жемісі ретінде көрінетін балетмейстерлік жұмысы деуіміз керек. Уақыт өткен сайын заман талабына сай сахналық қазақ биінің қойылымдары да өзгеріске ұшырап отырары белгілі. Сахналанған фольклорлық билердің алуан түрін Мемлекеттк «Алтынай» би ансамблінің репертуарынан көруге болады. Ансамбль репертуарындағы «Бақсы ойыны», «Қоштасу», «Жезтырнақ», «Сайыс», «Құсбегі-дауылпаз», «Киіз басу» т.б.қойылымдар халық арасынан жиналып, өңделе сахнаға жол тартқан билер. Бүгінгі күні елдің барлық аймақтарында кәсіби би ансамбльдері бар. Бұл ансамбльдердің репертуарларыны да осындай ұлттық нақышта қойылған билерге негізделген. Ерте заманна ауыз әдебиетімен, музыкамен, ойын түрлерімен синкреттік түрде дамып, халықтың рухани қазынасына айналған би өнері бүгінгі күні әлем халықтарының сүйсіне көретін өнер түріне айналып отыр. Қытай Халық Республикасындағы қазақтардың қалың орналасқан Алтай өлкесінде «Қаражорға» биімен қатар «Аю би», «Қаз биі», «Тырна биі», «Бүркіт биі» сынды халықпен бірге жасасып келе жатқан би түрлері кең тараған. Осы елдегі ағайынның арасында би өнері үлкен құрметке ие. Негізінен халықтың тұрмысымен астасып келе жатқан осы билер атадан балаға мұра болып келеді. Халқтың ежелден келе жатқан биінің бірі «Аю би» немесе «Жорға аю» деп аталған. «Аю би» Қазақстан территориясын сақталмаған. Негізі аю биінің өзі орманды, таулы өңірде туындаған болар деген ойға келеміз. Себебі, осы аңға байланысты билер бүгінгі күнге дейін Қытай Халық Республикасының таулы аймақты Алтай өлкесін қоныстанған қазақтардаң арасында сақталған. Қазақ халқының ежелгі би өнерінен бүгінгі күнге жеткен үлгілерінің бар екеніне көз жеткізіп отырмыз. Алтай өңірінің Қаба қаласы жанындағы Көлбай ауылы, Дөнтастақ қыстағында тұратын шаруа Орман Дүйсентайұлының «Аю биі» өзінің қарапайымдылығымен ерекшеленді. Арнайы дайындығы жоқ бишінің орындауындағы би болғандықтан орман ішіндегі аңның тұрысы, қорбаңдаған жүрісі қарапайым түрде ғана көрсетілді. Шіңгіл қаласының тұрғыны Сағи Тайпақұлының орындауындағы «Аю биі» мен халық арасында кең тараған «Қаражорға» бір-біріне өте ұқсас. Ал, сол қала маңындағы қыстақта тұратын 85 жастағы қария Өнерхан Рызалдыұлының биі нағыз «Аю би» болып көрінді. Жас орындаушы Назар Берікұлының биі қимылдарды орындау жағынан таза әрі нақты болды. Қанат Сәлімұлы қонжықтар биінің бір-екі қимылдарын көрсетті. Би өнері синкретті түрде дамып отырғаны белгілі. Қытай еліне сапарымызда осы тұжырымға тағы бір көз жеткізгендей болды. Билердің барлығы дерлік жергілікті күйші композиторлардың шығармаларына орындалды. Қазақтанның территориясында тастағы суреттердің белгілі бір деңгейде зерттелгенін жақсы білеміз. Көшпенді халықтың дүниетанымын көрсететін көп петроглифтердің ішінде көпшіліктің қол ұстаса билер жүрген бейнелер, аң терісін жамылып алып, би билеп жүрген сұлбалар да кездеседі. Ол туралы қазақ би өнерін зерттеп жүрген ғалымдардың барлығы дерлік өз еңбектерінде көрсеткен. Сондықтан осы сапарда келесі бір көрсек деген мәдени мұраның бірі – тастағы сурет болатын. Қаба қаласының маңындағы «Қара үңгір» аталатын тау қойнауына жол түсіп аралап қайтуға мүмкіндік туды. Бұл үңгірде тек кейінгі ғасырда бояумен салынған суреттер ғана кездесті. Қазақ биін зерттеу барысында ертеден тек ер адамдардың билегеніне көз жеткізуге болады. Біздің осы жолғы ел аралап бишілер іздегендегі тағы бір көз жеткізгеніміз осы болды. Алтай өлкесін түгел аралап шықсақта осы ежелгі билерді билеп жүрген егде әйел адам кездестіре алмадық. Тянь-Шянь тауының бауырайында орналасқан Баркөл қаласының маңындағы Жасан тау және Қара шоқы қоршап жатқан «Көлбай» қыстағында тұратын Әсет өз отбасымен осы халық би өнерін насихаттауда үлкен еңбек етіп жүрген жан ретінде елінді белгілі азамат. Әсет бұл өнерді өз әкесінен үйреніп, бүгінгі күні балаларын да осы өнерге баулып жүргенін көрдік. Оның орындауындағы аю биі ерекше болып көрінді. Әсет жаз бойы осы ауылда отбасының барлық мүшелерімен бірігіп жұмыс атқарады екен. Әсеттің репертуарында «Аю би», «Тырна биі», «Қаражорға» билері бар. Біз еш жерде кездестірмеген аюдың қонжықтарымен бірге биленетін биін көрдік. Жалпы адамзат өмірінің барлық кезеңдерiнде тарихи мұраға, өткенге қызығушылық толастамағанын ескерсек, бізді де ел аралап өнерпаздарды іздеуге осы қызығушылық бастады. Қазақстан жерінде де талай бишілер болған. Тек бір өкініштісі, ол орындаушылар келесі ұрпаққа беріп кете алмағындығы. Мысалы, Торғай облысында Қарсақ Қопабаев (Всеволодская-Голушкевич 1996), Павлодар облысында Жүнiсбек Жолдинов (Жәнiбеков 1992) сынды халық бишiлерiн айтсақ та болар. Бұл бишілер, беріде, ХХ ғасырдың 70- 80-ші жылдары өмір сүрген жандар. Әр дәуiрде өмiр кешкен ғұламалар халық шығармашылығының шын мәнiн түсiне отырып, оны зерттеп-зерделеуде үлкен үлес қосқаны анық. Олай болса, келер ұрпақ алдында халықтың өткен өмiрi мен мәдениетiн оқып үйренуде талмай еңбек ету мiндетi тұр. Шет ел қазақтарының халықтық би түрінде көрсетілген рухани тәжірибесі өз өнерінің құралдарымен қазіргі қазақстандықтардың жаһанданған санасына ұлттық мәдениеттің табиғатпен жанды байланысын, рухани және материалдық өзара байланысын әлем мен адам арасындағы байланысты түсінуге және қабылдауға көмектеседі. Ал, Қазақстанда кәсіби өнердің қалыптасу кезеңінен бастау алған сахналық қазақ биі үздіксіз даму үстінде. Осы жолда еңбек еткен талай балетмейстерлер мен орындаушылардың шығармашылық жолы соның куәсі. Шара Жиенқұлованың орындаушы ретінде қалыптасуына үлес қосқан А.Александровтан бастап, бүгінгі күнгі орындаушылардың арасы бір ғасырға жуықтады. Осы орындаушылардың білім алып, халық биін көрерменге жеткізуде үлкен тер төкені белгілі. Сонымен қатар би өнерін ғылыми айналымға енгізіп, оның теориялық негізін қалыптастыруда жаңа буын ғалымдардың орны ерекше екені белгілі. Қазақ халқының тарихи қалыптасып, даму кезеңдерінде би мәдениеті де рухани қазына ретінде бірге даму үстінде. Сондықтан қазақ халқының би мәдениетi ұрпақтан ұрпаққа жалғаса отырып, рухани мұра ретінде беріліп келеді. Мәдени, тарихи және рухани маңызға ие мұраларымыздың бірі ретінде қазақ би өнерін сақтап, келесі ұрпаққа жеткізу барысында үлкен істер атқарылып отыр. Қазақ халық биiнiң даму жолының белестерiн зерттей келе, осы өнердің елдiң саяси-экономикалық жағдайына байланысты уақыт талабына сай өркендеп, дамып келе жатқандығын аңғарамыз. Қазақ елінің барлық аймақтарындағы би ансамбльдерінің шығармашылығының арқасында халық биi жаңа белеске көтерiлiп, жас ұрпаққа тәрбие беруде эстетикалық мәнi өсiп, рухани байлығымыз артты. Би – қазақ халқының материалдық емес құндылығы ретінде ықылым заманнан халықтың рухани қажеттілігін қанағаттандырып келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ өнері]] [[Санат:Қазақстан мәдениеті]] [[Санат:Қазақ билері]] pgm0s17wvko9ozcjf9g48ezafrz38kz 3604870 3604869 2026-05-14T08:13:58Z Серик Жунусов 181103 3604870 wikitext text/x-wiki '''Қазақ биі''' - жеке биші орындайтын халық биі. Музыкалық өлшемі ²/₈ Ырғағы екпінді, жылдам. Қалмақ билері әсерінен ("қалмақтар былай билесе, қазақтар осылай билейді", - деген достық әзілден) туған. 1934 жылы [[Алматы]]да өткен [[ауыл шаруашылығы]] слетінде атыраулық биші [[Оразғалиев|Ж.Оразғалиев]] орындайды. "Қазақ биі" аяқ-қол қимылынан иық қимылы басым, ойнақы қозғалысқа негізделген.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Тарихы == [[Қазақстан]]да би өнері [[ХХ ғасыр]]да пайда болып, халықтың рухани байлығына айналған.Қазақтың халық биі- [[қаражорға]]. Халық күйі "қаражорғаға" би сонау [[1930]]-жылдардан бері қойылып келе жатыр7<ref>https://articlekz.com/kk/article/23673</ref> ==Қазақ халық биі материалдық емес құндылық== Халық өмiрi қоғамның әлеуметтiк-экономикалық әрекетi арқылы ғана қалыптасып қоймай, сонымен бiрге мәдени, рухани-эстетикалық таным-түсiнiгi де шыңдалып отырады. Қазақ халқының басқа рухани мұрасы сияқты, би өнерi жайындағы деректер мен мұрағаттар да тым әрiден бастау алады. Қазақ халық би мәдениеті ерте заманнан-ақ қалыптасып, халқымыздың аса бай ауыз әдебиетiмен, ән-күйлерiмен, дәстүрлi тұрмыс-салтымен бiте қайнасып келе жатқан мәдени мұрасы ретінде құнды. Бқл жөнінде белгілі қоғам қайраткері, ғалым-этнограф Өзбекәлі Жәнібеков: «Халықтың көркемдiк жетiстiгiнiң бiр көрiнiсi ретiндегi би өнерi өзінiң эстетикалық болмысында қазақ жұртының жалпы дүниетанымына сай арман мұраттарын бейнелейтiн қимылдар жүйесiн қалыптастырды» - деп көрсеткен. Қазақ халқы бiзге жеткен бүгiнгi дәстүрiмен ежелгi би өнерiн өзiнiң рухани қазынасына қосып, ғасырлар белесiнен алып өткені белгілі. Көп салалы өнерiмiздiң iшiнде халқымыздың рухани тарихымен бiрге жасасып, бiте қайнасып, даму мен қалыптасудың сан-қилы өткелдерiнен өткен би өнерiнiң алар орны ерекше екенi сөзсiз. Ел тарихының қай кезеңiнде болмасын өнердiң атқаратын қызметiнің мол болғаны белгілі. Оның танымдық мұрат-мақсатымен бiрге, тiрлiгiндегi қоғамның рухани мәнi де жоғары болды. Олай болса, басқа өнер түрлерiмен қатар би өнерiнің де қазақ халқының ғасырдан-ғасырға ұласып, атадан-балаға мұра болып келе жатқан рухани байлығы екеніне көз жеткізіп отырмыз. Біз биді тек қимыл-қозғалыс жиынтығы ретінде ғана қарастыра алмаймыз. Себебі ол халықтың дүниетанымының, тұрмыс-салтың, эстетикалық талғамының, рухани қажетілігінің көрінісі ретінде көреміз. Адам баласы өмiр сүрген ортасын жәй ғана пайымдап қоймай, оны өз қажеттiлiгiне байланысты өзгертіп, дамытып отырған. Адамзаттың философиялық көзқарасы, өмiрдi зерделеуi, дiнi мен тiлi, ұлттық психологиясы мәдениетпен бiте қайнасқан. Қай ұлттың болмасын мәдениетiн алсақ та, ондағы салт-дәстүрлер жүйесiне бiрден назарымыз ауады. Әр халықтың салт-дәстүрiнiң өзi рухани қажеттiлiктен туындайды. Рухани-мәдени қажеттiлiк материалдық игiлiктердi қамтамасыз еткеннен кейiн барып пайда болатыны дәлелдеуді қажет етпейтiн аксиома. Ал материалдық қажеттiлiктен туындаған мәдениет үлгiлерi талай ғасырды артқа тастап бiзге жеттi. Дала қазақтарының өмірін бiлдiретiн, тұрмыс-тiршiлiгiн, еңбек әрекеттерiн, аңшылық өнерiн, әскери дағдысын көрсететiн қарапайым қимылдардан түзелген қазақ биi халықтың мәдениетi мен рухани талаптарын көптеген ғасырлар бойы қанағаттандырып келедi. Өзiн қоршаған табиғаттан алған әсерiн ишара, емеурiн, қимыл әрекеттерi арқылы жеткiзiп отырған бiздiң ата-бабамыз осының барлығын өз рухани байлығына айналдыра отырып, артына мұра етіп қалдыра бiлдi. Бүгінгі таңда сонау көне дәуiрден бастау алатын халқымыздың сан қырлы мәдениетi, өзiндiк салт-дәстүрi ұрпақ игiлiгiне айналды. Әр дәуiрде өмiр кешкен ғұламалар халық шығармашылығының шын мәнiн түсiне отырып, оны зерттеп-зерделеуде үлкен үлес қосқаны анық. Олай болса, келер ұрпақ алдында халықтың өткен өмiрi мен мәдениетiн оқып үйренуде талмай еңбек ету мiндетi тұр. Бүгінгі күні қазақ би мәдениетін зерттеп, зерделеуде дұрыс бағыт ұстанып, қарастыру үрдісі белең алуда. Қазақ биі өнерiнiң мазмұндық ауқымы кең. Халықтың күнбе-күнгi өмiр салты осы өнердiң тақырыбының сарқылмас қайнар көзiне айналды. Қазақ биі шығармашылығын ұлттық мәдениетiміздің келелi бiр тармағы деп бiлген жөн. Ол халық шығармашылығымен қоса кәсiби сахна өнерiнiң дамуына да үлкен үлес қосып келедi. Қазақ халқының мәдени мұрасында барлық өнер түрлерiнiң ең керемет үлгiлерi талай халық шеберлерiнiң дарындылығының арқасында дерлік қамтылып, осынау рухани байлық бiзге жетiп отыр. Ал, қазақ биі өнерiне арқау болған «бақсы ойыны» әрбiр тарихи кезеңде әр түрлi сипатқа ие болып отырғаны белгiлi. Олар қобыз аспабы мен бiрге ұрмалы музыкалық аспаптардың көмегiмен де өздерiнiң бақсылық, балгерлiк үрдiстерiн күшейтiп отырған. Оған фольклорист Ә.Диваевтың: «Қатты ащы дыбыс шықты. Бақсы атып тұрып шыр көбелек айнала бастады, тек үстiне киген бешпентiнiң етегi ғана көрiнедi»,– дей келiп, өз ойын: «… қазақ бақсылары қобыздарының сүйемелдеуiмен ән айтып, би билейдi»- деп жазған деректерi дәлел бола алады. Қазақ халық билерiнiң байырғы нұсқалары бiздiң заманымыздан бұрынғы дәуiрлерге саяды. Ежелгi замандарда «бақсы ойынымен» тығыз байланыста пайда болған би ұлттық өнердiң басқа түрлерi сияқты көшпелi тайпалардың тұрмысына берiк енiп, олардың әдет-ғұрпы мен iс-әрекетiн бейнелейтiн өнердiң бiрiне айналды. Таңбалы тастардағы билеп жүрген адамдардың сұлбалары қазақ жерiн мекендеген тайпалардың әдет-ғұрпында би мен музыканың бiрге дамығандығының дәлелi болады. Бұл секiлдi алғашқы би нұсқалары табиғатты бақылау мен еңбек қимылдарына байланысты туған түрлi қозғалыстар мен әр қилы мимикалық элементтерiмен қамтылған. ХI ғасырда ғұмыр кешкен Махмуд Қашқаридың «Диван Луғат ата-түрiк» деп аталатын ғажайып еңбегiн еуропалықтар «Кодекс команикус» (латынша «кумандардың» яғни қыпшақтардың кiтабы» сөздiк) деп атайды. Осы кiтапта билеймiн, билеп келiп табынамын» деген сөздер барын би өнерiн зерттеушi ғалымдар (3, 57 б.; 4, 10 б.) көрсеткен. Олай болса би өнерi халықпен бiрге жасасып келе жатқан рухани мұрасы. Бүгінгі күнгі сахналық қазақ би өнерінің дамуына фольклорлық материалдар негіз болып отыр. Көрнектi ғалым Әуелбек Қоңыратбаев «...ең алдымен фольклор-синкреттiк өнер. Оның бойында халықтың тұрмыс-салты, театр, сөз, би және ән-күй өнерi бiр-бiрiнен дараланбай, тұтас күйiнде көрiнедi»,– дейдi. Фольклор өз тарапынан өнегелiлiк пен эстетикалық көзқарасты қалыптастырып, ұрпақ тәрбиелеуде айрықша орын алады. Оның ықпалымен қазақ әйелдерi өз мiнез-құлқында ұяңдық пен игiлiктi, мейiрбандық пен адамгершiлiк қасиеттi, абырой мен батылдықты бойына сiңiрдi. Қазақ қыздары жiгiттермен бiрге «Алтыбақан», «Ақ сүйек», «Қара құлақ», «Айгөлек» ойындарына қатыса алған. Сондықтан болар қазақ әйелi ер азаматтармен қатар, жерiн жаудан қорғаған, ел басқарған, бетiн бүркемей айтысқа шыққан. Ал, фольклорлық би өнерi бiр орнында тұрып қалмай, ұлттық дәстүрдi сақтай отырып, халықтың би мәдениетiн қалыптастырып, жаңа рухани байлығын жасауда өмір бойы үнемі даму процесiнде жүріп келеді. Фольклор – халықтың қиялдауы, образдауы арқылы тарихи өмiрiмен тiкелей байланысты туындайтын шығармашылық деп қарайтын болсақ, би өнерiнің де бастауы тереңде жатыр. Бiзге оның канондық түрлерi жетпедi. Бiрақ, халық арасында тақырыптық мазмұны, образдық суреттемелерi сақталған. Олай болса би өнерi ғасырлар бойы басқа өнер түрлерiмен сабақтастықта дамып, жетiлiп отырды. Қазақ биiн билеуде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен белгiлi бишi Үсен Мақанның және Тойған Ізімнің репертуарындағы фольклорлық тақырып олардың шығармашылықтарының негiзiн қалады. Жұптасып билеген бұл бишiлер ХХ ғасырдың 80-шi жылдары «Қазақтың фольклорлық-этнографиялық билерi» атты бағдарламасын көрермен назарына ұсынды. Осы бағдарламада балетмейстер О.В.Всеволодская-Голушкевичтiң қиялдау тәсiлi арқылы қойған «Жезтырнақ» биiнде сұлу қыздың жезтырнаққа айналған бейнесi көрсетiлдi. Көшпелi өмiрден туған бұл мифтiк образ қазақ халқының өз ұғымына жақын болатын. Ал, Үсен Мақанның жеке орындауындағы «Ортеке» биi елiктеуден туған би. Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып халық биiнiң синкреттiк түрде пайда болуымен, қалыптасуы тарихи кезеңдер мен тiкелей байланысты болды деген ой түйемiз. Осы тұста айта кететiн тағы бiр жәйт, би өнерiнiң синкреттiк түрде дамуы, басқа өнер түрлерiн насихаттау мен ақпараттық түрде бекiту және кейiнгi ұрпаққа жеткiзу процесiнде зор роль атқарып отырғандығы. Бұған I.Омаровтың «Кең дала төсiнде еркiн желмен жарысып, ат құлағында ойнаған ел азаматтарының қимылында, жүрiс-тұрысында, әдет-салтында би үшiн қажеттi элементтер жеткiлiктi болатын», – деген ойы дәлел бола алады (6, 203 б.). Біз қазақ биiне де ән-күй сияқты халықтың салт-санасымен бiте қайнасқан ел мұрасы ретінде қарауымыз керек. Қазақстанның халық суретшiсi, алғашқы кәсiби бишiлерiмiздiң бiрi, би өнерiнiң дамуында тер төккен азамат Ә. Ысмайловпен әңгiмелескенде: «Егер қазақ биiнiң түп тарихын зерделегiмiз келсе, қыпшақ билерiне соқпай кетуге болмайды. Ертеде қыпшақ билерi сырт елдерге де мәлiм болған. Бағдат, Дамшық сияқты араб шаһарларындағы мейрам-тойлардың, салтанатты мерекелердiң қызықты ойындарының бiрi осы қыпшақ билерiнiң көп элементтерi қазiргi балқар, қарашай, құмықтарда сақталған»,– деген. Жергiлiктi тұрмыс-салт ерекшелiктерiне орай көрiнiс берген би өнерi жайлы деректердi этнографтардың естелiктерiнен, тарихи мәлiметтерден, тiлдiк қордан, халық музыкасында сақталып қалған би әуендерi мен халық билерiнен, ғылыми еңбектерден кездестiруге болады. Фольклорлық материалдарды iздеп, жинастыра келе сахналық қазақ би үлгiлерiн жасауға болатыны белгілі. Қазақтың би фольклоры ұлттық хореография өнерiнiң дамуына өз үлесiн қосып келедi, болашақта да осы өнердiң тұғыры бола беретiнi сөзсiз. Дамудың белгiлi бiр кезеңдерiне өту барысында тарихи тәжiрибелер, өнердiң озық үлгiлерi одан әрi жетiлiп шыңдала түспек. Сол халыққа тән көркемдiк стиль қалыптаспақ. Мұнсыз өзiндiк өрнегi бар рухани мұра болмақ емес. Мысалы, сахналық үлгіде қойылған «Сайыс» биiне Хантаудың оңтүстiк батысындағы «Теректiсай» аңғарындағы петроглиф негiз болды. Нүктелi таңбамен салынған петроглифте найза ұстаған екi ер адам мен бiр әйел суреттелген. (Бұл сурет А.Медоевтың кітабында көрсетілген). Алыстан, жәй басталатын музыкамен осы үш мүсiнге жан бiтiп, ырғақпен үйлестiк тауып, жансыз сурет қозғалысқа түседi. Халықтың көркемдiк ойының, эстетикалық көзқарасымен тығыз байланыста болуы табиғи құбылыс. Би өнерін материалдық емес құндылық ретінде қарастыра отырып, би арқылы ұлттың өмірінде қолданысқа ие дүниелердің де қалай дайындалатыны дене пластикасы арқылы іске асырылғанын сахнадан көріп жүрміз. Шындығына келгенде «Алаша тоқу», «Кестелеу», «Киіз басу» билері бүгінгі күнге дейін сақталып келген қолданбалы өнер түрлерінен туындап отырған сахналық билер болғанымен жастардың санасына ұлттың эстетикалық көзқарасын білдіретін, ерекшеліген көрсететін құндылықтар екені сөзсіз. Бүгінгі күнгі биленіп жүрген билердің негізі – алғашқы кәсіби балет артисі, алғашқы кәсіби балетмейстер Дәурен Әбіровтің халық биін зерттеп, зерделеуінің жемісі ретінде көрінетін балетмейстерлік жұмысы деуіміз керек. Уақыт өткен сайын заман талабына сай сахналық қазақ биінің қойылымдары да өзгеріске ұшырап отырары белгілі. Сахналанған фольклорлық билердің алуан түрін Мемлекеттк «Алтынай» би ансамблінің репертуарынан көруге болады. Ансамбль репертуарындағы «Бақсы ойыны», «Қоштасу», «Жезтырнақ», «Сайыс», «Құсбегі-дауылпаз», «Киіз басу» т.б.қойылымдар халық арасынан жиналып, өңделе сахнаға жол тартқан билер. Бүгінгі күні елдің барлық аймақтарында кәсіби би ансамбльдері бар. Бұл ансамбльдердің репертуарларыны да осындай ұлттық нақышта қойылған билерге негізделген. Ерте заманна ауыз әдебиетімен, музыкамен, ойын түрлерімен синкреттік түрде дамып, халықтың рухани қазынасына айналған би өнері бүгінгі күні әлем халықтарының сүйсіне көретін өнер түріне айналып отыр. Қытай Халық Республикасындағы қазақтардың қалың орналасқан Алтай өлкесінде «Қаражорға» биімен қатар «Аю би», «Қаз биі», «Тырна биі», «Бүркіт биі» сынды халықпен бірге жасасып келе жатқан би түрлері кең тараған. Осы елдегі ағайынның арасында би өнері үлкен құрметке ие. Негізінен халықтың тұрмысымен астасып келе жатқан осы билер атадан балаға мұра болып келеді. Халқтың ежелден келе жатқан биінің бірі «Аю би» немесе «Жорға аю» деп аталған. «Аю би» Қазақстан территориясын сақталмаған. Негізі аю биінің өзі орманды, таулы өңірде туындаған болар деген ойға келеміз. Себебі, осы аңға байланысты билер бүгінгі күнге дейін Қытай Халық Республикасының таулы аймақты Алтай өлкесін қоныстанған қазақтардаң арасында сақталған. Қазақ халқының ежелгі би өнерінен бүгінгі күнге жеткен үлгілерінің бар екеніне көз жеткізіп отырмыз. Алтай өңірінің Қаба қаласы жанындағы Көлбай ауылы, Дөнтастақ қыстағында тұратын шаруа Орман Дүйсентайұлының «Аю биі» өзінің қарапайымдылығымен ерекшеленді. Арнайы дайындығы жоқ бишінің орындауындағы би болғандықтан орман ішіндегі аңның тұрысы, қорбаңдаған жүрісі қарапайым түрде ғана көрсетілді. Шіңгіл қаласының тұрғыны Сағи Тайпақұлының орындауындағы «Аю биі» мен халық арасында кең тараған «Қаражорға» бір-біріне өте ұқсас. Ал, сол қала маңындағы қыстақта тұратын 85 жастағы қария Өнерхан Рызалдыұлының биі нағыз «Аю би» болып көрінді. Жас орындаушы Назар Берікұлының биі қимылдарды орындау жағынан таза әрі нақты болды. Қанат Сәлімұлы қонжықтар биінің бір-екі қимылдарын көрсетті. Би өнері синкретті түрде дамып отырғаны белгілі. Қытай еліне сапарымызда осы тұжырымға тағы бір көз жеткізгендей болды. Билердің барлығы дерлік жергілікті күйші композиторлардың шығармаларына орындалды. Қазақтанның территориясында тастағы суреттердің белгілі бір деңгейде зерттелгенін жақсы білеміз. Көшпенді халықтың дүниетанымын көрсететін көп петроглифтердің ішінде көпшіліктің қол ұстаса билер жүрген бейнелер, аң терісін жамылып алып, би билеп жүрген сұлбалар да кездеседі. Ол туралы қазақ би өнерін зерттеп жүрген ғалымдардың барлығы дерлік өз еңбектерінде көрсеткен. Сондықтан осы сапарда келесі бір көрсек деген мәдени мұраның бірі – тастағы сурет болатын. Қаба қаласының маңындағы «Қара үңгір» аталатын тау қойнауына жол түсіп аралап қайтуға мүмкіндік туды. Бұл үңгірде тек кейінгі ғасырда бояумен салынған суреттер ғана кездесті. Қазақ биін зерттеу барысында ертеден тек ер адамдардың билегеніне көз жеткізуге болады. Біздің осы жолғы ел аралап бишілер іздегендегі тағы бір көз жеткізгеніміз осы болды. Алтай өлкесін түгел аралап шықсақта осы ежелгі билерді билеп жүрген егде әйел адам кездестіре алмадық. Тянь-Шянь тауының бауырайында орналасқан Баркөл қаласының маңындағы Жасан тау және Қара шоқы қоршап жатқан «Көлбай» қыстағында тұратын Әсет өз отбасымен осы халық би өнерін насихаттауда үлкен еңбек етіп жүрген жан ретінде елінді белгілі азамат. Әсет бұл өнерді өз әкесінен үйреніп, бүгінгі күні балаларын да осы өнерге баулып жүргенін көрдік. Оның орындауындағы аю биі ерекше болып көрінді. Әсет жаз бойы осы ауылда отбасының барлық мүшелерімен бірігіп жұмыс атқарады екен. Әсеттің репертуарында «Аю би», «Тырна биі», «Қаражорға» билері бар. Біз еш жерде кездестірмеген аюдың қонжықтарымен бірге биленетін биін көрдік. Жалпы адамзат өмірінің барлық кезеңдерiнде тарихи мұраға, өткенге қызығушылық толастамағанын ескерсек, бізді де ел аралап өнерпаздарды іздеуге осы қызығушылық бастады. Қазақстан жерінде де талай бишілер болған. Тек бір өкініштісі, ол орындаушылар келесі ұрпаққа беріп кете алмағындығы. Мысалы, Торғай облысында Қарсақ Қопабаев (Всеволодская-Голушкевич 1996), Павлодар облысында Жүнiсбек Жолдинов (Жәнiбеков 1992) сынды халық бишiлерiн айтсақ та болар. Бұл бишілер, беріде, ХХ ғасырдың 70- 80-ші жылдары өмір сүрген жандар. Әр дәуiрде өмiр кешкен ғұламалар халық шығармашылығының шын мәнiн түсiне отырып, оны зерттеп-зерделеуде үлкен үлес қосқаны анық. Олай болса, келер ұрпақ алдында халықтың өткен өмiрi мен мәдениетiн оқып үйренуде талмай еңбек ету мiндетi тұр. Шет ел қазақтарының халықтық би түрінде көрсетілген рухани тәжірибесі өз өнерінің құралдарымен қазіргі қазақстандықтардың жаһанданған санасына ұлттық мәдениеттің табиғатпен жанды байланысын, рухани және материалдық өзара байланысын әлем мен адам арасындағы байланысты түсінуге және қабылдауға көмектеседі. Ал, Қазақстанда кәсіби өнердің қалыптасу кезеңінен бастау алған сахналық қазақ биі үздіксіз даму үстінде. Осы жолда еңбек еткен талай балетмейстерлер мен орындаушылардың шығармашылық жолы соның куәсі. Шара Жиенқұлованың орындаушы ретінде қалыптасуына үлес қосқан А.Александровтан бастап, бүгінгі күнгі орындаушылардың арасы бір ғасырға жуықтады. Осы орындаушылардың білім алып, халық биін көрерменге жеткізуде үлкен тер төкені белгілі. Сонымен қатар би өнерін ғылыми айналымға енгізіп, оның теориялық негізін қалыптастыруда жаңа буын ғалымдардың орны ерекше екені белгілі. Қазақ халқының тарихи қалыптасып, даму кезеңдерінде би мәдениеті де рухани қазына ретінде бірге даму үстінде. Сондықтан қазақ халқының би мәдениетi ұрпақтан ұрпаққа жалғаса отырып, рухани мұра ретінде беріліп келеді. Мәдени, тарихи және рухани маңызға ие мұраларымыздың бірі ретінде қазақ би өнерін сақтап, келесі ұрпаққа жеткізу барысында үлкен істер атқарылып отыр. Қазақ халық биiнiң даму жолының белестерiн зерттей келе, осы өнердің елдiң саяси-экономикалық жағдайына байланысты уақыт талабына сай өркендеп, дамып келе жатқандығын аңғарамыз. Қазақ елінің барлық аймақтарындағы би ансамбльдерінің шығармашылығының арқасында халық биi жаңа белеске көтерiлiп, жас ұрпаққа тәрбие беруде эстетикалық мәнi өсiп, рухани байлығымыз артты. Би – қазақ халқының материалдық емес құндылығы ретінде ықылым заманнан халықтың рухани қажеттілігін қанағаттандырып келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ өнері]] [[Санат:Қазақстан мәдениеті]] [[Санат:Қазақ билері]] 6975tsgsyx4u7pndso6qswu62smcbm9 0 99299 3604571 2425863 2026-05-13T17:30:02Z Tuttiorchestra687 173049 /* */ 3604571 wikitext text/x-wiki '''Темір Ғабдоллаұлы Тікішев''' (26.7. 1938 жылы туған [[Батыс Қазақстан облысы|,Батыс Қазақстан облысы]] Теректі ауданы Барбастау ауылы )- гобойшы, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген әртисі ([[1977]]). [[Орал]] музыка училищесін ([[1957]]). Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) оқыды. 1958 ж. Мәскеу қаласына ауысып, осьшдағы [[Гнесиндер атындағы музыкалық-педагогика институты]]н ([[1962]], профессор И.Ф. Пупечниковтың гобой класы бойынша) бітірді. 1962 ж. Қазақстан- ның симфониялық оркестр құрамына әртіст ретінде қабылданды. Ол республикада алғаш рет гобой аспабында ойнаудың француздық жүйесін қолданып, орындаушылық өнердің үздік үлгісін көрсетті. Оның орындаушылық репертуарынан қазақ халық әңдерімен қатар 1-гобой аспабына арнайы жазылған музыкалық шығармалар (Л.В. Бетховен, И.Брамс, В.А. Моңарт, С.В. Рахманинов, И.Ф. Стравинский, П.И. Чайковский, Д.Д. Шостакович, т.б-лардын симф. және музыкалық шығармалары) мол орын алды. 1964 жылдан А.Жұбанов атындағы республикалық музыкалық мектеп-интернатта (1964 - 81) және Алматы консерваториясында [[1966]] жылдан ([[1998]] жылдан профессор) педагог қызметпен айналысады. Қазақстанның симфония оркестрі құрамында гастрольдік сапармен Польшада ([[1973]]), Чехословакияда ([[1974]]), Португалияда ([[1982]]) және т.б. елдерде өнер көрсетті. Аймақаралық орындаушы-музыканттар байқауының лауреаты ([[1969]]).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әдебиет]] [[Санат:Мәдениет]] f8cu0wzghphniod5rm2i2k1ex503u80 3604572 3604571 2026-05-13T17:30:16Z Tuttiorchestra687 173049 /* */ 3604572 wikitext text/x-wiki '''Темір Ғабдоллаұлы Тікішев''' (26.7. 1938 жылы туған [[Батыс Қазақстан облысы|,Батыс Қазақстан облысы]] Теректі ауданы Барбастау ауылы )- гобойшы, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі ([[1977]]). [[Орал]] музыка училищесін ([[1957]]). Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) оқыды. 1958 ж. Мәскеу қаласына ауысып, осьшдағы [[Гнесиндер атындағы музыкалық-педагогика институты]]н ([[1962]], профессор И.Ф. Пупечниковтың гобой класы бойынша) бітірді. 1962 ж. Қазақстан- ның симфониялық оркестр құрамына әртіст ретінде қабылданды. Ол республикада алғаш рет гобой аспабында ойнаудың француздық жүйесін қолданып, орындаушылық өнердің үздік үлгісін көрсетті. Оның орындаушылық репертуарынан қазақ халық әңдерімен қатар 1-гобой аспабына арнайы жазылған музыкалық шығармалар (Л.В. Бетховен, И.Брамс, В.А. Моңарт, С.В. Рахманинов, И.Ф. Стравинский, П.И. Чайковский, Д.Д. Шостакович, т.б-лардын симф. және музыкалық шығармалары) мол орын алды. 1964 жылдан А.Жұбанов атындағы республикалық музыкалық мектеп-интернатта (1964 - 81) және Алматы консерваториясында [[1966]] жылдан ([[1998]] жылдан профессор) педагог қызметпен айналысады. Қазақстанның симфония оркестрі құрамында гастрольдік сапармен Польшада ([[1973]]), Чехословакияда ([[1974]]), Португалияда ([[1982]]) және т.б. елдерде өнер көрсетті. Аймақаралық орындаушы-музыканттар байқауының лауреаты ([[1969]]).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әдебиет]] [[Санат:Мәдениет]] sryen9e4gwoz3spdq94abmkjsvfd1hg 3604573 3604572 2026-05-13T17:30:47Z Tuttiorchestra687 173049 «[[Санат:Қазақстан музыканттары|Қазақстан музыканттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604573 wikitext text/x-wiki '''Темір Ғабдоллаұлы Тікішев''' (26.7. 1938 жылы туған [[Батыс Қазақстан облысы|,Батыс Қазақстан облысы]] Теректі ауданы Барбастау ауылы )- гобойшы, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі ([[1977]]). [[Орал]] музыка училищесін ([[1957]]). Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) оқыды. 1958 ж. Мәскеу қаласына ауысып, осьшдағы [[Гнесиндер атындағы музыкалық-педагогика институты]]н ([[1962]], профессор И.Ф. Пупечниковтың гобой класы бойынша) бітірді. 1962 ж. Қазақстан- ның симфониялық оркестр құрамына әртіст ретінде қабылданды. Ол республикада алғаш рет гобой аспабында ойнаудың француздық жүйесін қолданып, орындаушылық өнердің үздік үлгісін көрсетті. Оның орындаушылық репертуарынан қазақ халық әңдерімен қатар 1-гобой аспабына арнайы жазылған музыкалық шығармалар (Л.В. Бетховен, И.Брамс, В.А. Моңарт, С.В. Рахманинов, И.Ф. Стравинский, П.И. Чайковский, Д.Д. Шостакович, т.б-лардын симф. және музыкалық шығармалары) мол орын алды. 1964 жылдан А.Жұбанов атындағы республикалық музыкалық мектеп-интернатта (1964 - 81) және Алматы консерваториясында [[1966]] жылдан ([[1998]] жылдан профессор) педагог қызметпен айналысады. Қазақстанның симфония оркестрі құрамында гастрольдік сапармен Польшада ([[1973]]), Чехословакияда ([[1974]]), Португалияда ([[1982]]) және т.б. елдерде өнер көрсетті. Аймақаралық орындаушы-музыканттар байқауының лауреаты ([[1969]]).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әдебиет]] [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Қазақстан музыканттары]] kw72bfwvku6zixxjoc1rtx1k2x7ytnk 3604574 3604573 2026-05-13T17:31:05Z Tuttiorchestra687 173049 «[[Санат:Қазақстан академиялық музыканттары|Қазақстан академиялық музыканттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604574 wikitext text/x-wiki '''Темір Ғабдоллаұлы Тікішев''' (26.7. 1938 жылы туған [[Батыс Қазақстан облысы|,Батыс Қазақстан облысы]] Теректі ауданы Барбастау ауылы )- гобойшы, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі ([[1977]]). [[Орал]] музыка училищесін ([[1957]]). Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) оқыды. 1958 ж. Мәскеу қаласына ауысып, осьшдағы [[Гнесиндер атындағы музыкалық-педагогика институты]]н ([[1962]], профессор И.Ф. Пупечниковтың гобой класы бойынша) бітірді. 1962 ж. Қазақстан- ның симфониялық оркестр құрамына әртіст ретінде қабылданды. Ол республикада алғаш рет гобой аспабында ойнаудың француздық жүйесін қолданып, орындаушылық өнердің үздік үлгісін көрсетті. Оның орындаушылық репертуарынан қазақ халық әңдерімен қатар 1-гобой аспабына арнайы жазылған музыкалық шығармалар (Л.В. Бетховен, И.Брамс, В.А. Моңарт, С.В. Рахманинов, И.Ф. Стравинский, П.И. Чайковский, Д.Д. Шостакович, т.б-лардын симф. және музыкалық шығармалары) мол орын алды. 1964 жылдан А.Жұбанов атындағы республикалық музыкалық мектеп-интернатта (1964 - 81) және Алматы консерваториясында [[1966]] жылдан ([[1998]] жылдан профессор) педагог қызметпен айналысады. Қазақстанның симфония оркестрі құрамында гастрольдік сапармен Польшада ([[1973]]), Чехословакияда ([[1974]]), Португалияда ([[1982]]) және т.б. елдерде өнер көрсетті. Аймақаралық орындаушы-музыканттар байқауының лауреаты ([[1969]]).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әдебиет]] [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Қазақстан музыканттары]] [[Санат:Қазақстан академиялық музыканттары]] 4c9di1cgo5u41m0hvisvmbs6h0mqy65 3604575 3604574 2026-05-13T17:31:19Z Tuttiorchestra687 173049 «[[Санат:Қазақстан гобойшылары|Қазақстан гобойшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604575 wikitext text/x-wiki '''Темір Ғабдоллаұлы Тікішев''' (26.7. 1938 жылы туған [[Батыс Қазақстан облысы|,Батыс Қазақстан облысы]] Теректі ауданы Барбастау ауылы )- гобойшы, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі ([[1977]]). [[Орал]] музыка училищесін ([[1957]]). Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) оқыды. 1958 ж. Мәскеу қаласына ауысып, осьшдағы [[Гнесиндер атындағы музыкалық-педагогика институты]]н ([[1962]], профессор И.Ф. Пупечниковтың гобой класы бойынша) бітірді. 1962 ж. Қазақстан- ның симфониялық оркестр құрамына әртіст ретінде қабылданды. Ол республикада алғаш рет гобой аспабында ойнаудың француздық жүйесін қолданып, орындаушылық өнердің үздік үлгісін көрсетті. Оның орындаушылық репертуарынан қазақ халық әңдерімен қатар 1-гобой аспабына арнайы жазылған музыкалық шығармалар (Л.В. Бетховен, И.Брамс, В.А. Моңарт, С.В. Рахманинов, И.Ф. Стравинский, П.И. Чайковский, Д.Д. Шостакович, т.б-лардын симф. және музыкалық шығармалары) мол орын алды. 1964 жылдан А.Жұбанов атындағы республикалық музыкалық мектеп-интернатта (1964 - 81) және Алматы консерваториясында [[1966]] жылдан ([[1998]] жылдан профессор) педагог қызметпен айналысады. Қазақстанның симфония оркестрі құрамында гастрольдік сапармен Польшада ([[1973]]), Чехословакияда ([[1974]]), Португалияда ([[1982]]) және т.б. елдерде өнер көрсетті. Аймақаралық орындаушы-музыканттар байқауының лауреаты ([[1969]]).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әдебиет]] [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Қазақстан музыканттары]] [[Санат:Қазақстан академиялық музыканттары]] [[Санат:Қазақстан гобойшылары]] 9jljrhbc4retocab0izd3tffiqgwxbu 0 100941 3604531 2144158 2026-05-13T16:46:00Z ~2026-28955-67 181165 3604531 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Television remote control.jpg|нобай|Теледидардың қашықтан басқару пульті]] '''Пульт''' - [[байланыс құралдары|байланыс құралымен]], [[дабыл аппаратурасы]]мен жабдықталған үстел немесе тақта іспетті қондырғы: өндірісті басқару, жолдың қозғалысын автоматты сынау немесе [[диспетчер]]дің, сынаушының қатысуымен бақылау.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Көлік бөлшектері]] {{Stub}} 865gezmrh9yx6b3t55clzdtin22tatr 3604599 3604531 2026-05-13T18:47:12Z Kasymov 10777 3604599 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Television remote control.jpg|нобай|Теледидардың қашықтан басқару пульті]] '''Пульт''' - [[байланыс құралдары|байланыс құралымен]], [[дабыл аппаратурасы]]мен жабдықталған үстел немесе тақта іспетті қондырғы: өндірісті басқару, жолдың қозғалысын автоматты сынау немесе [[диспетчер]]дің, сынаушының қатысуымен бақылау.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Көлік бөлшектері]] {{Stub}} pnkwaqafc0piiawcnrdb4v4o4g0w4hs 0 101626 3604565 3543954 2026-05-13T17:27:58Z Tuttiorchestra687 173049 «[[Санат:Қазақстан дирижерлері|Қазақстан дирижерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604565 wikitext text/x-wiki '''Раиса Құдайбергенқызы Садықова''' (18.7.[[1944 жыл|1944]], [[Алматы облысы]], Мүқыр-Мұсабек ауданы) — [[дирижер]], Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. [[1963]] жылдан Алматы музыкалық училищесін, [[1969]] жылдан Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ үлттық консерваториясы) [[1975]] жылдан Ленинград (қазіргі [[Санкт-Петербург]]) консерваториясында И.А. Мусинның дирижёрлік сыныбын бітірген. [[1964]] жылдан Қазақ ұлт аспаптар оркестрінің құрамында артист, [[1975]] жылдан Қазақ опера және балет театрында дирижер.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] ky6ryffmhhow6logp5vnnx4m69i3dpt 3604567 3604565 2026-05-13T17:28:46Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Райса Құдайбергенқызы Садықова]] бетін [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] бетіне жылжытты 3604565 wikitext text/x-wiki '''Раиса Құдайбергенқызы Садықова''' (18.7.[[1944 жыл|1944]], [[Алматы облысы]], Мүқыр-Мұсабек ауданы) — [[дирижер]], Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. [[1963]] жылдан Алматы музыкалық училищесін, [[1969]] жылдан Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ үлттық консерваториясы) [[1975]] жылдан Ленинград (қазіргі [[Санкт-Петербург]]) консерваториясында И.А. Мусинның дирижёрлік сыныбын бітірген. [[1964]] жылдан Қазақ ұлт аспаптар оркестрінің құрамында артист, [[1975]] жылдан Қазақ опера және балет театрында дирижер.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] ky6ryffmhhow6logp5vnnx4m69i3dpt 0 101845 3604730 2128695 2026-05-14T04:03:07Z Гулмира Исатай 179201 3604730 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography |subject_name = Марат Нұренұлы Балмұқанов | image_name = | image_size = | image_caption = | date_of_birth = [[1961]] [[желтоқсан]] | place_of_birth = [[Ақтөбе облысы]] Темір қаласы | date_of_death = | place_of_death = | occupation = [[Ақтөбе облысы]] бойынша Кәсіпкерлік пен өнеркәсіп басқармасының бастығы | spouse = }} '''Марат Нұренұлы Балмұқанов''' 1961 жылы 20 желтоқсанда [[Ақтөбе облысы]] Темір қаласында туған.Ұлты Қазақ. Әкесі - Балмұқанов Нұрен (1914-2003), ҰОС ардагері, Қандыағаш қ. аудандық қаржы бөлімінің меңгерушісі болған. Анасы - Балмұқанова Бәтима Ермекқызы (1925-2008), қызметкер болған. Еңбек Қызыл ту орденді [[Мәскеу]] тау-кен институтының жаңа кен орындарын зерттеу факультетін (1985) ''«Пайдалы қазбалардың жаңа кен орындарын ашық зерттеу технологиясы мен кешенді механикаландыру»'' мамандығы бойынша бітірген. Қазақ және орыс тілдерін біледі. ''«Нұр Отан»'' ХДП мүшесі (2005 жылдан). 1979 жылдан - Шилісай фосфор кенішінің слесарі. 1980 жылдан - Еңбек Қызыл ту орденді Мәскеу тау-кен институтының студенті. 1985 жылдан - Шилісай фосфор кеніші тау-кен цехының тау-кен шебері. 1988 жылдан - Шилісай фосфор кеніші өндірістік бөлімінің бастығы. 1989 жылдан - ''«Ақтөбемұнай»'' ӨБ барлаулық бұрғылау басқармасының инженер-технологы. 1990 жылдан -'' «Талап»'' ЖШС директорының коммерциялық мәселелер жөніндегі орынбасары. 1992 жылдан - ''«[[Медеу]]»'' жеке шағын кәсіпорынының дирөкторы. 1998 жылдан - [[Ақтөбе]] облыстық экономика басқармасының сыртқы экономикалық байланыстар және инвестициялар бөлімінің бастығы. 2002 жылдан - [[Ақтөбе облысы]] [[әкім]]і аппаратының экономика және әскерижүмылдыру жұмыстары бөлімінің меңгерушісі. 2003 жылдан - ''«Ақтөбе облыстық экономика сыртқы экономикалық байланыстар және инвестициялар басқармасы»'' МБ аймақаралық ынтымақтастық бағдарламаларын жүзеге асыру бөлімінің бастығы; 2004 жылдан - басқарма бастығының орынбасары. 2005 жылдан - ''«Ақтөбө облысы кәсіпкерлік пен өнеркәсіп департаменті»'' МБ директорының орынбасары. 2008 жылдан - Ақтөбе облысы кәсіпкерлік пен өнеркәсіп басқармасы бастығының орынбасары. 2010 жылдың наурызынан бері - Ақтөбе облысы бойынша Кәсіпкерлік пен өнеркәсіп басқармасының бастығы. Әскери атағы - запастағы аға лейтенант. Діни көзқарасы - [[атеист]]. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]]. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - ''«Қазақстан экономикасының өркендеуі, бәсекеге қабілетттілік рейтингі бойынша өрлеуге - 40-50 елдің қатарына кіруге қол жеткізуі; Оңтүстік Корея, Сингапур деңгейлеріне жөтуі»''. Хоббиі - авто, бильярд. Сүйіп оқитын әдебиеті - классика, тарих. Үйленген. Жұбайы - Балмұқанова Райхан Сәдуақасқызы, жеке кәсіпкер. Ұлы - Балмұқанов Әлімжан Маратұлы (1988 ж. т.); қыздары - Балмұқанова Жазира Маратқызы (1991 ж. т.), Балмұқанова Жәнел Маратқызы (1999 ж. т.), Балмұқанова Ақмарал Маратқызы (2005 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{Bio-stub}} badf6plakvp1i6v0r7hchd7tr71ayu0 3604731 3604730 2026-05-14T04:03:53Z Гулмира Исатай 179201 /* */ 3604731 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography |subject_name = Марат Нұренұлы Балмұқанов | image_name = | image_size = | image_caption = | date_of_birth = [[1961]] [[желтоқсан]] | place_of_birth = [[Ақтөбе облысы]] Темір қаласы | date_of_death = | place_of_death = | occupation = [[Ақтөбе облысы]] бойынша Кәсіпкерлік пен өнеркәсіп басқармасының бастығы | spouse = }} '''Марат Нұренұлы Балмұқанов''' 1961 жылы 20 желтоқсанда [[Ақтөбе облысы]] Темір қаласында туған.Ұлты Қазақ. Әкесі - Балмұқанов Нұрен (1914-2003), ҰОС ардагері, Қандыағаш қаласы аудандық қаржы бөлімінің меңгерушісі болған. Анасы - Балмұқанова Бәтима Ермекқызы (1925-2008), қызметкер болған. Еңбек Қызыл ту орденді [[Мәскеу]] тау-кен институтының жаңа кен орындарын зерттеу факультетін (1985) ''«Пайдалы қазбалардың жаңа кен орындарын ашық зерттеу технологиясы мен кешенді механикаландыру»'' мамандығы бойынша бітірген. Қазақ және орыс тілдерін біледі. ''«Нұр Отан»'' ХДП мүшесі (2005 жылдан). 1979 жылдан - Шилісай фосфор кенішінің слесарі. 1980 жылдан - Еңбек Қызыл ту орденді Мәскеу тау-кен институтының студенті. 1985 жылдан - Шилісай фосфор кеніші тау-кен цехының тау-кен шебері. 1988 жылдан - Шилісай фосфор кеніші өндірістік бөлімінің бастығы. 1989 жылдан - ''«Ақтөбемұнай»'' ӨБ барлаулық бұрғылау басқармасының инженер-технологы. 1990 жылдан -'' «Талап»'' ЖШС директорының коммерциялық мәселелер жөніндегі орынбасары. 1992 жылдан - ''«[[Медеу]]»'' жеке шағын кәсіпорынының дирөкторы. 1998 жылдан - [[Ақтөбе]] облыстық экономика басқармасының сыртқы экономикалық байланыстар және инвестициялар бөлімінің бастығы. 2002 жылдан - [[Ақтөбе облысы]] [[әкім]]і аппаратының экономика және әскерижүмылдыру жұмыстары бөлімінің меңгерушісі. 2003 жылдан - ''«Ақтөбе облыстық экономика сыртқы экономикалық байланыстар және инвестициялар басқармасы»'' МБ аймақаралық ынтымақтастық бағдарламаларын жүзеге асыру бөлімінің бастығы; 2004 жылдан - басқарма бастығының орынбасары. 2005 жылдан - ''«Ақтөбө облысы кәсіпкерлік пен өнеркәсіп департаменті»'' МБ директорының орынбасары. 2008 жылдан - Ақтөбе облысы кәсіпкерлік пен өнеркәсіп басқармасы бастығының орынбасары. 2010 жылдың наурызынан бері - Ақтөбе облысы бойынша Кәсіпкерлік пен өнеркәсіп басқармасының бастығы. Әскери атағы - запастағы аға лейтенант. Діни көзқарасы - [[атеист]]. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]]. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - ''«Қазақстан экономикасының өркендеуі, бәсекеге қабілетттілік рейтингі бойынша өрлеуге - 40-50 елдің қатарына кіруге қол жеткізуі; Оңтүстік Корея, Сингапур деңгейлеріне жөтуі»''. Хоббиі - авто, бильярд. Сүйіп оқитын әдебиеті - классика, тарих. Үйленген. Жұбайы - Балмұқанова Райхан Сәдуақасқызы, жеке кәсіпкер. Ұлы - Балмұқанов Әлімжан Маратұлы (1988 ж. т.); қыздары - Балмұқанова Жазира Маратқызы (1991 ж. т.), Балмұқанова Жәнел Маратқызы (1999 ж. т.), Балмұқанова Ақмарал Маратқызы (2005 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{Bio-stub}} nl98pgz8kgoqfxcxoymvbel262vm04r 3604732 3604731 2026-05-14T04:07:32Z Гулмира Исатай 179201 3604732 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography |subject_name = Марат Нұренұлы Балмұқанов | image_name = | image_size = | image_caption = | date_of_birth = [[1961]] [[желтоқсан]] | place_of_birth = [[Ақтөбе облысы]] Темір қаласы | date_of_death = | place_of_death = | occupation = [[Ақтөбе облысы]] бойынша Кәсіпкерлік пен өнеркәсіп басқармасының бастығы | spouse = }} '''Марат Нұренұлы Балмұқанов''' 1961 жылы 20 желтоқсанда [[Ақтөбе облысы]] Темір қаласында туған.Ұлты Қазақ. Әкесі - Балмұқанов Нұрен (1914-2003), ҰОС ардагері, Қандыағаш қаласы аудандық қаржы бөлімінің меңгерушісі болған. Анасы - Балмұқанова Бәтима Ермекқызы (1925-2008), қызметкер болған. Еңбек Қызыл ту орденді [[Мәскеу]] тау-кен институтының жаңа кен орындарын зерттеу факультетін (1985) ''«Пайдалы қазбалардың жаңа кен орындарын ашық зерттеу технологиясы мен кешенді механикаландыру»'' мамандығы бойынша бітірген. Қазақ және орыс тілдерін біледі. ''«Нұр Отан»'' ХДП мүшесі (2005 жылдан). 1979 жылдан - Шилісай фосфор кенішінің слесарі. 1980 жылдан - Еңбек Қызыл ту орденді Мәскеу тау-кен институтының студенті. 1985 жылдан - Шилісай фосфор кеніші тау-кен цехының тау-кен шебері. 1988 жылдан - Шилісай фосфор кеніші өндірістік бөлімінің бастығы. 1989 жылдан - ''«Ақтөбемұнай»'' ӨБ барлаулық бұрғылау басқармасының инженер-технологы. 1990 жылдан -'' «Талап»'' ЖШС директорының коммерциялық мәселелер жөніндегі орынбасары. 1992 жылдан - ''«[[Медеу]]»'' жеке шағын кәсіпорынының директоры. 1998 жылдан - [[Ақтөбе]] облыстық экономика басқармасының сыртқы экономикалық байланыстар және инвестициялар бөлімінің бастығы. 2002 жылдан - [[Ақтөбе облысы]] [[әкім]]і аппаратының экономика және әскери жұмылдыру жұмыстары бөлімінің меңгерушісі. 2003 жылдан - ''«Ақтөбе облыстық экономика сыртқы экономикалық байланыстар және инвестициялар басқармасы»'' МБ аймақаралық ынтымақтастық бағдарламаларын жүзеге асыру бөлімінің бастығы; 2004 жылдан - басқарма бастығының орынбасары. 2005 жылдан - ''«Ақтөбө облысы кәсіпкерлік пен өнеркәсіп департаменті»'' МБ директорының орынбасары. 2008 жылдан - Ақтөбе облысы кәсіпкерлік пен өнеркәсіп басқармасы бастығының орынбасары. 2010 жылдың наурызынан бері - Ақтөбе облысы бойынша Кәсіпкерлік пен өнеркәсіп басқармасының бастығы. Әскери атағы - запастағы аға лейтенант. Діни көзқарасы - [[атеист]]. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]]. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - ''«Қазақстан экономикасының өркендеуі, бәсекеге қабілетттілік рейтингі бойынша өрлеуге - 40-50 елдің қатарына кіруге қол жеткізуі; Оңтүстік Корея, Сингапур деңгейлеріне жөтуі»''. Хоббиі - авто, бильярд. Сүйіп оқитын әдебиеті - классика, тарих. Үйленген. Жұбайы - Балмұқанова Райхан Сәдуақасқызы, жеке кәсіпкер. Ұлы - Балмұқанов Әлімжан Маратұлы (1988 ж. т.); қыздары - Балмұқанова Жазира Маратқызы (1991 ж. т.), Балмұқанова Жәнел Маратқызы (1999 ж. т.), Балмұқанова Ақмарал Маратқызы (2005 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{Bio-stub}} 86icc7jfx2263e7upvwk5y02ht7e1gu 3604734 3604732 2026-05-14T04:08:50Z Гулмира Исатай 179201 3604734 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography |subject_name = Марат Нұренұлы Балмұқанов | image_name = | image_size = | image_caption = | date_of_birth = [[1961]] [[желтоқсан]] | place_of_birth = [[Ақтөбе облысы]] Темір қаласы | date_of_death = | place_of_death = | occupation = [[Ақтөбе облысы]] бойынша Кәсіпкерлік пен өнеркәсіп басқармасының бастығы | spouse = }} '''Марат Нұренұлы Балмұқанов''' 1961 жылы 20 желтоқсанда [[Ақтөбе облысы]] Темір қаласында туған.Ұлты Қазақ. Әкесі - Балмұқанов Нұрен (1914-2003), ҰОС ардагері, Қандыағаш қаласы аудандық қаржы бөлімінің меңгерушісі болған. Анасы - Балмұқанова Бәтима Ермекқызы (1925-2008), қызметкер болған. Еңбек Қызыл ту орденді [[Мәскеу]] тау-кен институтының жаңа кен орындарын зерттеу факультетін (1985) ''«Пайдалы қазбалардың жаңа кен орындарын ашық зерттеу технологиясы мен кешенді механикаландыру»'' мамандығы бойынша бітірген. Қазақ және орыс тілдерін біледі. ''«Нұр Отан»'' ХДП мүшесі (2005 жылдан). 1979 жылдан - Шилісай фосфор кенішінің слесарі. 1980 жылдан - Еңбек Қызыл ту орденді Мәскеу тау-кен институтының студенті. 1985 жылдан - Шилісай фосфор кеніші тау-кен цехының тау-кен шебері. 1988 жылдан - Шилісай фосфор кеніші өндірістік бөлімінің бастығы. 1989 жылдан - ''«Ақтөбемұнай»'' ӨБ барлаулық бұрғылау басқармасының инженер-технологы. 1990 жылдан -'' «Талап»'' ЖШС директорының коммерциялық мәселелер жөніндегі орынбасары. 1992 жылдан - ''«[[Медеу]]»'' жеке шағын кәсіпорынының директоры. 1998 жылдан - [[Ақтөбе]] облыстық экономика басқармасының сыртқы экономикалық байланыстар және инвестициялар бөлімінің бастығы. 2002 жылдан - [[Ақтөбе облысы]] [[әкім]]і аппаратының экономика және әскери жұмылдыру жұмыстары бөлімінің меңгерушісі. 2003 жылдан - ''«Ақтөбе облыстық экономика сыртқы экономикалық байланыстар және инвестициялар басқармасы»'' МБ аймақаралық ынтымақтастық бағдарламаларын жүзеге асыру бөлімінің бастығы; 2004 жылдан - басқарма бастығының орынбасары. 2005 жылдан - ''«Ақтөбө облысы кәсіпкерлік пен өнеркәсіп департаменті»'' МБ директорының орынбасары. 2008 жылдан - Ақтөбе облысы кәсіпкерлік пен өнеркәсіп басқармасы бастығының орынбасары. 2010 жылдың наурызынан бері - Ақтөбе облысы бойынша Кәсіпкерлік пен өнеркәсіп басқармасының бастығы. Әскери атағы - запастағы аға лейтенант. Діни көзқарасы - [[атеист]]. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]]. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - ''«Қазақстан экономикасының өркендеуі, бәсекеге қабілеттілік рейтингі бойынша өрлеуге - 40-50 елдің қатарына кіруге қол жеткізуі; Оңтүстік Корея, Сингапур деңгейлеріне жөтуі»''. Хоббиі - авто, бильярд. Сүйіп оқитын әдебиеті - классика, тарих. Үйленген. Жұбайы - Балмұқанова Райхан Сәдуақасқызы, жеке кәсіпкер. Ұлы - Балмұқанов Әлімжан Маратұлы (1988 ж. т.); қыздары - Балмұқанова Жазира Маратқызы (1991 ж. т.), Балмұқанова Жәнел Маратқызы (1999 ж. т.), Балмұқанова Ақмарал Маратқызы (2005 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{Bio-stub}} seqx1odypa03tsr5hz60cwkgl5ap9ib 0 103506 3604808 2432911 2026-05-14T05:52:08Z Гулмира Исатай 179201 3604808 wikitext text/x-wiki '''Аманғали Шамшадин''' - 1950 жылы 3 шілдеде [[Маңғышлақ облысы]] Маңғыстау ауданының Қаратөбе ауылында туған. [[Ұлты қазақ]]. Әкесі - Көптілеуов Шамшадин марқұм, малшы болған. Анасы -Жұмаш Сейітқызы марқұм, [[малшы]] болған. Еңбек Қызыл Ту орденді Ташкент темір жол көлігінің инженерлері институтын (1974) темір жолдарды пайдалану бойынша қатынас жолдарының инженері мамандығы бойынша; Алматы жоғары партия мектебін (1987) саясаттанушы мамандығы бойынша бітірген. Қазақ және орыс тілдерін біледі. «[[Нұр Отан]]» ХДП мүшесі (1999 жылдан). *1968 жылдан - Маңғышлақ облысы Маңғыстау ауданының Сам ауылында техник-радиооператор. *1969 жылдан - Еңбек Қызыл Ту орденді [[Ташкент]] темір жол көлігінің инженерлері институтының студенті. *1974 жылдан - [[Батыс Қазақстан]] темір жолы Бейнеу стансасының кезекшісі. *1976 жылдан - Маңғышлақ облысы Бейнеу аудандық [[комсомол]] комитетінің хатшысы, екінші хатшысы. *1977 жылдан - Маңғышлақ облысы Бейнеу ауданының Опорная стансасында теміржол стансасының бастығы. *1978 жылдан - Маңғышлақ облысы Бейнеу аудандық атқару комитетінің кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі комиссиясының жауапты хатшысы. *1979 жылдан - Маңғышлақ облысы Бейнеу аудандық партия комитетінің ұйымдастыру, өнеркәсіп-көлік бөлімдерінің нұсқаушысы. *1982 жылдан - Бейнеу стансасы тораптық партия комитетінің хатшысы. *1983 жылдан - Маңғышлақ облысы Бейнеу аудандық партия комитетінің хатшысы. *1985 жылдан - [[Алматы жоғары партия мектебі]]нің тыңдаушысы. *1987 жылдан - [[Форт-Шевченко]] қалалық партия комитетінің хатшысы, екінші хатшысы. *1990 жылдан - [[Форт-Шевченко]] қаласындағы облыстық Халық депутаттары кеңесінің жалпы сектор меңгерушісі - қабылдау бөлімінің меңгерушісі, ұлтаралық қатынастар және азаматтық бастамалар секторының меңгерушісі. *1991 жылдан - Ақтау қаласындағы облыстық атқару комитетінің қоғамдық ұйымдармен байланыс жөніндегі бөлімінің бас маманы, облыстық атқару комитетінің хатшысы. *1993 жылдың қаңтарынан - Ақтау қаласындағы облыстық әкімшіліктің лицензиялардың есебін жүргізу, бақылау және беру бөлімінің меңгерушісі. *1993 жылдың сәуірінен - Маңғыстау облысы бойынша ҚР СЭБМ бөлімшесінің меңгерушісі. *1994 жылдан - Маңғыстау облысы бойынша ҚР Өнеркәсіп және сауда министрлігі Комитетінің төрағасы. *1996 жылдан - Маңғыстау облыстық өнеркәсіп және сауда басқармасының бөлім бастығы (Ақтау қаласы). *1998 жылдан - Маңғыстау облыстық Экономика, өнеркәсіп және сауда басқармасының бөлім бастығы, бастығының орынбасары. *2004 жылдан бері - Маңғыстау облыстық Жолаушылар тасымалы және автомобиль жолдары басқармасының бастығы. Ақтау аудандық, қалалық Халық депутаттары кеңестерінің депутаты (1983-1985, 1987-1990). «Қазақ тілі» Маңғыстау облыстық қоғамының мүшесі. ''«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл»'' (2001),'' «М. Тынышбаевқа 130 жыл»'' (2009) медальдарымен, ''«Маңғыстау облысына 35 жыл»'' белгісімен (2005), Маңғыстау облысы әкімінің (2009), ҚР Көлік және коммуникациялар министрлігінің (2010) және т.б. құрмет грамоталарымен марапатталған. Маңғыстау облысы әкімінің Алғысымен ескерілген. Маңғыстау облыстық тілдер дамыту басқармасының ''«Мемлекеттік тілі жәнө көрнекі ақпарат құралдары»'' дипломаты (2005). Әскери атағы - запастағы капитан.<br /> Діни көзқарасы - ислам.<br /> Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.<br /> Қазақстанның болашағы туралы болжамы - ''«Алдыңғы қатарлы әлем державаларының бірі»''.<br /> Хоббиі - тарих, әдебиет.<br /> Сүйіп оқитын әдебиеті - тәуелсіз Қазақстанның орнығуы туралы шығармалар. Үйленген. Жұбайы - Шамшадин Нағима Қалшабекқызы (1952 жылы туған), Маңғыстау гуманитарлық колледжінің оқытушысы. Балалары - Ырысты (1976 жылы туған), Ләззат (1977 жылы туған), Сандуғаш (1982 жылы туған), Думан (1996 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{Bio-stub}} jgm498ssaoslfz5zp221ry2hzw5rekv 3604810 3604808 2026-05-14T05:54:02Z Гулмира Исатай 179201 /* */ 3604810 wikitext text/x-wiki '''Аманғали Шамшадин''' - 1950 жылы 3 шілдеде [[Маңғышлақ облысы]] Маңғыстау ауданының Қаратөбе ауылында туған. [[Ұлты қазақ]]. Әкесі - Көптілеуов Шамшадин марқұм, малшы болған. Анасы -Жұмаш Сейітқызы марқұм, [[малшы]] болған. Еңбек Қызыл Ту орденді Ташкент темір жол көлігінің инженерлері институтын (1974) темір жолдарды пайдалану бойынша қатынас жолдарының инженері мамандығы бойынша; Алматы жоғары партия мектебін (1987) саясаттанушы мамандығы бойынша бітірген. Қазақ және орыс тілдерін біледі. «[[Нұр Отан]]» ХДП мүшесі (1999 жылдан). *1968 жылдан - Маңғышлақ облысы Маңғыстау ауданының Сам ауылында техник-радиооператор. *1969 жылдан - Еңбек Қызыл Ту орденді [[Ташкент]] темір жол көлігінің инженерлері институтының студенті. *1974 жылдан - [[Батыс Қазақстан]] темір жолы Бейнеу стансасының кезекшісі. *1976 жылдан - Маңғышлақ облысы Бейнеу аудандық [[комсомол]] комитетінің хатшысы, екінші хатшысы. *1977 жылдан - Маңғышлақ облысы Бейнеу ауданының Опорная стансасында теміржол стансасының бастығы. *1978 жылдан - Маңғышлақ облысы Бейнеу аудандық атқару комитетінің кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі комиссиясының жауапты хатшысы. *1979 жылдан - Маңғышлақ облысы Бейнеу аудандық партия комитетінің ұйымдастыру, өнеркәсіп-көлік бөлімдерінің нұсқаушысы. *1982 жылдан - Бейнеу стансасы тораптық партия комитетінің хатшысы. *1983 жылдан - Маңғышлақ облысы Бейнеу аудандық партия комитетінің хатшысы. *1985 жылдан - [[Алматы жоғары партия мектебі]]нің тыңдаушысы. *1987 жылдан - [[Форт-Шевченко]] қалалық партия комитетінің хатшысы, екінші хатшысы. *1990 жылдан - [[Форт-Шевченко]] қаласындағы облыстық Халық депутаттары кеңесінің жалпы сектор меңгерушісі - қабылдау бөлімінің меңгерушісі, ұлтаралық қатынастар және азаматтық бастамалар секторының меңгерушісі. *1991 жылдан - Ақтау қаласындағы облыстық атқару комитетінің қоғамдық ұйымдармен байланыс жөніндегі бөлімінің бас маманы, облыстық атқару комитетінің хатшысы. *1993 жылдың қаңтарынан - Ақтау қаласындағы облыстық әкімшіліктің лицензиялардың есебін жүргізу, бақылау және беру бөлімінің меңгерушісі. *1993 жылдың сәуірінен - Маңғыстау облысы бойынша ҚР СЭБМ бөлімшесінің меңгерушісі. *1994 жылдан - Маңғыстау облысы бойынша ҚР Өнеркәсіп және сауда министрлігі Комитетінің төрағасы. *1996 жылдан - Маңғыстау облыстық өнеркәсіп және сауда басқармасының бөлім бастығы (Ақтау қаласы). *1998 жылдан - Маңғыстау облыстық Экономика, өнеркәсіп және сауда басқармасының бөлім бастығы, бастығының орынбасары. *2004 жылдан бері - Маңғыстау облыстық Жолаушылар тасымалы және автомобиль жолдары басқармасының бастығы. Ақтау аудандық, қалалық Халық депутаттары кеңестерінің депутаты (1983-1985, 1987-1990). «Қазақ тілі» Маңғыстау облыстық қоғамының мүшесі. ''«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл»'' (2001),'' «М. Тынышбаевқа 130 жыл»'' (2009) медальдарымен, ''«Маңғыстау облысына 35 жыл»'' белгісімен (2005), Маңғыстау облысы әкімінің (2009), ҚР Көлік және коммуникациялар министрлігінің (2010) және т.б. құрмет грамоталарымен марапатталған. Маңғыстау облысы әкімінің Алғысымен ескерілген. Маңғыстау облыстық тілдер дамыту басқармасының ''«Мемлекеттік тілі жәнө көрнекі ақпарат құралдары»'' дипломаты (2005). Әскери атағы - запастағы капитан.<br /> Діни көзқарасы - ислам.<br /> Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.<br /> Қазақстанның болашағы туралы болжамы - ''«Алдыңғы қатарлы әлем державаларының бірі»''.<br /> Хоббиі - тарих, әдебиет.<br /> Сүйіп оқитын әдебиеті - тәуелсіз Қазақстанның орнығуы туралы шығармалар. Үйленген,жұбайы - Шамшадин Нағима Қалшабекқызы (1952 жылы туған), Маңғыстау гуманитарлық колледжінің оқытушысы. Балалары - Ырысты (1976 жылы туған), Ләззат (1977 жылы туған), Сандуғаш (1982 жылы туған), Думан (1996 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{Bio-stub}} 75ot9ewuigah6b32jm9yqnw14xym8kd 0 103895 3604721 3548335 2026-05-14T02:04:56Z Casserium 68287 3604721 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев | Суреті = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 9 желтоқсан 2022 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] көмекшісі | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 9 желтоқсан 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімінің меңгерушісі | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = 9 желтоқсан 2022 | Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Туған күні = 8.2.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Жұбайы = Амантаева И.А. | Балалары = 1 | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]]<br />[[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономика университеті]] | Мамандығы = заңгер, экономист | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев''' ([[8 ақпан]] [[1980 жыл]], [[Қызылорда]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер, экономист, 2022 жылдан бастап Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі. == Өмірбаяны == Қанатбек Жайсаңбаев 1980 жылы 8 ақпанда [[Қызылорда]] қаласында туған. 2000 жылы [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясын]] заңгер мамандығы бойынша бітірген. Сонымен қатар [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономика университетін]] 2012 жылы тәмамдап, экономика және бизнес бакалавры дәрежесін алды. Еңбек жолын 2000 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясының Қызылордадағы филиалында оқытушы болып бастады. 2001 жылғы тамыздан бастап [[Қазақстан Республикасының Сот әкімшілігі|Жоғарғы Сот жанындағы Соттық әкімшілендіру комитетінің]] Қызылорда облысы бойынша Сот әкімшілігінің бас маманы болып қызмет атқарды. 2001 жылғы желтоқсан айында Қызылорда облысы әкімі аппаратының Мемлекеттік құқық жұмысы бөлімінің бас маманы, кейін 2003 жылғы қыркүйектен бастап осы бөлімнің меңгерушісі болып тағайындалды. 2005-2007 жылдар аралығында [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігінде]] Құқықтық қамтамсыз ету басқармасының бастығы болып қызмет атқарған. 2007—2008 жылдар аралығында «Kazakh Integrated Services» ЖШС және «CNRG Capital» ЖШС-ның Астана қаласындағы өкілдігінде заңгер болып қызмет етті. 2008—2016 жылдар аралығында Қызылорда облысы әкімі аппараты басшысының орынбасары, аппарат басшысы лауазымдарын атқарған. 2016—2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінде]] мемлекеттік инспектор, Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі меңгерушісінің орынбасары, меңгерушісі болып қызмет етті. 2022 жылғы 9 желтоқсанда Мемлекет басшысының Жарлығымен Президенттің көмекшісі — Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 2023 жылғы 1 қыркүйекте ол Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі лауазымына тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture/otinishterdi-karaudy-bakylau-bolimi Қанатбек Бақытұлы ЖАЙСАҢБАЕВ]</ref> == Отбасы == Үйленген. Жұбайы - Амантаева И.А. Қызы бар.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] 6eeb4e4bxvwzy559kjtrmb60e0z263e 3604722 3604721 2026-05-14T02:07:46Z Casserium 68287 3604722 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев | Суреті = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 9 желтоқсан 2022 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] көмекшісі | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 9 желтоқсан 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімінің меңгерушісі | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 сәуір 2021 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 желтоқсан 2022 | Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_3 = [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] | Ізбасары_3 = Ғабидолла Оспанқұлов | Туған күні = 8.2.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Жұбайы = Амантаева И.А. | Балалары = 1 | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]]<br />[[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономика университеті]] | Мамандығы = заңгер, экономист | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев''' ([[8 ақпан]] [[1980 жыл]], [[Қызылорда]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер, экономист, 2022 жылдан бастап Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі. == Өмірбаяны == Қанатбек Жайсаңбаев 1980 жылы 8 ақпанда [[Қызылорда]] қаласында туған. 2000 жылы [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясын]] заңгер мамандығы бойынша бітірген. Сонымен қатар [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономика университетін]] 2012 жылы тәмамдап, экономика және бизнес бакалавры дәрежесін алды. Еңбек жолын 2000 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясының Қызылордадағы филиалында оқытушы болып бастады. 2001 жылғы тамыздан бастап [[Қазақстан Республикасының Сот әкімшілігі|Жоғарғы Сот жанындағы Соттық әкімшілендіру комитетінің]] Қызылорда облысы бойынша Сот әкімшілігінің бас маманы болып қызмет атқарды. 2001 жылғы желтоқсан айында Қызылорда облысы әкімі аппаратының Мемлекеттік құқық жұмысы бөлімінің бас маманы, кейін 2003 жылғы қыркүйектен бастап осы бөлімнің меңгерушісі болып тағайындалды. 2005-2007 жылдар аралығында [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігінде]] Құқықтық қамтамсыз ету басқармасының бастығы болып қызмет атқарған. 2007—2008 жылдар аралығында «Kazakh Integrated Services» ЖШС және «CNRG Capital» ЖШС-ның Астана қаласындағы өкілдігінде заңгер болып қызмет етті. 2008—2016 жылдар аралығында Қызылорда облысы әкімі аппараты басшысының орынбасары, аппарат басшысы лауазымдарын атқарған. 2016—2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінде]] мемлекеттік инспектор, Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі меңгерушісінің орынбасары, меңгерушісі болып қызмет етті. 2022 жылғы 9 желтоқсанда Мемлекет басшысының Жарлығымен Президенттің көмекшісі — Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 2023 жылғы 1 қыркүйекте ол Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі лауазымына тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture/otinishterdi-karaudy-bakylau-bolimi Қанатбек Бақытұлы ЖАЙСАҢБАЕВ]</ref> == Отбасы == Үйленген. Жұбайы - Амантаева И.А. Қызы бар.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] 45y0624uh5b0t8jbge3n64lj7pcrm0g 3604723 3604722 2026-05-14T02:09:18Z Casserium 68287 3604723 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев | Суреті = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 9 желтоқсан 2022 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] көмекшісі | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 9 желтоқсан 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімінің меңгерушісі | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 сәуір 2021 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 желтоқсан 2022 | Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_3 = [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] | Ізбасары_3 = Ғабидолла Оспанқұлов | Туған күні = 8.2.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Жұбайы = Амантаева И.А. | Балалары = 1 | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]]<br />[[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономика университеті]] | Мамандығы = заңгер, экономист | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев''' ([[8 ақпан]] [[1980 жыл]], [[Қызылорда]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер, экономист, 2022 жылдан бастап Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі. == Өмірбаяны == Қанатбек Жайсаңбаев 1980 жылы 8 ақпанда [[Қызылорда]] қаласында туған. 2000 жылы [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясын]] заңгер мамандығы бойынша бітірген. Сонымен қатар [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономика университетін]] 2012 жылы тәмамдап, экономика және бизнес бакалавры дәрежесін алды. Еңбек жолын 2000 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясының Қызылордадағы филиалында оқытушы болып бастады. 2001 жылғы тамыздан бастап [[Қазақстан Республикасының Сот әкімшілігі|Жоғарғы Сот жанындағы Соттық әкімшілендіру комитетінің]] Қызылорда облысы бойынша Сот әкімшілігінің бас маманы болып қызмет атқарды. 2001 жылғы желтоқсан айында Қызылорда облысы әкімі аппаратының Мемлекеттік құқық жұмысы бөлімінің бас маманы, кейін 2003 жылғы қыркүйектен бастап осы бөлімнің меңгерушісі болып тағайындалды. 2005-2007 жылдар аралығында [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігінде]] Құқықтық қамтамсыз ету басқармасының бастығы болып қызмет атқарған. 2007—2008 жылдар аралығында «Kazakh Integrated Services» ЖШС және «CNRG Capital» ЖШС-ның Астана қаласындағы өкілдігінде заңгер болып қызмет етті. 2008—2016 жылдар аралығында Қызылорда облысы әкімі аппараты басшысының орынбасары, аппарат басшысы лауазымдарын атқарған. 2016—2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінде]] мемлекеттік инспектор, Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі меңгерушісінің орынбасары, меңгерушісі болып қызмет етті. 2022 жылғы 9 желтоқсанда Мемлекет басшысының Жарлығымен Президенттің көмекшісі — Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 2023 жылғы 1 қыркүйекте ол Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі лауазымына тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture/otinishterdi-karaudy-bakylau-bolimi Қанатбек Бақытұлы ЖАЙСАҢБАЕВ]</ref> == Отбасы == Үйленген. Жұбайы - Амантаева И.А. Үш баласы бар.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref><ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture/otinishterdi-karaudy-bakylau-bolimi Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі Қанатбек Бақытұлы ЖАЙСАҢБАЕВ]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] 16e6tslspyvpocy19ose3uo1ck9rqnv 3604724 3604723 2026-05-14T02:09:58Z Casserium 68287 3604724 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев | Суреті = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 9 желтоқсан 2022 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] көмекшісі | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 9 желтоқсан 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімінің меңгерушісі | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 сәуір 2021 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 желтоқсан 2022 | Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_3 = [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] | Ізбасары_3 = Ғабидолла Оспанқұлов | Туған күні = 8.2.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Жұбайы = Амантаева И.А. | Балалары = 3 | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]]<br />[[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономика университеті]] | Мамандығы = заңгер, экономист | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев''' ([[8 ақпан]] [[1980 жыл]], [[Қызылорда]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер, экономист, 2022 жылдан бастап Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі. == Өмірбаяны == Қанатбек Жайсаңбаев 1980 жылы 8 ақпанда [[Қызылорда]] қаласында туған. 2000 жылы [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясын]] заңгер мамандығы бойынша бітірген. Сонымен қатар [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономика университетін]] 2012 жылы тәмамдап, экономика және бизнес бакалавры дәрежесін алды. Еңбек жолын 2000 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясының Қызылордадағы филиалында оқытушы болып бастады. 2001 жылғы тамыздан бастап [[Қазақстан Республикасының Сот әкімшілігі|Жоғарғы Сот жанындағы Соттық әкімшілендіру комитетінің]] Қызылорда облысы бойынша Сот әкімшілігінің бас маманы болып қызмет атқарды. 2001 жылғы желтоқсан айында Қызылорда облысы әкімі аппаратының Мемлекеттік құқық жұмысы бөлімінің бас маманы, кейін 2003 жылғы қыркүйектен бастап осы бөлімнің меңгерушісі болып тағайындалды. 2005-2007 жылдар аралығында [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігінде]] Құқықтық қамтамсыз ету басқармасының бастығы болып қызмет атқарған. 2007—2008 жылдар аралығында «Kazakh Integrated Services» ЖШС және «CNRG Capital» ЖШС-ның Астана қаласындағы өкілдігінде заңгер болып қызмет етті. 2008—2016 жылдар аралығында Қызылорда облысы әкімі аппараты басшысының орынбасары, аппарат басшысы лауазымдарын атқарған. 2016—2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінде]] мемлекеттік инспектор, Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі меңгерушісінің орынбасары, меңгерушісі болып қызмет етті. 2022 жылғы 9 желтоқсанда Мемлекет басшысының Жарлығымен Президенттің көмекшісі — Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 2023 жылғы 1 қыркүйекте ол Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі лауазымына тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture/otinishterdi-karaudy-bakylau-bolimi Қанатбек Бақытұлы ЖАЙСАҢБАЕВ]</ref> == Отбасы == Үйленген. Жұбайы - Амантаева И.А. Үш баласы бар.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref><ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture/otinishterdi-karaudy-bakylau-bolimi Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі Қанатбек Бақытұлы ЖАЙСАҢБАЕВ]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] i6obig5ffmgt2grxbx8x4w4a3bk5f7j 0 104251 3604442 3601980 2026-05-13T15:22:58Z Casserium 68287 «[[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604442 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Роман Васильевич Скляр | Шынайы есімі = | Суреті = Роман Скляр 2025 шілде (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Скляр, 2025 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 5 мамыр 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Ізбасары = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің бірінші орынбасары]] | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 мамыр 2026<br><small>(Премьер-министр {{м.а.}} 5—6 ақпан 2024)</small> | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>өзі ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Ізбасары_2 = [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев|Нұрлыбек Нәлібаев]] | Титулы_3 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 18 қыркүйек 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 11 қаңтар 2022 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Ізашары_3 = [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] | Ізбасары_3 = [[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов|Бақыт Сұлтанов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі|Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрі]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_4 = 25 ақпан | Басқаруын аяқтады_4 = 18 қыркүйек 2019 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_4 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Ізашары_4 = [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] | Ізбасары_4 = [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI шақырылым депутаты]] | Ту_5 = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 25 наурыз | Басқаруын аяқтады_5 = 17 мамыр 2016 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_6 = | Ізбасары_6 = | Туған күні = 8.5.1971 | Туған жері = {{туғанжері|Павлодар|Павлодарда}}, [[Павлодар облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Елена Петровна Мельник (1971 жылы туған) | Балалары = 1 | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = [[Павлодар мемлекеттік университеті]]<br>[[Мәскеу заманауи бизнес институты]]<br>[[Қазақ құқық және халықаралық қатынастар институты]]<ref name="zakon" /><ref name="bäyterek" /><ref name="inbusiness" /> | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = {{hlist|инженер-құрылысшы|экономист|заңгер<ref name="bäyterek" />}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Roman Sklyar | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Парасат ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} }} '''Роман Васильевич Скляр''' ([[8 мамыр]] [[1971 жыл]], [[Павлодар]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, заңгер, экономист, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] Басшысы. Бұрын [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің бірінші орынбасары]] (2022—2026), Премьер-министрдің орынбасары (2019–2022), [[Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі|Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрі]] (2019), [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты (2016) және басқа да лауазымдар иесі болған. 2024 жылғы 5–6 ақпан күндері [[Қазақстан премьер-министрі]]нің міндетін атқарды.<ref name="zakon">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30991215|title=Скляр Роман Васильевич|lang=ru|publisher=zakon.kz|accessdate=2023-04-15}}</ref><ref name="bäyterek">{{Cite web|url=https://baiterek.gov.kz/ru/o-kholdinge/rukovodstvo-kholdinga/dir/sklyar-roman-vasilevich/|title=Скляр Роман Васильевич|lang=ru|publisher=baiterek.gov|accessdate=2023-04-15}}</ref><ref name="inbusiness">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-sklyar-roman-vasilevich|title=Досье: Скляр Роман Васильевич|lang=ru|publisher=inbusiness|accessdate=2023-04-15|date=2022-01-12}}</ref> == Өмірбаяны == Роман Скляр 1971 жылғы 8 мамырда [[Павлодар]] қаласында туған. Ұлты — украин.{{Citation needed}} [[Экономист]] мамандығы бойынша қазіргі Мәскеу бизнес институтының «[[қаржы]] және [[несие]]» факультетін (1999) және заң ғылымдарының бакалавры мамандығы бойынша Қазақ құқықтану және халықаралық қатынастар институтын (2005) бітірген. Еңбек жолын 1989 жылы «Екібастұз-көміравтоматика» монтаждық жөндеу басқармасының монтажшы слесарі болып бастаған. 1989 жылғы тамыздан бастап — «Қазөнеркәсіптехмонтаж» өндірістік-монтаждық басқармасы Екібастұз кесу құрылыстары басқармасының монтажшысы. 1990 жылғы қаңтардан — «Вахинвест» біріккен кеңес-батысгерман кәсіпорнының қауіпсіздік техникасы инженері (Павлодар қаласы). 1990 жылғы қазаннан — «Аңсат-Павлодар» ЖШС коммерциялық бөлімінің бастығы, директордың орынбасары, бас директоры. 1999 жылдан — «Тыныс» [[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік|ЖШС]] директоры (Павлодар қаласы). 2002 жылдан бастап — Қаржы министрлігінің Жағдайсыз қарызгерлермен жұмыс комитетінің Павлодар облысы бойынша басқарма бөлімінің бастығы. 2003 жылғы маусымнан бастап — Павлодар қаласы Коммуналдық меншік басқармасы бастығының орынбасары; қалалық Мемлекеттік сатып алулар басқармасының бастығы. 2005 жылғы қаңтардан бастап — Павлодар облысы әкімінің бас инспекторы. 2005—2006 жылдары — [[Павлодар]] қаласы әкімі аппаратының жетекшісі, қала әкімінің орынбасары. 2006—2008 жылдары — [[Астана]] қаласы әкімі аппаратының инфрақұрылымды дамыту бөлімінің меңгерушісі, қалалық энергетика және коммуналдық шаруашылық департаментінің директоры. 2008—2011 жылдары — [[Павлодар облысы]] әкімінің орынбасары, облыс әкімінің бірінші орынбасары. 2011 жылдан 2013 жылға дейін — көлiк және коммуникациялар вице-министрі. 2014 жылдан бастап — [[Қазақстан темір жолы]] ұлттық компаниясының вице-президенті.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202201260030&ysclid=mosr6d88cc934162207 Чей выдвиженец первый вице-премьер Роман Скляр?]</ref> 2016 жылғы наурызда [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] партиясының тізімі бойынша Парламент Мәжілісінің депутаты болып сайланды, Мәжілістің Экономикалық реформа және өңірлік даму комитетін басқарды.<ref name="zakon16">[https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4782486-izbrany-glavy-komitetov-mazhilisa.html Избраны главы комитетов мажилиса]</ref> 2016 жылғы мамырдан бастап ол ұлттық экономика вице-министрі, сол жылғы желтоқсаннан бастап инвестициялар және даму вице-министрі, 2018 жылдан бастап аталған министрліктің бірінші вице-министрі болды. 2019 жылғы 25 ақпаннан бастап индустрия және инфрақұрылымдық даму министрі, сол жылғы 18 қыркүйектен бастап Премьер-Министрдің орынбасары болып қызмет атқарды. 2022 жылғы 11 қаңтардан бастап — Премьер-Министрдің бірінші орынбасары.<ref name="zakon" /><ref name="bäyterek" /> 2024 жылғы 5 ақпанда болған [[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов үкіметі]]нің отставкасынан кейін 6 ақпанға дейін Скляр [[Қазақстан премьер-министрі]]нің міндетін атқарды.<ref>{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/roman-sklyar-naznachen-ispolnyayuschim-obyazannosti-premer-525337/ |title= Роман Скляр назначен исполняющим обязанности премьер-министра |lang= ru |publisher= tengrinews |accessdate = 2024-02-05 |date= 2024-02-05}}</ref> 2026 жылғы 5 мамырда Скляр [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] Басшысы болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/rv-sklyar-turaly-542830 Р.В. Скляр туралы]</ref> == Марапаттары == === Қазақстандық марапаттары === * [[Құрмет ордені]] (2010);<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref><ref name="zakon" /> * [[Парасат ордені]]; * [[Астанаға 10 жыл медалі]]; * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]<ref name="zakon" /> === Халықаралық марапаттары === * «Қазақстан халқы ассамблеясының қоғамдық «Бірлік» алтын медалі»; * «[[Еуразиялық Экономикалық Одақ]]тың дамуына қосқан үлесі үшін» медалі (2019)<ref name="zakon" /><ref name="bäyterek" /> == Жеке өмірі == Скляр 1971 жылы туған Елена Петровна Мельникке үйленген, бір ұлы бар: Андрей Романович Скляр (1993 жылы туған).<ref name="zakon" /> Інісі Василий Скляр 1983 жылы туған, полиция генерал-майоры. 2022 жылдан бастап — Павлодар облыстық полиция департаментінің бастығы.<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=39704826 Скляр Василий Васильевич (персональная справка)]</ref> Роман Скляр орыс және қазақ<ref name="zakon" /><ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/ministr-roman-sklyar-taza-kazaksha-soyleudi-kaydan-uyrengenin-aytti-311621/|title=Министр Роман Скляр "таза қазақша" сөйлеуді қайдан үйренгенін айтты|lang=kk|publisher=stan.kz|date=2019-03-05|accessdate=2023-04-26}}</ref> тілдерінде еркін сөйлейді. Ағылшын мен қытай тілдерін оқи алады.<ref name="agilcin">{{Cite web|url=https://kznews.kz/zhanalyqtar/ministr-roman-skljar-taza-qazaqsha-sojleudi-qajdan-ujrengenin-ajtty-qazaqstan-zhanalyqtary/|title=Министр Роман Скляр «таза қазақша» сөйлеуді қайдан үйренгенін айтты — Қазақстан жаңалықтары|lang=kk|publisher=kznews|date=2019-03-05|accessdate=2023-04-26}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} {{Асқар Маминнің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Скляр, Роман Васильевич}} [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VI шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан индустрия министрлері]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]] 870vgivacla4c6ooieg7clufbesu6ws 0 104638 3604538 3577534 2026-05-13T16:56:51Z Tuttiorchestra687 173049 3604538 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Темірғалиев.jpg|right|100px]] '''Жамағат Хафизұлы''' [[1946]] жылы 6 сәуірде [[Алматы облысы]]ның Сарқанд қаласында туған. [[Қазақ]]. Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының халық аспаптар факультетін бітірген ([[1972]]), оркестр дирижері, оркестрдің солисті, педагог. Оның басшылығымен оркестр халық музыкасының, халық композиторларының көптеген бірегей туындылары мен ыңғайланған нұқсаларын орындады. [[1963]] жылдан - Алматы облысы Сарқанд ауданының Абай атындағы ОМ ән мұғалімі. [[1965]] жылдан - Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының студенті. [[1972]] жылдан - Құрманғазы атындағы оркестрдің әртісі. [[1976]] жылдан - П.И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің бөлімше меңгерушісі. [[1981]] жылдан Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының аға оқытушысы. [[1986]] жылдан - «Отырар сазы» оркестрінің дирижері. [[1990]] жылдан - Талдықорған облыстық филармониясының М. Төлебаев атындағы оркестрінің бас дирижері. [[1997]] жылдан - Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясының бас дирижері. [[2002]] жылы Н. Тілендиев атындағы фольклорлы-этнографиялық «Отырар сазы» оркестрдің бас дирижері болған. Қазақстан Республикасы Еңбек сіңірген қызметкері ([[1996]]). Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері ([[2000]]). Діни көзқарасы - [[ислам]]. Сүйіп оқитын әдебиеті - классикалық әдебиет. 3 баласы бар. <ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Bio-stub}} rqvg9wnujtbu26sdgrfpoe5gmxahayt 3604542 3604538 2026-05-13T16:59:42Z Tuttiorchestra687 173049 «[[Санат:Қазақстан дирижерлері|Қазақстан дирижерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604542 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Темірғалиев.jpg|right|100px]] '''Жамағат Хафизұлы''' [[1946]] жылы 6 сәуірде [[Алматы облысы]]ның Сарқанд қаласында туған. [[Қазақ]]. Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының халық аспаптар факультетін бітірген ([[1972]]), оркестр дирижері, оркестрдің солисті, педагог. Оның басшылығымен оркестр халық музыкасының, халық композиторларының көптеген бірегей туындылары мен ыңғайланған нұқсаларын орындады. [[1963]] жылдан - Алматы облысы Сарқанд ауданының Абай атындағы ОМ ән мұғалімі. [[1965]] жылдан - Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының студенті. [[1972]] жылдан - Құрманғазы атындағы оркестрдің әртісі. [[1976]] жылдан - П.И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің бөлімше меңгерушісі. [[1981]] жылдан Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының аға оқытушысы. [[1986]] жылдан - «Отырар сазы» оркестрінің дирижері. [[1990]] жылдан - Талдықорған облыстық филармониясының М. Төлебаев атындағы оркестрінің бас дирижері. [[1997]] жылдан - Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясының бас дирижері. [[2002]] жылы Н. Тілендиев атындағы фольклорлы-этнографиялық «Отырар сазы» оркестрдің бас дирижері болған. Қазақстан Республикасы Еңбек сіңірген қызметкері ([[1996]]). Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері ([[2000]]). Діни көзқарасы - [[ислам]]. Сүйіп оқитын әдебиеті - классикалық әдебиет. 3 баласы бар. <ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Bio-stub}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] 7q00mm8d0w8ahhbh0zgybu2n2h5lx80 0 111102 3604904 3603670 2026-05-14T11:36:09Z Айгулик 160093 3604904 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Жәмила Керімбайқызы Отарбекова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.03.1966 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Қаратау|Қаратауда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |Ғылыми аясы = тіл білімі |Жұмыс орны = Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті |Ғылыми дәрежесі = филология ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті |Ғылыми жетекші = [[Сейілбек Мұқамеджарұлы Исаев]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Жәмила Керімбайқызы Отарбекова''' ([[2 наурыз]] [[1966 жыл|1966]], [[Жамбыл облысы]], [[Қаратау (қала)|Қаратау қаласы]]) — [[Тіл Білімі|тіл білімі]] маманы, [[филология]] ғылыми кандидаты (1997). == Еңбек жолы == * 1983–1984 жылдары [[Алматы]]да СМУ-13 құрылыс белімінде жұмыс істеді. * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|қазақ тілі]] мен [[әдебиет]]і факультетін бітірген (1988). * 1988–1990 жылдары Қаратау қаласындағы [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ политехникалық институты]]ның бөлімшесінде оқытушы. * 1991–1993 жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтында]] аспирант. * 1995 жылдан бастап осы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|институтта]] аға оқытушы. * ҚР ҒМ ғылым академиясының корр.-мүшесі [[Исаев Сейілбек Мұқамеджарұлы|С. Исаевтың]] жетекшілігімен «[[Жами ат-тауарих]]» тіліндегі сөзжасам деген тақырыпта кандидаты диссертациясын қорғады. * 5 [[мақала]] жариялады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Еңбектері == === Монография === Қазақ тіліндегі деривативті және релятивті қосымшалардың функционалды-семантикалық сипаты // Монография. Алматы, 2017, 10 б.т. === Оқулықтар мен оқу құралдары === * Қазіргі қазақ тіліндегі [[сөзжасам]] проблемалары жайында [[Алматы]], 2000 ТП, Ануар. (көмекші құрал). 2 б.т. 43 б.; * Қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасамның жалпы мәселелері мен сөзжасамдық тәсілдер жайында // Алматы, Білім, 2001. Оқу құралы 5,3 б.т. 85 бет.; * Қазақ тілі терминдерінің салалық [[Ғылыми стиль|ғылыми]] түсіндірме сөздіктері. Әскери іс. Алматы. Мектеп, 2001 (түсіндірме сөздік) 52 б.т. 480 бет. (Авторлар ұжымы).; * Қазіргі қазақ тілі бойынша тест жинағы А., 2003 11, 4 б.т. (көмекші құрал), (авт. бірл.); * Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша сырттай оқитын студенттерге арналған [[Әдістемелік құрал|әдістемелік нұсқау]] А., 2003. 4,8 б.т. (көмекші құрал (авт. бірл.); * Қазақ тіл білімі бойынша тест жинағы А., 2004. 12,5 б.т (Көмекші құрал), (авт. бірл.); * Қазақ тіл білімі бойынша әдістемелік нұсқау. А., 2004 4,5 б.т (әдістемелік нұсқау), (авт. бірл.); * Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша сырттай оқитын студенттерге арналған бақылау-жаттығу жұмыстары А. 2004 ж. 67 б. (Көмекші құрал), (авт. бірл.); * Қазіргі қазақ тілі морфологиясынан өздік жұмыс тапсырмалары. А., 2004 ж., 107 бет, 6,7 б.т. (әдістемелік құрал), (авт. бірл.); * Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша сырттай бөлім студенттеріне арналған әдістемелік құрал (Мектепке дейінгі және бастауыш білім» мамандықтары үшін) А.,2004. 98 бет 6.4 б.т. (әдістемелік құрал). (авт. бірл.); * Жоғары оқу орындарында қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2009. 277 бет. Оқу құралы. (авт. бірл.); * Қазақ тілі (авиация мамандығы студенттері үшін). Алматы, 2009. 8 б.т. Оқу құралы (авт. бірл); * Қазіргі қазақ тілі морфологиясынан өздік жұмыс тапсырмалары. Алматы, 2011. 142 бет. 9 б.т. Жұмыс дәптері (авт. бірл.); * Қазіргі қазақ тілі салалары бойынша тапсырмалар. Оқу құралы. Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2012. – 85 бет.10, 6 б.т. (Т.Ермекова т.б.); * Студент пен оқытушының бірлескен өздік жұмысын ұйымдастыру әдістемесі. Оқу құралы. Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2012. – 159 бет 9,9 б.т. (А.Сатбекова, Т.Ермекова, М.Қанабекова, т.б.); * Қазіргі қазақ тілі сөзжасамы бойынша студенттердің өздік жұмыс тапсырмалары. Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2013. - 102 бет. 10,6 б.т. (Ғ.Б.Шойбекова). * Нормативті қазақ тілі // Алматы, ҚазМемҚызПУ, 2015. 154 б. 9,6 б.т. (авт. бірл.); * Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен лексикографиясы бойынша өздік жұмыс тапсырмалары. «Қыздар университеті» баспасы, 2019. 9,6 б.т. Ж.Отарбекова, Б.Нуржанова, П.Байтимбетова, А.Дауткулова; * Қазіргі қазақ тілі морфологиясы курс бойынша Блум таксономиясына негізделген сабақтар. Әдістемелік құралы. «Қыздар университеті» баспасы, 2019. 10 б.т.; * Ж.Отарбекова, Г.Тоқтыбаева, А.Тоқбаева. Қазақ тілі. Мұғалімге арналған әдістемелік нұсқаулық. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2024. 108 б.; * Ж.К.Отарбекова, Г.Қ.Абдирасилова, С.А.Оданова. Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар: негізгі білім беру деңгейінің 7-сыныбына арналған. - Астана: «Arman-PV baspasy», 2024. – 92 б.; * Ж.К.Отарбекова, С.А.Оданова. Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы: жалпы білім беретін мектептің 7-сынып мұғалімдеріне арналған әдістемелік құрал. – Астана: «Арман-ПВ» баспасы, 2024. – 44 б.; * Ж.Отарбекова, Г.Тоқтыбаева, А.Тоқбаева. Қазақ тілі: негізгі білім беру деңгейінің 7-сынып оқушыларына арналған оқулық. – Астана: «Arman-PV baspasy», 2024. – 272 бет. === Мектеп оқулықтары === * Қазақ тілі. 12 жылдық мектептің 5-сыныбы үшін Байқау оқулығы. Мектеп, 2007, 2008 жж. 278 бет (авт. бірл.); * 12 жылдық мектептің 5-сыныбының Қазақ тілі оқулығына әдістемелік нұсқау Мектеп, 2007 ж. 68 бет (әдістемелік құрал). (авт. бірл.); * 5–6-сыныптар үшін қазақ тілінен тест жинағы. 1-кітап, 2011 ж. 7 б.т. (авт. бірл.); * 7–8-сыныптар үшін қазақ тілінен тест жинағы. 2-кітап. 2011 ж. 13 б.т. (авт. бірл.); * 9–10–11-сыныптар үшін қазақ тілінен тест жинағы. 3-кітап. 2011 ж. 10 б.т. (авт. бірл.); * Қазақ тілі. Жұмыс дәптері. Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқу құралы. Арман-ПВ баспасы, 2016. - 48 бет (Ермекова Т., Қасымбек А.); * Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған оқулық Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 144 б. (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Р. Мұнасаева); * Қазақ тілі. Мұғалім кітабы. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 136 б (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Р. Мұнасаева); * Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы. 5 сынып Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 44 б.(авторлары: Т.Н. Ермекова, Ж.К. Отарбекова, С.А. Оданова); * Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2018. 208 бет. (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева) 208 бет. 11,76 б.т; * Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 116 бет (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева); * Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы. 6 сынып (авторлары: Т.Н. Ермекова, Ж.К. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева) Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 20 бет; * Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар. Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2018. 116 бет; * Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар Т. Ермекова, Ж. Отарбекова Г.Б, Тоқтыбаева Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2018. 2 б.т.; * Қазақ тілі: негізгі білім беру деңгейінің 8-сынып оқушыларына арналған оқулық. / Ж.К.Отарбекова, А.Е.Тоқбаева, Г.Б.Тоқтыбаева. – Астана: «Arman-PV baspasy», 2026. – 256 бет; * Отарбекова Ж.К. ж.б. Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар: негізгі білім беру деңгейінің 8-сынып оқушыларына арналған. Ж.К.Отарбекова, А.Е.Тоқбаева, Қ.Д.Тұрсынова. – Астана: «Arman-PV baspasy», 2026. – 92 бет. == Жарияланымдар == === ҚР ҒжЖБМ Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті ғылыми қызметтің негізгі нәтижелерін жариялау үшін ұсынатын басылымдарда жарияланға мақалалар === * Сөзжасам мәселелері және оның түркологияда зерттелуі // Ізденіс-Поиск журналы. 1996. № 1. 5-11-б; * Сөзжасамдық ұғымдар терминдер түрінде // Қазақ тілі мен әдебиеті, 1996 № 4. 100-103-б; * «Жами-ат-тауарих» тіліндегі сөздердің қосарлану арқылы жасалуы және сөзжасамға қатысы // Қазақ тілі мен әдебиеті, 1996. №7-8. 79-86-б; * Қайталама қос сөздердің лексика-грамматикалық сипаты мен сөзжасамға қатысы // Ізденіс-Поиск журналы. 2000 ж. № 6. 10-14-б.; * Қос сөз жасаудың сипаты жайында // Тілтаным. А., 2001.; * Туынды сөздің лексикалық және сөзжасамдық мағынасының ара қатынасы жайында // Ұлт тағылымы. Ғылыми педагогикалық басылым. №4 2010, 259-262 б.; * Етіс жұрнақтары сөз тудыра ма? // Журнал «ҚазҰУ Хабаршысы» Филология сериясы. №4-5, 140-142-б.; * Сан есім сөзжасамының даулы мәселелері // Журнал «Қазақ тілі мен әдебиеті. №10.2010, 95-104-б.; * Туынды сөздің сөзжасамдық мағынасын анықтау мәселесі жайында // Тілтаным. №3 2010, 124-129-б.; * Зат есімнің кейбір реңк мәнді жұрнақтарының функциясы жайында // Тілтаным. №4. 2010, 25-28-б.; * Сөзжасам қосымшаларының сандық-сапалық сипаты // Ұлт тағылымы. №4. 2010, 248-251-б.; * Сөзжасамның кейбір қосымшаларының семантикалық дамуы // Ізденіс. №1 2011, 198-201-б.; * Ортағасырлық ескерткіш тіліндегі қос қызметті қосымшалар // Ясауи атындағы қазақ-түрік университеті. Хабаршы. Филология сериясы. Түркістан. №2. 2011, 26-29-б.; * Тіл дамуының философиялық заңдылықтары // Тілтаным. №1. 2011, 101-105-б.; * Қазіргі қазақ тілі морфологиясы мен сөзжасамындағы күрделі етістік мәселесі жайында // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. №1. 2012, 93-96-бб.; * Критериалды бағалау арқылы білім алушының құзіреттілігін қалыптастыру // Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. Филология ғылымдары сериясы. №2 (52) 2015, 168-172 б.( Л.Әділбекова , А.Оразқан); * Көне түркі сөздігіндегі соматикалық фразеологизмдердің жасалуы мен уәждемесі// Л.Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті. Хабаршы. №5 (120). 2017. 622-626 –бб. (Шойбекова Ғ.); * Қазақ тіліндегі деривативтік қосымшалардың функциялық сипаты жайында// Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің хабаршысы. Филология сериясы. № 1. 2018. 122-127-б. (Шойбекова Ғ.); * Қазақ тіліндегі сөзжасамдық валенттілік жайында. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетi .ХАБАРШЫ «Филология ғылымдары» сериясы, №1(63), 2018. 84-89-бб.; * Қазақ тіліндегі өсиет концептісі. Қазақстанның ғылымы мен өмірі. №2 (77) 2019. 171-176-бб. (Нұргалиева Н.Б.); * Қазақ фольклорындағы дәстүрлі ментальдік және ұлттық таным. 30-34-бб. Абай ат. ҰПУ Хабаршысы. «Филология ғылымдары» сериясы . №1(67).2019. (Балабекова Қ.Ш.); * Тұрмыс-салт ертегілеріне лингвостатистикалық талдау. Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология ғылымдарының» сериясы, №4 (70), 2019ж.35-40-бб. (Балабекова Қ.Ш.) http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20200121011257.pdf * Тілдік тұлға концепті. ПМУ Хабаршысы. Филология сериясы № 4 (2019) 149-157 бб. (Есимкулова С. С.). https://vestnik-philological.tou.edu.kz/storage/journals/105.pdf * Ертегі жанрының адам санасының көрінісі ретінде пайда болуы мен қалыптасуы // Наука и жизнь, «Филология ғылымдары» сериясы, № 6/3. 2019жыл. (Балабекова Қ.Ш. Отарбекова Ж.К.); * Абай қарасөздеріндегі концептілер жүйесі арқылы ақынның тілдік тұлғасын тану (лингвостатистикалық талдау негізінде). Еуразия гуманитарлық университеті Хабаршысы. 2020. № 1. 221-228-бб. (Б. Нұржанова). https://www.enu.kz/gilimy-basilimdary/euu-khabarshysy-zhurnalynyn-arkhivi/ * Абайдың қара сөздеріндегі функциялық жұрнақтардың қолданысы. Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. 2020. №3 163-169-бб. (Б.Н.Нуржанова, Л.Алипбекова) https://www.enu.kz/gilimy-basilimdary/euu-khabarshysy-zhurnalynyn-arkhivi/ * Ж.К. Отарбекова, С.С. Есимкулова, К.Қ. Нагиметова, Г.А. Ескермесова. Ғалым, қайраткер Мырзатай Жолдасбековтің тілдік тұлғасы. ҚазҰУ хабаршысы, Филология сериясы. №4 (192). 2023. 96-106-бб. https://philart.kaznu.kz/index.php/1-FIL/article/view/4543 * Linguistic representation of the concepts of wealth and poverty in folk tales (Balabekova K.Sh., Otarbekova Zh.K., Imankulova M. A.), Tiltanym №2 (94) 2024. 52-66-бб. https://www.tiltanym.kz/jour/article/view/1284 * Kazak halk masallarindaki “ant”, “yemin” ve “vaat” (söz) kavramlarinin edimbilimsel görünümü. Ясауи университетінің Хабаршысы, №2 (132), 2024 40-52-бб. (K.Ş.Balabekova, A.A.Kurmanali, J.K.Otarbekova)https://journals.ayu.edu.kz/index.php/habarshy/issue/view/71/87 * Қазақ гидронимдеріндегі халықтық магия мен анимистік нанымдар. Bulletin of Toraighyrov University. Philology series 2025-03-28 | Journal article DOI:0.48081/KNDT2471 (А.К.Дауткулова, М.С.Атабаева, Ж.К.Отарбекова, Г.Ақтай. https://doi.org/10.48371/PHILS.2025.3.78.021 # Морфологиялық құрылымдардың нейролингвистикалық ерекшеліктері А.Ғ.Сембаева, Ж.К.Отарбекова,Г.А.Ескермесова, А.А.Сатбекова. Абылай хан ат. ҚазХҚжӘТУ ХАБАРШЫСЫ. “ФИЛОЛОГИЯ ҒЫЛЫМДАРЫ” сериясы №3 (78) 2025, 371-391 б. https://bulletin-philology.ablaikhan.kz/index.php/j1/article/view/1977 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]] 424pcmoof3sznbm6ytgqilzy775oalv 3604905 3604904 2026-05-14T11:41:16Z Айгулик 160093 3604905 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Жәмила Керімбайқызы Отарбекова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.03.1966 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Қаратау|Қаратауда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |Ғылыми аясы = тіл білімі |Жұмыс орны = Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті |Ғылыми дәрежесі = филология ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті |Ғылыми жетекші = [[Сейілбек Мұқамеджарұлы Исаев]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Жәмила Керімбайқызы Отарбекова''' ([[2 наурыз]] [[1966 жыл|1966]], [[Жамбыл облысы]], [[Қаратау (қала)|Қаратау қаласы]]) — [[Тіл Білімі|тіл білімі]] маманы, [[филология]] ғылыми кандидаты (1997). == Еңбек жолы == * 1983–1984 жылдары [[Алматы]]да СМУ-13 құрылыс белімінде жұмыс істеді. * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|қазақ тілі]] мен [[әдебиет]]і факультетін бітірген (1988). * 1988–1990 жылдары Қаратау қаласындағы [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ политехникалық институты]]ның бөлімшесінде оқытушы. * 1991–1993 жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтында]] аспирант. * 1995 жылдан бастап осы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|институтта]] аға оқытушы. * ҚР ҒМ ғылым академиясының корр.-мүшесі [[Исаев Сейілбек Мұқамеджарұлы|С. Исаевтың]] жетекшілігімен «[[Жами ат-тауарих]]» тіліндегі сөзжасам деген тақырыпта кандидаты диссертациясын қорғады. * 5 [[мақала]] жариялады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Еңбектері == === Монография === Қазақ тіліндегі деривативті және релятивті қосымшалардың функционалды-семантикалық сипаты // Монография. Алматы, 2017, 10 б.т. === Оқулықтар мен оқу құралдары === * Қазіргі қазақ тіліндегі [[сөзжасам]] проблемалары жайында [[Алматы]], 2000 ТП, Ануар. (көмекші құрал). 2 б.т. 43 б.; * Қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасамның жалпы мәселелері мен сөзжасамдық тәсілдер жайында // Алматы, Білім, 2001. Оқу құралы 5,3 б.т. 85 бет.; * Қазақ тілі терминдерінің салалық [[Ғылыми стиль|ғылыми]] түсіндірме сөздіктері. Әскери іс. Алматы. Мектеп, 2001 (түсіндірме сөздік) 52 б.т. 480 бет. (Авторлар ұжымы).; * Қазіргі қазақ тілі бойынша тест жинағы А., 2003 11, 4 б.т. (көмекші құрал), (авт. бірл.); * Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша сырттай оқитын студенттерге арналған әдістемелік нұсқау А., 2003. 4,8 б.т. (көмекші құрал (авт. бірл.); * Қазақ тіл білімі бойынша тест жинағы А., 2004. 12,5 б.т (Көмекші құрал), (авт. бірл.); * Қазақ тіл білімі бойынша әдістемелік нұсқау. А., 2004 4,5 б.т (әдістемелік нұсқау), (авт. бірл.); * Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша сырттай оқитын студенттерге арналған бақылау-жаттығу жұмыстары А. 2004 ж. 67 б. (Көмекші құрал), (авт. бірл.); * Қазіргі қазақ тілі морфологиясынан өздік жұмыс тапсырмалары. А., 2004 ж., 107 бет, 6,7 б.т. ([[әдістемелік құрал]]), (авт. бірл.); * Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша сырттай бөлім студенттеріне арналған әдістемелік құрал (Мектепке дейінгі және бастауыш білім» мамандықтары үшін) А.,2004. 98 бет 6.4 б.т. (әдістемелік құрал). (авт. бірл.); * Жоғары оқу орындарында қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2009. 277 бет. [[Оқу құралы]]. (авт. бірл.); * Қазақ тілі (авиация мамандығы студенттері үшін). Алматы, 2009. 8 б.т. Оқу құралы (авт. бірл); * Қазіргі қазақ тілі морфологиясынан өздік жұмыс тапсырмалары. Алматы, 2011. 142 бет. 9 б.т. Жұмыс дәптері (авт. бірл.); * Қазіргі қазақ тілі салалары бойынша тапсырмалар. Оқу құралы. Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2012. – 85 бет.10, 6 б.т. (Т.Ермекова т.б.); * Студент пен оқытушының бірлескен өздік жұмысын ұйымдастыру әдістемесі. Оқу құралы. Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2012. – 159 бет 9,9 б.т. (А.Сатбекова, Т.Ермекова, М.Қанабекова, т.б.); * Қазіргі қазақ тілі сөзжасамы бойынша студенттердің өздік жұмыс тапсырмалары. Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2013. - 102 бет. 10,6 б.т. (Ғ.Б.Шойбекова). * Нормативті қазақ тілі // Алматы, ҚазМемҚызПУ, 2015. 154 б. 9,6 б.т. (авт. бірл.); * Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен лексикографиясы бойынша өздік жұмыс тапсырмалары. «Қыздар университеті» баспасы, 2019. 9,6 б.т. Ж.Отарбекова, Б.Нуржанова, П.Байтимбетова, А.Дауткулова; * Қазіргі қазақ тілі морфологиясы курс бойынша Блум таксономиясына негізделген сабақтар. Әдістемелік құралы. «Қыздар университеті» баспасы, 2019. 10 б.т.; * Ж.Отарбекова, Г.Тоқтыбаева, А.Тоқбаева. Қазақ тілі. Мұғалімге арналған әдістемелік нұсқаулық. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2024. 108 б.; * Ж.К.Отарбекова, Г.Қ.Абдирасилова, С.А.Оданова. Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар: негізгі білім беру деңгейінің 7-сыныбына арналған. - Астана: «Arman-PV baspasy», 2024. – 92 б.; * Ж.К.Отарбекова, С.А.Оданова. Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы: жалпы білім беретін мектептің 7-сынып мұғалімдеріне арналған әдістемелік құрал. – Астана: «Арман-ПВ» баспасы, 2024. – 44 б.; * Ж.Отарбекова, Г.Тоқтыбаева, А.Тоқбаева. Қазақ тілі: негізгі білім беру деңгейінің 7-сынып оқушыларына арналған оқулық. – Астана: «Arman-PV baspasy», 2024. – 272 бет. === Мектеп оқулықтары === * Қазақ тілі. 12 жылдық мектептің 5-сыныбы үшін Байқау оқулығы. Мектеп, 2007, 2008 жж. 278 бет (авт. бірл.); * 12 жылдық мектептің 5-сыныбының Қазақ тілі оқулығына әдістемелік нұсқау Мектеп, 2007 ж. 68 бет (әдістемелік құрал). (авт. бірл.); * 5–6-сыныптар үшін қазақ тілінен тест жинағы. 1-кітап, 2011 ж. 7 б.т. (авт. бірл.); * 7–8-сыныптар үшін қазақ тілінен тест жинағы. 2-кітап. 2011 ж. 13 б.т. (авт. бірл.); * 9–10–11-сыныптар үшін қазақ тілінен тест жинағы. 3-кітап. 2011 ж. 10 б.т. (авт. бірл.); * Қазақ тілі. Жұмыс дәптері. Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқу құралы. Арман-ПВ баспасы, 2016. - 48 бет (Ермекова Т., Қасымбек А.); * Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған оқулық Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 144 б. (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Р. Мұнасаева); * Қазақ тілі. Мұғалім кітабы. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 136 б (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Р. Мұнасаева); * Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы. 5 сынып Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 44 б.(авторлары: Т.Н. Ермекова, Ж.К. Отарбекова, С.А. Оданова); * Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2018. 208 бет. (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева) 208 бет. 11,76 б.т; * Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 116 бет (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева); * Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы. 6 сынып (авторлары: Т.Н. Ермекова, Ж.К. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева) Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 20 бет; * Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар. Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2018. 116 бет; * Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар Т. Ермекова, Ж. Отарбекова Г.Б, Тоқтыбаева Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2018. 2 б.т.; * Қазақ тілі: негізгі білім беру деңгейінің 8-сынып оқушыларына арналған оқулық. / Ж.К.Отарбекова, А.Е.Тоқбаева, Г.Б.Тоқтыбаева. – Астана: «Arman-PV baspasy», 2026. – 256 бет; * Отарбекова Ж.К. ж.б. Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар: негізгі білім беру деңгейінің 8-сынып оқушыларына арналған. Ж.К.Отарбекова, А.Е.Тоқбаева, Қ.Д.Тұрсынова. – Астана: «Arman-PV baspasy», 2026. – 92 бет. == Жарияланымдар == === ҚР ҒжЖБМ Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті ғылыми қызметтің негізгі нәтижелерін жариялау үшін ұсынатын басылымдарда жарияланға мақалалар === * Сөзжасам мәселелері және оның түркологияда зерттелуі // Ізденіс-Поиск журналы. 1996. № 1. 5-11-б; * Сөзжасамдық ұғымдар терминдер түрінде // Қазақ тілі мен әдебиеті, 1996 № 4. 100-103-б; * «Жами-ат-тауарих» тіліндегі сөздердің қосарлану арқылы жасалуы және сөзжасамға қатысы // Қазақ тілі мен әдебиеті, 1996. №7-8. 79-86-б; * Қайталама қос сөздердің лексика-грамматикалық сипаты мен сөзжасамға қатысы // Ізденіс-Поиск журналы. 2000 ж. № 6. 10-14-б.; * Қос сөз жасаудың сипаты жайында // Тілтаным. А., 2001.; * Туынды сөздің лексикалық және сөзжасамдық мағынасының ара қатынасы жайында // Ұлт тағылымы. Ғылыми педагогикалық басылым. №4 2010, 259-262 б.; * Етіс жұрнақтары сөз тудыра ма? // Журнал «ҚазҰУ Хабаршысы» Филология сериясы. №4-5, 140-142-б.; * Сан есім сөзжасамының даулы мәселелері // Журнал «Қазақ тілі мен әдебиеті. №10.2010, 95-104-б.; * Туынды сөздің сөзжасамдық мағынасын анықтау мәселесі жайында // Тілтаным. №3 2010, 124-129-б.; * Зат есімнің кейбір реңк мәнді жұрнақтарының функциясы жайында // Тілтаным. №4. 2010, 25-28-б.; * Сөзжасам қосымшаларының сандық-сапалық сипаты // Ұлт тағылымы. №4. 2010, 248-251-б.; * Сөзжасамның кейбір қосымшаларының семантикалық дамуы // Ізденіс. №1 2011, 198-201-б.; * Ортағасырлық ескерткіш тіліндегі қос қызметті қосымшалар // Ясауи атындағы қазақ-түрік университеті. Хабаршы. Филология сериясы. Түркістан. №2. 2011, 26-29-б.; * Тіл дамуының философиялық заңдылықтары // Тілтаным. №1. 2011, 101-105-б.; * Қазіргі қазақ тілі морфологиясы мен сөзжасамындағы күрделі етістік мәселесі жайында // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. №1. 2012, 93-96-бб.; * Критериалды бағалау арқылы білім алушының құзіреттілігін қалыптастыру // Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. Филология ғылымдары сериясы. №2 (52) 2015, 168-172 б.( Л.Әділбекова , А.Оразқан); * Көне түркі сөздігіндегі соматикалық фразеологизмдердің жасалуы мен уәждемесі// Л.Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті. Хабаршы. №5 (120). 2017. 622-626 –бб. (Шойбекова Ғ.); * Қазақ тіліндегі деривативтік қосымшалардың функциялық сипаты жайында// Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің хабаршысы. Филология сериясы. № 1. 2018. 122-127-б. (Шойбекова Ғ.); * Қазақ тіліндегі сөзжасамдық валенттілік жайында. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетi .ХАБАРШЫ «Филология ғылымдары» сериясы, №1(63), 2018. 84-89-бб.; * Қазақ тіліндегі өсиет концептісі. Қазақстанның ғылымы мен өмірі. №2 (77) 2019. 171-176-бб. (Нұргалиева Н.Б.); * Қазақ фольклорындағы дәстүрлі ментальдік және ұлттық таным. 30-34-бб. Абай ат. ҰПУ Хабаршысы. «Филология ғылымдары» сериясы . №1(67).2019. (Балабекова Қ.Ш.); * Тұрмыс-салт ертегілеріне лингвостатистикалық талдау. Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология ғылымдарының» сериясы, №4 (70), 2019ж.35-40-бб. (Балабекова Қ.Ш.) http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20200121011257.pdf * Тілдік тұлға концепті. ПМУ Хабаршысы. Филология сериясы № 4 (2019) 149-157 бб. (Есимкулова С. С.). https://vestnik-philological.tou.edu.kz/storage/journals/105.pdf * Ертегі жанрының адам санасының көрінісі ретінде пайда болуы мен қалыптасуы // Наука и жизнь, «Филология ғылымдары» сериясы, № 6/3. 2019жыл. (Балабекова Қ.Ш. Отарбекова Ж.К.); * Абай қарасөздеріндегі концептілер жүйесі арқылы ақынның тілдік тұлғасын тану (лингвостатистикалық талдау негізінде). Еуразия гуманитарлық университеті Хабаршысы. 2020. № 1. 221-228-бб. (Б. Нұржанова). https://www.enu.kz/gilimy-basilimdary/euu-khabarshysy-zhurnalynyn-arkhivi/ * Абайдың қара сөздеріндегі функциялық жұрнақтардың қолданысы. Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. 2020. №3 163-169-бб. (Б.Н.Нуржанова, Л.Алипбекова) https://www.enu.kz/gilimy-basilimdary/euu-khabarshysy-zhurnalynyn-arkhivi/ * Ж.К. Отарбекова, С.С. Есимкулова, К.Қ. Нагиметова, Г.А. Ескермесова. Ғалым, қайраткер Мырзатай Жолдасбековтің тілдік тұлғасы. ҚазҰУ хабаршысы, Филология сериясы. №4 (192). 2023. 96-106-бб. https://philart.kaznu.kz/index.php/1-FIL/article/view/4543 * Linguistic representation of the concepts of wealth and poverty in folk tales (Balabekova K.Sh., Otarbekova Zh.K., Imankulova M. A.), Tiltanym №2 (94) 2024. 52-66-бб. https://www.tiltanym.kz/jour/article/view/1284 * Kazak halk masallarindaki “ant”, “yemin” ve “vaat” (söz) kavramlarinin edimbilimsel görünümü. Ясауи университетінің Хабаршысы, №2 (132), 2024 40-52-бб. (K.Ş.Balabekova, A.A.Kurmanali, J.K.Otarbekova)https://journals.ayu.edu.kz/index.php/habarshy/issue/view/71/87 * Қазақ гидронимдеріндегі халықтық магия мен анимистік нанымдар. Bulletin of Toraighyrov University. Philology series 2025-03-28 | Journal article DOI:0.48081/KNDT2471 (А.К.Дауткулова, М.С.Атабаева, Ж.К.Отарбекова, Г.Ақтай. https://doi.org/10.48371/PHILS.2025.3.78.021 # Морфологиялық құрылымдардың нейролингвистикалық ерекшеліктері А.Ғ.Сембаева, Ж.К.Отарбекова,Г.А.Ескермесова, А.А.Сатбекова. Абылай хан ат. ҚазХҚжӘТУ ХАБАРШЫСЫ. “ФИЛОЛОГИЯ ҒЫЛЫМДАРЫ” сериясы №3 (78) 2025, 371-391 б. https://bulletin-philology.ablaikhan.kz/index.php/j1/article/view/1977 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]] navwa7k6y5k0ub395dlk1j5kdjn5q4p 0 138652 3604896 3256734 2026-05-14T10:52:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604896 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері |Есімі = Бэно Максович Аксёнов |Шынайы есімі = Băno Axionov |Сурет = Bano Axionov.jpg |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 02.04.1946 |Туған жері = [[Минск]] [[Беларусь|БССР]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Mамандығы = [[Aктер]], [[режиссер|театр режиссері]], [[педагогика|театр педагогы]], [[Сценарийші]] |Театр = |Рольдері = |Спектакльдері = |Марапаттары = 1991 жылы Молдова КСР-ның еңбек сіңірген әртісі атанған. }} '''Бэно Максович Аксёнов''' (Băno Axionov [[1946 жыл]]ы 2 сәуірде [[Минск]]іде дүниеге келген) – совет және молдаван актері, режиссер, театр ұстазы. [[1991 жыл]]ы [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдова]] КСР-ның еңбек сіңірген әртісі атанған. Бэно Аксенов [[Кишинев]]тің №3, №5, №41, №4 мектептерінде оқыған. 1963-1966 жылдары 200 және 400 метрге тосқауылмен жүгіруде Молдава чемпионы болады. [[1969 жыл]]ы Г. Музическ атындағы Кишинев өнер институтын бітіреді. [[1969 жыл]]дан бастап Тираспольский орыс драма театрында актерлік қызмет атқарады. 1973 жылы Мәскеуде М.О. Кнебель жетекшілігімен режиссерлік лабораторияда оқиды. 1973-2006 жылдар аралығында А.П. Чехов атындағы Кишинев орыс драма театрында актер және режиссерлік қызмет атқарады<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Beno_Axionov WikipediA ''Beno Axionov'']</ref><ref>[http://www.bnrm.md/files/publicatii/calendar%202021.pdf MINISTERUL EDUCAŢIEI, CULTURII ŞI CERCETĂRII AL REPUBLICII MOLDOVA BIBLIOTECA NAŢIONALĂ A REPUBLICII MOLDOVA Calendar Naţional 2021 ''Băno AXIONOV'' Р.138 ISSN 1857-1549] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250407123456/http://www.bnrm.md/files/publicatii/calendar%202021.pdf |date=2025-04-07 }}</ref>. [[Санат:КСРО актерлері]] inqpxy6h8jtl2koph4nm8rwvgacsm08 0 155456 3604622 3574982 2026-05-13T20:04:31Z ~2026-29054-73 181176 3604622 wikitext text/x-wiki '''Ерлан Ахметсәлімұлы Ахметов''' (20.05.1975. [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Зайсан (қала)|Зайсан қаласы]]) — [[тележурналист|журналист]], заңгер.<ref>"Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5</ref>. [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-ді бітірген. 1988-1992 жылдары — Зайсан аудандық "Достық" газетінің "Хаттар", "Мәдениет және өнер", "Ауыл шаруашылығы" бөлімдерінің штаттағы тілшісі, Зайсан аудандық радиосының корреспонденті. 1992 жылы — Зайсан қаласының М.Ломоносов атындағы орта мектебінің түлегі. 1996-2000 жылдары — Шығыс Қазақстан облыстық "Дидар" газетінде Зайсан ауданы бойынша арнаулы тілші, Шығыс Қазақстан облыстық телерадиокомпаниясында журналист, Өскемен қаласындағы "Қалкен-ТВ" телеарнасында журналист. 2000-2003 жылдары Павлодар қаласында заңгерлік, кәсіпкерлік саласында әртүрлі қызметтер атқарған. 2003-2016 жылдары — Ертіс-Баян өңіріндегі "Кереку", "Ой" апталық газеттерінің редакторы, республикалық "Руханият" газетінің редакторы, ҚМДБ-ның Павлодар облысы бойынша өкілдігінің баспасөз хатшысы, "Ислам және өркениет" газетінің меншікті тілшісі. 2008-2016 жылдары — "Жұлдыз" журналының Павлодар облысындағы меншікті тілшісі, "Қаламгер-Медиа" орталығының [[Павлодар облысы]]ндағы арнаулы өкілі. 2016-2018 жылдары — Ақмола облысы Ақкөл аудандық "Ақкөл өмірі" және "Знамя Родины" газеттерінің редакторы. 2018 жылдан жеке шығармашылық жолында. 1986 жылдан бастап қаламгердің мақалалары мен әңгімелері, өлеңдері Зайсан аудандық "Достық", Шығыс Қазақстан облыстық "Коммунизм туы" ("Дидар"), республикалық "Қазақстан пионері" ("Ұлан") газеті, "Ақжелкен" журналы, т.б. басылымдарда жарияланған. Е.А.Ахметов — "Ажарлы ауыл, ардақты қауым" атты қазақ-орыс тіліндегі деректі туындының (2006), "Қамырау жері, Сәмек елі, аман бол!" (2007), "Павлодар өнірінің қажылары" (2008), "Жасампаздық жолында. На пути созидания" (2012), "Білім көкжиегі. Горизонт знания" (2012), "Шығыс" өңірлік қолбасшылығы. 20 жыл" (2012), "Жасампаздық жолында: жаңғыру. На пути созидания: возрождение" (2014) атты кітаптардың құрастырушысы. Ерлан Ахметсәлімұлы — "Оғыландарым" (2008), "Жарық дүние" (2009), "Тәуелсіздікке тағзым" (2016) жыр жинақтарының авторы. Ақын өлеңдері "Шабыт. Қос қанат" (2004), "Жастық әуен", "Айтыс" (2005), "Баянауыл басынан" (2006) сияқты ұжымдық жинақтарға енген. Бірнеше дүркін облыстық, республикалық деңгейдегі мүшәйралардың жүлдегері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{bio-stub}} [[Санат:Журналистика]] [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] gcbvep41p1pkkgie450koutno9m5eav 3604623 3604622 2026-05-13T20:14:23Z ~2026-29054-73 181176 3604623 wikitext text/x-wiki '''Ерлан Ахметсәлімұлы Ахметов''' (20.05.1975. [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Зайсан (қала)|Зайсан қаласы]]) — [[тележурналист|журналист]], заңгер.<ref>"Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5</ref>. [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-ді бітірген. 1988-1992 жылдары — Зайсан аудандық "Достық" газетінің "Хаттар", "Мәдениет және өнер", "Ауыл шаруашылығы" бөлімдерінің штаттағы тілшісі, Зайсан аудандық радиосының корреспонденті. 1992 жылы — Зайсан қаласының М.Ломоносов атындағы орта мектебінің түлегі. 1996-2000 жылдары — Шығыс Қазақстан облыстық "Дидар" газетінде Зайсан ауданы бойынша арнаулы тілші, Шығыс Қазақстан облыстық телерадиокомпаниясында журналист, Өскемен қаласындағы "Қалкен-ТВ" телеарнасында журналист. 2000-2003 жылдары Павлодар қаласында заңгерлік, кәсіпкерлік саласында әртүрлі қызметтер атқарған. 2003-2016 жылдары — Ертіс-Баян өңіріндегі "Кереку", "Ой" апталық газеттерінің редакторы, республикалық "Руханият" газетінің редакторы, ҚМДБ-ның Павлодар облысы бойынша өкілдігінің баспасөз хатшысы, "Ислам және өркениет" газетінің меншікті тілшісі. 2008-2016 жылдары — "Жұлдыз" журналының Павлодар облысындағы меншікті тілшісі, "Қаламгер-Медиа" орталығының [[Павлодар облысы]]ндағы арнаулы өкілі. 2016-2018 жылдары — Ақмола облысы Ақкөл аудандық "Ақкөл өмірі" және "Знамя Родины" газеттерінің редакторы. 2018 жылдан жеке шығармашылық жолында. 1986 жылдан бастап қаламгердің мақалалары мен әңгімелері, өлеңдері Зайсан аудандық "Достық", Шығыс Қазақстан облыстық "Коммунизм туы" ("Дидар"), республикалық "Қазақстан пионері" ("Ұлан") газеті, "Ақжелкен" журналы, т.б. басылымдарда жарияланған. Е.А.Ахметов — "Ажарлы ауыл, ардақты қауым" атты қазақ-орыс тіліндегі деректі туындының (2006), "Қамырау жері, Сәмек елі, аман бол!" (2007), "Павлодар өнірінің қажылары" (2008), "Жасампаздық жолында. На пути созидания" (2012), "Білім көкжиегі. Горизонт знания" (2012), "Шығыс" өңірлік қолбасшылығы. 20 жыл" (2012), "Жасампаздық жолында: жаңғыру. На пути созидания: возрождение" (2014) атты кітаптардың құрастырушысы. Ерлан Ахметсәлімұлы — "Оғыландарым" (2008), "Жарық дүние" (2009), "Тәуелсіздікке тағзым" (2016) жыр жинақтарының авторы. Ақын өлеңдері "Шабыт. Қос қанат" (2004), "Жастық әуен", "Айтыс" (2005), "Баянауыл басынан" (2006) сияқты ұжымдық жинақтарға енген. "Зайсаным — әнім жырлаған", "Далам менің", "Іздеймін, достарым", "Байтақ елім", "Аққулар сыры", т.б. 30-ға тарта ән сөзінің авторы. Бірнеше дүркін облыстық, республикалық деңгейдегі мүшәйралардың жүлдегері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{bio-stub}} [[Санат:Журналистика]] [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] io6qyl8mvtcy3x5rbj8tudo6wipll07 10 198165 3604601 3603485 2026-05-13T18:52:58Z Kasymov 10777 3604601 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |1=[[Сутегі]] |2=[[Гелий]] |3=[[Литий]] |4=[[Бериллий]] |5=[[Бор (элемент)|Бор]] |6=[[Көміртегі]] |7=[[Азот]] |8=[[Оттегі]] |9=[[Фтор]] |10=[[Неон]] |11=[[Натрий]] |12=[[Магний]] |13=[[Алюминий]] |14=[[Кремний]] |15=[[Фосфор]] |16=[[Күкірт]] |17=[[Хлор]] |18=[[Аргон]] |19=[[Калий]] |20=[[Кальций]] |21=[[Скандий]] |22=[[Титан (элемент)|Титан]] |23=[[Ванадий]] |24=[[Хром]] |25=[[Марганец]] |26=[[Темір]] |27=[[Кобальт]] |28=[[Никель]] |29=[[Мыс]] |30=[[Мырыш]] |31=[[Галлий]] |32=[[Германий]] |33=[[Күшән]] |34=[[Селен]] |35=[[Бром]] |36=[[Криптон]] |37=[[Рубидий]] |38=[[Стронций]] |39=[[Иттрий]] |40=[[Цирконий]] |41=[[Ниобий]] |42=[[Молибден]] |43=[[Технеций]] |44=[[Рутений]] |45=[[Родий]] |46=[[Палладий]] |47=[[Күміс]] |48=[[Кадмий]] |49=[[Индий]] |50=[[Қалайы]] |51=[[Сурьма]] |52=[[Теллур]] |53=[[Иод]] |54=[[Ксенон]] |55=[[Цезий]] |56=[[Барий]] |57=[[Лантан]] |58=[[Церий]] |59=[[Празеодим]] |60=[[Неодим]] |61=[[Прометий]] |62=[[Самарий]] |63=[[Европий]] |64=[[Гадолиний]] |65=[[Тербий]] |66=[[Диспрозий]] |67=[[Гольмий]] |68=[[Эрбий]] |69=[[Тулий]] |70=[[Иттербий]] |71=[[Лютеций]] |72=[[Гафний]] |73=[[Тантал (элемент)|Тантал]] |74=[[Вольфрам]] |75=[[Рений]] |76=[[Осмий]] |77=[[Иридий]] |78=[[Платина]] |79=[[Алтын]] |80=[[Сынап]] |81=[[Таллий]] |82=[[Қорғасын]] |83=[[Висмут]] |84=[[Полоний]] |85=[[Астат]] |86=[[Радон]] |87=[[Франций]] |88=[[Радий]] |89=[[Актиний]] |90=[[Торий]] |91=[[Протактиний]] |92=[[Уран]] |93=[[Нептуний]] |94=[[Плутоний]] |95=[[Америций]] |96=[[Кюрий]] |97=[[Берклий]] |98=[[Калифорний]] |99=[[Эйнштейний]] |100=[[Фермий]] |101=[[Менделевий]] |102=[[Нобелий]] |103=[[Лоуренсий]] |104=[[Резерфордий]] |105=[[Дубний]] |106=[[Сиборгий]] |107=[[Борий]] |108=[[Хассий]] |109=[[Мейтнерий]] |110=[[Дармштадтий]] |111=[[Рентгений]] |112=[[Коперниций]] |113=[[Нихоний]] |114=[[Флеровий]] |115=[[Московий]] |116=[[Ливерморий]] |117=[[Теннессин]] |118=[[Оганесон]] |119=[[Унуненний]] |120=[[Унбинилий]] |121=[[Унбиуний]] |122=[[Унбибий]] |123=[[Унбитрий]] |124=[[Унбиквадий]] |125=[[Унбипентий]] |126=[[Унбигексий]] }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Химиялық элемент]] </noinclude> px6myvptd7lzmh2l1e2sr2e89za7ipf 0 202064 3604352 3265398 2026-05-13T12:17:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604352 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |caption = Philips in August 2010 |image = Bilal Philips.jpg |image_size = |alt = |name = '''Әбу Әмина Билал Филипс''' |birth_name = Деннис Брэдли Филипс |birth_date = {{Birth date and age |1946|1|6|df=y}} |birth_place = [[Kingston, Jamaica|Kingston]], [[Jamaica]] |other_names = |education = [[Bachelor of Arts|B.A.]] [[Islamic Studies]],<br> [[Master's degree|M.A.]] [[Aqeedah]], &<br>[[Doctor of Philosophy|PhD]] [[Islamic Theology]] |alma_mater = B.A. - [[Islamic University of Medina]],<br>M.A. - [[King Saud University]], &<br>PhD - [[University of Wales]] |occupation = Ислам уағыздаушысы |years_active = 1971-present |salary = |networth = |term = |boards = |religion = [[Ислам]] |Influenced by = |spouse = |parents = |relations = |awards = |signature = |website = [http://www.bilalphilips.com/ www.bilalphilips.com] |footnotes = }} '''Әбу Әмина Билал Филипс''' ('''Деннис Брэдли Филипс''' 6 Қаңтар 1946 жылы [[Ямайка]]) бүгінгі күнгі Ислам ғұламасы, ұстазы, кітаптар авторы. туған елі Қатар.<ref name="AU">Gerard McManus. (2007-4-4). [http://www.theaustralian.com.au/radical-sheik-refused-entry-for-islamic-talks/story-e6frfkx0-1111113280648 Radical sheik refused entry for Islamic talks]. ''Herald Sun'', retrieved желтоқсан 13, 2007</ref><ref name="austro">Interviews. (2007-4-9). [http://austrolabe.com/2007/04/09/exclusive-interview-with-dr-bilal-philips/ Exclusive: Interview with Dr Bilal Philips] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003055413/http://austrolabe.com/2007/04/09/exclusive-interview-with-dr-bilal-philips/ |date=2011-10-03 }}. ''Austrolabe'', retrieved August 07, 2011</ref> Бейбітшілік телевизиясы [[Peace TV]], [[24-сағат]]тық [[Ислам]]и телеарнада жиі көрінеді. ==Биографиясы== ===Білімі=== Билал Филипс 1946 жылы <ref>Admin. (no year). [http://www.famousmuslims.com/Bilal%20Philips.htm Brief Introduction to Dr. Abu Ameenah Philips] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404090438/http://www.famousmuslims.com/bilal%20Philips.htm |date=2011-04-04 }}. ''The Famous Muslim Website'', retrieved сәуір 29, 2011</ref> [[Ямайка]]да дүниеге келді, кіші кезінен ата-аналарымен [[Канада]]ға көшіп кетеді, сол елде 1972 жылы [[Ислам]] дінін қабылдайды. [[Медине Ислами Университеті]]нің бакалавриат және Ақидадан мастер дәрежесін [[Эр-Рияд]] қаласындағы [[Сауд Патшасы Университеті]]нен қорғайды, 1990 жылы одан кейін [[Уэльс университет]]нен докторлық (PhD) дәрежесін Исламдық Теология мамандығы бойынша қорғап шығады.<ref>Iesha Javed. (2010-02-13). [http://www.theintellectual.info/interviews/195-an-interview-with-dr-abu-ameenah-bilal-philips-by-iesha-javed An interview with dr. Abu ameenah bilal philips- by Iesha Javed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131025061148/http://www.theintellectual.info/interviews/195-an-interview-with-dr-abu-ameenah-bilal-philips-by-iesha-javed |date=2013-10-25 }}. ''The Intellectual Online'', retrieved August 6, 2011</ref> ===Islamic Information Center=== 1994 жылы [[Біріккен Араб Әмірліктері]]нің [[Дубай]] қаласында Исламдық Ақпарат Орталығының негізін салады, ресми атауы ''Исламды таны'' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] Discover Islam). ===Ислам Онлайн Университеті=== Біләл Ислам Онлайн Университетін түгелдей ақысыз оқыту мақсатында қалайды, университет онлайн режимде Ислам оқуларынан бакалавриат, мастерлік дәрежелерін оқытады. Университет төрт жылдық Ислам оқуларының ''Өнер бакалавриаты'' дәрежесін ұсынады.<ref>Website Admin. (no year). [http://www.islamiconlineuniversity.com/history.php History]. ''Islamic Online University Website'', retrieved August 07, 2011</ref> Ислам Онлайн Университеті IOU алғашында 2001 жылы [[Біріккен Араб Әмірліктері]]нен қысқа курс үйретуші мекеме ретінде басталған. Бес жыл аралықтан кейін, 2007 жылы Қатар елінде ақысыз курс үйрететін университет мансабына ауыстырылды.<ref>Website Admin. (no year). [http://www.islamiconlineuniversity.com/about-us.php About]. ''Islamic Online University Website'', retrieved August 07, 2011</ref> ==Публикациялары== === Кітаптары === *'' Fundamentals of TAWHEED (Islamic Monotheism) International Islamic Publishing House; ISBN 9960-9648-0-9<ref>{{Citation | last=Philips | first=Abu Ameenah Bilal | title=The Fundamentals of TAWHEED (Islamic Monotheism) | publisher= International Islamic Publishing House | place=Riyadh, Saudi Arabia | year=2006 | url = http://www.amazon.com/Fundamentals-Tawheed-Islamic-Monotheism/dp/9960964809 }}</ref> *'' The Evolution of Fiqh (Islamic Law & The Madh-habs) International Islamic Publishing House (Edited by [[Bradley Philips]]); ISBN 9960-672-86-7<ref>{{Citation | last=Philips | first=Abu Ameenah Bilal | title= Tarikh Al-Madhahib Al-Fiqhiyah: The Evolution Of Fiqh: Islamic Law & The Madh-Habs | publisher= International Islamic Publishing House; Third Edition (2000) | place=Riyadh, Saudi Arabia | year=2000 | url = http://www.amazon.com/Tarikh-al-madhahib-al-fiqhiyah-evolution-madh-habs/dp/9960672867 }}</ref> *'' True Message of Jesus Christ Islamic Book Services 2006; ISBN 81-7231-360-8<ref>{{Citation | last=Philips | first=Abu Ameenah Bilal | title=The True Message of Jesus Christ | publisher=Dar Al Fatah Printing, Publishing & Distribution Co. Llc. | place=Sharjah, U.A.E. | year=1996 | url = http://www.amazon.com/True-Message-Jesus-Christ/dp/8172313608 }}</ref> *'' Purpose of Creation 84pp, Islamic Book Services 2002; ISBN 81-7231-358-6<ref>{{Citation | last=Philips | first=Abu Ameenah Bilal | title= The Purpose of Creation | publisher=Islamic Book Service | place=Riyadh, Saudi Arabia | year=қаңтар 1, 2002 | url = http://www.amazon.com/Purpose-Creation-Dr-B-Philips/dp/8172313586/ref=sr_1_3?s=books&ie=UTF8&qid=1312648950&sr=1-3 }}</ref> *'' Funeral Rites International Islamic Publishing House; ASIN 9960850846<ref>{{Citation | last=Philips | first=Abu Ameenah Bilal | title=Funeral Rites in Islam | publisher= International Islamic Publishing House; 2nd Edition | place=Riyadh, Saudi Arabia | year=2005 | url = http://www.amazon.com/gp/product/images/9960850846/ref=dp_image_0?ie=UTF8&n=283155&s=books }}</ref> *'' Polygamy in Islam Islamic Book Services; ISBN 81-7231-715-8<ref>{{Citation | last=Philips; Jones | first=Abu Ameenah Bilal; Jameela | title=Polygamy in Islam | publisher=Islamic Book Service | place=India | year=2006 | url = http://www.amazon.com/Polygamy-Islam-AMEENAH-PHILIPS-JAMEELA/dp/8172317158/ref=sr_1_2?s=books&ie=UTF8&qid=1312649798&sr=1-2 }}</ref> *'' Islamic Studies Al-Basheer 2002; ISBN 1-898649-19-7<ref>{{Citation | last=Philips | first=Abu Ameenah Bilal | title= Islamic Studies: Book 3 (Bk. 3) | publisher= Al-Basheer Publications & Translations | place=Denver, CO 80239 U.S.A. | year=сәуір 2002 | url = http://www.amazon.com/Islamic-Studies-Ameenah-Bilal-Philips/dp/1898649197 }}</ref> ====Видео==== *[http://www.lightuponlight.com/islam/modules.php?name=Downloads&d_op=viewdownload&cid=67&orderby=dateD Sundry videos at LightUponLight.com] ==Тағы қараңыз== *[[List of Da'ees]] *[[Dawah]] *[[Islam in Canada]] *[[Zakir Naik]] *[[Jamaal al-Din M. Zarabozo]] *[[Muhammad bin Jamil Zeno]] ==Сілттемелер== {{reflist|2}} ==Сыртқы сілттемелер== *[http://www.bilalphilips.com/ Билал Филипс ресми торап ] *[http://blog.bilalphilips.com/ Bilal Philips' Blog ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421062703/http://blog.bilalphilips.com/ |date=2012-04-21 }} *[http://www.halaltube.com/speaker/bilal-philips Bilal Philips audio and video lectures] *[http://www.famousmuslims.com/Bilal%20Philips.htm Interview with Bilal Philips on Famous Muslims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404090438/http://www.famousmuslims.com/bilal%20Philips.htm |date=2011-04-04 }} *[http://www.sunnahonline.com/ilm/purification/0042.htm Lecture: Hardening of the Heart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205235702/http://www.sunnahonline.com/ilm/purification/0042.htm |date=2012-02-05 }} *[http://bais.islamiconlineuniversity.com/ Bilal Philips' Islamic Online University ] [[Санат:Ислам]] [[Санат:Ислам дінін қабылдағандар]] lx29yplss9gw31pf6nsnsqnvc389kh3 0 202204 3604602 3172909 2026-05-13T18:56:10Z Kaiyr 3134 /* Уәлилері */ 3604602 wikitext text/x-wiki {{мағына|Алтай}} {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Қытай}} |Қазақша атауы = Алтай аймағы |Шынайы атауы = {{lang-ug|ئالتاي ۋىلايىتى}}<br />{{lang-zh|阿勒泰}} |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{CHN}} |lat_dir = |lat_deg =47 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg =88 |lon_min =08 |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = аймақ |Кіреді = [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]], [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] |Енеді = 6 аудан және 1 қалалық аудан |Астанасы = [[Алтай қаласы]] |Ірі қаласы = Бейтун |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = Айтжанұлы Сабыр |Басшының түрі = Әкімі |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = 645.057 |Санақ жылы = 2007 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = 5 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессионалдық құрамы = |Жер аумағы = 117.699,01 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = China Xinjiang Ili Altay.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+8]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 0906 |Пошта индекстері = 836500<ref>[http://www.cpi.com.cn/cpi-eng/code/xinjiang.asp Area Code and Postal Code in Xinjiang Uygur Autonomous Region] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120728124105/http://www.cpi.com.cn/cpi-eng/code/xinjiang.asp |date=2012-07-28 }} {{ref-en}}</ref> |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = [http://www.xjalt.gov.cn/ Алтай аймағының басқармасы] |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} [[Сурет:喀纳斯湖.jpg|thumb|right|310px|[[Буыршын (аудан)|Буыршын ауданында]] орналасқан [[Қанас көлі]]]] [[Сурет:ColourfulBeach.jpg|thumb||310px|[[Буыршын (аудан)|Буыршын ауданындағы]] Қара [[Ертіс]] өзенінің жағасы]] [[Сурет:Алтай табиғаты (Қомқанас).jpg|thumb|300px|right|Алтай табиғаты (Қомқанас)]] '''Алтай аймағы''' ({{lang-ug|ئالتاي ۋىلايىتى}}, {{lang-zh|阿勒泰}}) — [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]] [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]ның [[Іле Қазақ автономиялық облысы]]на қарасты әкімшілік аймақ. Батысында [[Шығыс Қазақстан облысы]]мен, солтүстігінде [[Ресей]]дің [[Алтай Республикасы]]мен ([[Ресей]]мен ''2-реткі шекараласуы'' (52 км)), солтүстік-батыс және батысында [[Моңғолия]]ның [[Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгей]] (450 км.) Қобда аймақтарымен шектеседі. Жер көлемі 117,8 км², халқы (әскери өндіріс құрылыс корпусын есепке алмағанда) 561,667 (2003 жылғы санақ бойынша) халық тығыздығы шаршы шақырымға 5 адамнан келеді. 8 ұлттың өкілі тұрады. Соның ішінде [[қазақтар]] 50,5 %. Орталығы — Алтай қаласы. Әкімшілік жағынан 6 ауданға ([[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]], [[Көктоғай ауданы|Көктоғай]], [[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай]], [[Буыршын (аудан)|Буыршын]], [[Қаба (аудан)|Қаба]], [[Жеменей (аудан)|Жеменей]]), 1 қалаға ([[Алтай қаласы]]) бөлінеді. ==Географиясы== Алтай аймағы жерінің көпшілігі Алтай тау жүйесінде және тау етегінде орналасқан. Алтай аймағында [[Алтай таулары]]нан [[Ертіс|Қара ертіс өзені]] және оның салалары [[Қанас өзені]], [[Бұлғын өзені|Бұлғын өзендері]] баcтау алады. Алтай аймағының жер бедері таулы келеді. Орман тоғайы мол (1,5 млн га). Климаты қатаң континентті. Табиғаты көркем, жер асты кен байлықтарына бай. Онда [[мұнай]], [[көмір]], [[темір]], [[алтын]], [[күміс]], [[марганец]], [[қорғасын]], [[қалайы]], [[фосфор]], [[Күкірт|күкірт тұзы]] бар. ==Тарихы== Алтай аймағы ертеде [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қаңлы]], [[Үйсін руы|үйсін]], тағы басқа түркі тектес тайпалардың мекені болған. 8—9 ғасырда [[Енисей қырғыздары]], 12—13 ғасырда [[наймандар]], 14 ғасырда [[Әмір Темір]], 16—18 ғасырда [[моңғолдар]] ([[ойраттар]]), 18 ғасырдың II жартысында керейлер билік құрды. 1758 жылдан бергі Қытайдың [[Маньчжурия|Манжұр империясының]] бұл өлкені өз қоластына қаратпақ болған ниеті 1864 жылы Қытай мен Ресей арасындағы шекара келісімінен соң жүзеге асты. 1904 жылы [[Моңғолия]] арқылы [[Бейжің]]ге тікелей қарайтын болды. 1911 жылы Цинхай революциясынан кейін Қытай отаршыларының қолына көшті. 1919 жылы Алтай аймағы [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң өлкесіне]] қосылды. 1912—1928 жылдары Яң Зыңшин, 1928—1933 жылдары Жин Шурын, 1933—1944 жылдары Шэн Ши Сай басқарған өлкелік Қытай үкіметінің езгісінде болды. 1940 жылы Алтай аймағында қазақ шаруаларының Қытай үстемдігіне қарсы ұлт-азаттық көтерілісі болды. Бұл көтерілістің нәтижесінде Алтай аймағы [[Шығыс Түркістан Республикасы]]ның (1944-1949) құрамына кірді (1945 қыркүйек), 1949 жылы [[Шығыс Түркістан Республикасы]] құлағаннан кейін Шыңжаң өлкелік үкіметіне қарады. 1954 жылы Қытай Халық Республикасындағы қазақтар тығыз орналасқан Іле, Алтай, Тарбағатай аймақтарының негізінде [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] құрылды. Халқы негізінен мал шаруашылығымен айналысады. Алтай аймағында [[Ақыт Үлімжіұлы|Ақыт қажы Үлімжіұлы]], [[Оспан батыр|Оспан батыр Сіләмұлы]], [[Шәріпхан Жеңісханұлы]], [[Дәлелхан Сүгірбайұлы]] сынды қазақ халқының көрнекті өкілдері туып өскен.<ref>Алэтай дицюй гай куан (Алтай аймағының жалпы жағдайы), Үрімжі, 1989.</ref><ref>Современный Синьциян и его место в казахстанско-китайских отношениях, Алматы, 1997.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, 1-том</ref> <ref> {{cite web |url = http://www.egemen.kz/indexold.php?act=readarticle&id=7006 |title = Даланың соңғы нояны |author = Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ |date = 2008-03-22 |work = Оспан батыр мен оның ұрпақтары туралы фотодерек |publisher = “Егемен Қазақстан” Жалпыұлтық Республикалық газеті" ААҚ |accessdate = 2012-08-20 |lang = }} </ref> == Халқы== [[2000 жыл]]ғы халық санағы бойынша, округте 561,7 мың адам тұрады. Қытайдың Батыс бөлікті қауырт игеру [[стратегия]]сына байланысты жергілікті халық қазақ халқынан қытай ұлт өкілдерінің саны уақыт озған сайын басым түсуде. Яғни қазақтар азшылықты құрауда. ''Ұлтық құрамы (2000)'' {| border=1 style="border-collapse: collapse;" |-bgcolor=cccccc ! Ұлт ! Саны ! Үлесі |- | [[Қазақтар]] | 288 612 | 51,38 % |- | [[Қытайлар]] | 229 894 | 40,93 % |- | [[Хуэйцзулар]] | 22 166 | 3,95 % |- | [[Ұйғырлар]] | 10 068 | 1,79 % |} == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі== Алтай аймағы 1 қалалық ауданға, 6 ауданға бөлінеді: {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |colspan="10" align="center" | [[File:Altay mcp.png|250px]] |- ! # ! Статусы ! Атауы ! [[қытай тілі|қытайша]] ! [[Пиньинь]] ! [[ұйғыр тілі|ұйғырша]] ![[ұйғыр тілі|ұйғырша]] <br /> (латын) ! Халқы <br /> (2003 <br /> шамамен.) ! Ауданы <br /> (км²) ! Халық<br />тығыздығы <br /> (/км²) |---------- |1 |Қалалық аудан |[[Алтай қаласы]] |阿勒泰市 |Ālètài Shì |ئالتاي شەھىرى |Altay Shehiri |230,000 |10,852 |21 |---------- |2 |Аудан |[[Буыршын (аудан)|Буыршын]] |布尔津县 |Bù'ěrjīn Xiàn |بۇرچىن ناھىيىسى |Burchin Nahiyisi |70,000 |10,369 |7 |---------- |3 |Аудан |[[Көктоғай ауданы|Көктоғай]] <br />(Фуюнь) |富蕴县 |Fùyùn Xiàn |كوكتوقاي ناھىيىسى |Koktokay Nahiyisi |90,000 |32,327 |3 |---------- |4 |Аудан |[[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай]] <br />(Фухай) |福海县 |Fúhǎi Xiàn |بۇرۇلتوقاي ناھىيىسى |Burultoqay Nahiyisi |70,000 |33,319 |2 |---------- |5 |Аудан |[[Қаба (аудан)|Қаба]] <br />(Хабахэ) |哈巴河县 |Hābāhé Xiàn |قابا ناھىيىسى |Qaba Nahiyisi |80,000 |8,186 |10 |---------- |6 |Аудан |[[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] <br />(Цинхэ) |青河县 |Qīnghé Xiàn |چىڭگىل ناھىيىسى |Chinggil Nahiyisi |60,000 |15,790 |4 |---------- |7 |Аудан |[[Жеменей (аудан)|Жеменей]] |吉木乃县 |Jímùnǎi Xiàn |جېمىنەي ناھىيىسى |Jéminey Nahiyisi |40,000 |7,145 |6 |} [[Сурет:Алтай табиғаты n.jpg|thumb|200px|left|Алтай пейзажы]] == Басшылары == === Хатшылары === * 张岩 === Уәлилері === # Арыстан Ғалымұлы # Мәукен Сейітқамзаұлы [[毛肯·赛衣提哈木扎]] 2003 - 2007 # Айтжанұлы Сабыр (2007-2012) # Талғат Үсен [[塔里哈提·吾逊]] 2012 — 1 April 2017 # Қадан Кабен 哈丹·卡宾 April 01, 2017 — April 2021 Керей, Абақ, Жәнтекей # Жүніс Қадысұлы Керей, Абақ, Шеруші (2021 – 2026) # Мұхтар Қалымбек мамыр 2026 ==Дереккөздер== <references/> == Тағы қараңыз == * [http://www.panoramio.com/map/#lt=47.83&ln=88.13&z=6 Ранорамио торабындағы Алтай суреттері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140119111506/http://www.panoramio.com/map/#lt=47.83&ln=88.13&z=6 |date=2014-01-19 }} {{ref-en}} * [http://www.tutiempo.net/en/Climate/ALTAY/510760.htm Historical Weather: ALTAY, China] {{ref-en}} [[Санат:Алтай аймағы]] {{Xinjiang-geo-stub}} e4j9wdk4jill8wsdxhnkyyb8mkvg7i0 0 207072 3604705 2953403 2026-05-13T22:28:16Z 1nter pares 146705 3604705 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гольденштедт |шынайы атауы = Goldenstedt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Goldenstedt.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=47 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=25 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Фехта |кестедегі аудан = Фехта (аудан){{!}}Фехта |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Виллибальд Майер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 88,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 27 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9289 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04444 |пошта индексі = 49424 |пошта индекстері = |автомобиль коды = VEC |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 60 004 |ортаққордағы санаты = Goldenstedt |сайты = http://www.goldenstedt.de |сайт тілі = de }} '''Гольденштедт''' ({{lang-de|Goldenstedt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фехта (аудан)|Фехта]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 9289 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 88,5 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 60 004''. Муниципалитеттің басшысы — Виллибальд Майер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.goldenstedt.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Фехта ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 0bbpxghuamqpwfjpuchco3rps1yrqi4 0 210667 3604614 3604164 2026-05-13T19:14:14Z Kasymov 10777 3604614 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Мендхаузен |шынайы атауы = Mendhausen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Mendhausen (Römhild) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=22 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=28 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдбургхаузен |кестедегі аудан = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Манфред Грюн |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,96 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 300 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 318 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036948 |пошта индексі = 98631 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HBN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 69 031 |ортаққордағы санаты = Mendhausen |сайты = http://www.mendhausen.de/ |сайт тілі = de }} '''Мендхаузен''' ({{lang-de|Mendhausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 318 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 9,96 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 031''. Муниципалитеттің басшысы — Манфред Грюн. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mendhausen.de/ Ресми сайты] {{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 5lft4k391l403ng79cd0qcj4twvac4o 0 212262 3604872 3430945 2026-05-14T08:21:40Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604872 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Бургунштадт |шынайы атауы = Burgkunstadt |сурет = Burgk_rathaus.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Burgkunstadt COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=7 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=15 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Лихтенфельс |кестедегі аудан = Лихтенфельс (аудан){{!}}Лихтенфельс |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 8 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Хайнц Петтерих |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 40,59 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 304 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6637 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 09572 |пошта индексі = 96224 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LIF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 4 78 116 |ортаққордағы санаты = Burgkunstadt |сайты = http://www.burgkunstadt.de/ burgkunstadt.de |сайт тілі = de }} '''Бургунштадт''' ({{lang-de|Burgkunstadt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Жоғарғы Бавария (округ)|Жоғарғы Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Лихтенфельс (аудан)|Лихтенфельс]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 6637 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 40,59 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 4 78 116''. Қаланың басшысы — Хайнц Петтерих. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 8 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.burgkunstadt.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225172548/http://www.burgkunstadt.de/ |date=2015-02-25 }} {{Германия:Лихтенфельс ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] qn2mzwxxaig73v3l2d76izfori3hnri 0 212268 3604871 3435096 2026-05-14T08:18:08Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604871 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бургзинн |шынайы атауы = Burgsinn |сурет = Burgsinn-MSP-029.JPG |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Burgsinn COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=9 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=39 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Майн-Шпессарт |кестедегі аудан = Майн-Шпессарт (аудан){{!}}Майн-Шпессарт |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Франц Шюслер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 51,38 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 190 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2518 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 09356 |пошта индексі = 97775 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MSP |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 6 77 122 |ортаққордағы санаты = Burgsinn |сайты = http://www.vgem-burgsinn.de/ |сайт тілі = de }} '''Бургзинн''' ({{lang-de|Burgsinn}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Төменгі Франкония (округ)|Төменгі Франкония]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Майн-Шпессарт (аудан)|Майн-Шпессарт]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2518 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 51,38 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 6 77 122''. Муниципалитеттің басшысы — Франц Шюслер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vgem-burgsinn.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050307110409/http://www.vgem-burgsinn.de/ |date=2005-03-07 }} {{Германия:Майн-Шпессарт ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] 6dnbmnj30akmenltnlozth6up6wbzwu 0 214372 3604690 2953146 2026-05-13T22:23:42Z 1nter pares 146705 3604690 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Геферсдорф |шынайы атауы = Geversdorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen geversdorf.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=48 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=5 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Куксхафен |кестедегі аудан = Куксхафен (аудан){{!}}Куксхафен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Вильхельм Хоттендорф |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 21,62 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 0-5 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 717 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04752, 04753 und 04772 |пошта индексі = 21784 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CUX |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 52 018 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Геферсдорф''' ({{lang-de|Geversdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Куксхафен (аудан)|Куксхафен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 717 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 21,62 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 52 018''. Муниципалитеттің басшысы — Вильхельм Хоттендорф. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Куксхафен ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] qkls5d3odn4ucb34p30auueoji8efzl 0 214373 3604696 2953151 2026-05-13T22:25:29Z 1nter pares 146705 3604696 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гибольдехаузен |шынайы атауы = Gieboldehausen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen von Gieboldehausen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=36 |lat_sec=39 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=12 |lon_sec=53 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гёттинген |кестедегі аудан = Гёттинген (аудан){{!}}Гёттинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Норберт Лайневебер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 19,86 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 150 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3936 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05528 |пошта индексі = 37434 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÖ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 52 010 |ортаққордағы санаты = Gieboldehausen |сайты = http://www.gieboldehausen.de |сайт тілі = de }} '''Гибольдехаузен''' ({{lang-de|Gieboldehausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гёттинген (аудан)|Гёттинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3936 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 19,86 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 52 010''. Муниципалитеттің басшысы — Норберт Лайневебер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gieboldehausen.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гёттинген ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] bjmbe48r7b7lv4ahqgcdrcktgxr9krz 0 214374 3604697 3088535 2026-05-13T22:25:52Z 1nter pares 146705 3604697 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гильде |шынайы атауы = Gielde |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Gielde.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=1 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=30 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Вольфенбюттель |кестедегі аудан = Вольфенбюттель (аудан){{!}}Вольфенбюттель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Херман-Ульфрид Боте |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,11 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 94-152 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 833 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05339 |пошта индексі = 38315 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 58 015 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.gielde.de/ |сайт тілі = de }} '''Гильде''' ({{lang-de|Gielde}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Вольфенбюттель (аудан)|Вольфенбюттель]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 833 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 9,11 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 58 015''. Муниципалитеттің басшысы — Херман-Ульфрид Боте. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gielde.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620011342/http://www.gielde.de/ |date=2012-06-20 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Вольфенбюттель ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 41k2cxuy9eab2mjerl2tj4f5hkajocr 0 214376 3604700 2953271 2026-05-13T22:27:00Z 1nter pares 146705 3604700 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гифхорн |шынайы атауы = Gifhorn |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Gifhorn COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=29 |lat_sec=19 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=32 |lon_sec=47 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гифхорн |кестедегі аудан = Гифхорн (аудан){{!}}Гифхорн |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 6 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Манфред Бирт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 104,86 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 50–68 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 41 558 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05371 |пошта индексі = 38501–38510, 38516, 38518 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 51 009 |ортаққордағы санаты = Gifhorn |сайты = http://www.stadt-gifhorn.de/ |сайт тілі = de }} '''Гифхорн''' ({{lang-de|Gifhorn}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Гифхорн (аудан)|Гифхорн]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 41 558 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 104,86 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 51 009''. Қаланың басшысы — Манфред Бирт. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.stadt-gifhorn.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гифхорн ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] ommq24z3kwxs11mpa5gqcnybog378pq 0 214377 3604698 2953225 2026-05-13T22:26:18Z 1nter pares 146705 3604698 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гильтен |шынайы атауы = Gilten |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=12 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=35 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Зольтау-Фаллингбостель |кестедегі аудан = Зольтау-Фаллингбостель (аудан){{!}}Зольтау-Фаллингбостель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Эрих Лозе |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 33,37 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 24 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1185 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05071, 05074 OT Suderbruch) |пошта индексі = 29690 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SFA |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 58 010 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Гильтен''' ({{lang-de|Gilten}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Зольтау-Фаллингбостель (аудан)|Зольтау-Фаллингбостель]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1185 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 33,37 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 58 010''. Муниципалитеттің басшысы — Эрих Лозе. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Зольтау-Фаллингбостель ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] ihn0qufy8uhxwmc47x750eoc3jxp7jr 0 214378 3604699 3266658 2026-05-13T22:26:40Z 1nter pares 146705 3604699 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гиттельде |шынайы атауы = Gittelde |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Gittelde COA.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=48 |lat_sec=1 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=11 |lon_sec=15 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Остероде |кестедегі аудан = Остероде (аудан){{!}}Остероде |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хельге Гюттлер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12,55 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 190 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1940 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05327 |пошта индексі = 37534 |пошта индекстері = |автомобиль коды = OHA |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 56 007 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.gittelde.de |сайт тілі = de }} '''Гиттельде''' ({{lang-de|Gittelde}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Остероде (аудан)|Остероде]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1940 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 12,55 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 56 007''. Муниципалитеттің басшысы — Хельге Гюттлер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gittelde.de Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926024823/http://gittelde.de/ |date=2015-09-26 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Остероде ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 08ibmkukxi1ga02cb6rnlmvk0jpuhjt 0 214379 3604703 2953308 2026-05-13T22:27:41Z 1nter pares 146705 3604703 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гландорф |шынайы атауы = Glandorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Glandorf COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=5 |lat_sec=2 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=0 |lon_sec=8 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Оснабрюк |кестедегі аудан = Оснабрюк (аудан){{!}}Оснабрюк |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 7 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Франц Йозеф Штраух |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 59,88 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 68 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6724 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05426 |пошта индексі = 49219 |пошта индекстері = |автомобиль коды = OS |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 59 034 |ортаққордағы санаты = Glandorf |сайты = http://www.glandorf.de/ |сайт тілі = de }} '''Гландорф''' ({{lang-de|Glandorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Оснабрюк (аудан)|Оснабрюк]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 6724 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 59,88 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 59 034''. Муниципалитеттің басшысы — Франц Йозеф Штраух. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 7 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.glandorf.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Оснабрюк ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 7u7qp107uq6o47t20jjq3rbb8gx50w7 0 214380 3604702 2953304 2026-05-13T22:27:28Z 1nter pares 146705 3604702 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Глайхен (Гёттинген) |шынайы атауы = Gleichen (Landkreis Göttingen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen von Gleichen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=27 |lat_sec=43 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=2 |lon_sec=20 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гёттинген |кестедегі аудан = Гёттинген (аудан){{!}}Гёттинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 16 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Хайнц-Юрген Прох |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 128,93 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 185 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9264 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05592, 05508, 0551 |пошта индексі = 37130 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÖ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 52 011 |ортаққордағы санаты = Gleichen |сайты = http://www.gleichen.de/ |сайт тілі = de }} '''Глайхен (Гёттинген)''' ({{lang-de|Gleichen (Landkreis Göttingen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гёттинген (аудан)|Гёттинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 9264 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 128,93 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 52 011''. Муниципалитеттің басшысы — Хайнц-Юрген Прох. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 16 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gleichen.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206032935/http://www.gleichen.de/ |date=2012-02-06 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гёттинген ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] knm9nrfkbq5v0bm1b4krpjcfw4lkwbd 0 214381 3604704 2953347 2026-05-13T22:27:56Z 1nter pares 146705 3604704 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гнарренбург |шынайы атауы = Gnarrenburg |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Gnarrenburg COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=23 |lat_sec=11 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=0 |lon_sec=18 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ротенбург-на-Вюмме |кестедегі аудан = Ротенбург-на-Вюмме (аудан){{!}}Ротенбург-на-Вюмме |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 12 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Аксель Ренкен |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 122,91 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 10 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9296 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04763 |пошта индексі = 27442 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ROW |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 57 016 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.gnarrenburg.de |сайт тілі = de }} '''Гнарренбург''' ({{lang-de|Gnarrenburg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ротенбург-на-Вюмме (аудан)|Ротенбург-на-Вюмме]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 9296 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 122,91 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 57 016''. Муниципалитеттің басшысы — Аксель Ренкен. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 12 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gnarrenburg.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ротенбург-на-Вюмме ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] t0q49fazqmq5wrkh9nyvnuzvefeowb2 0 214383 3604706 2953404 2026-05-13T22:28:35Z 1nter pares 146705 3604706 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гольмбах |шынайы атауы = Golmbach |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=54 |lat_sec=1 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=32 |lon_sec=43 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хольцминден |кестедегі аудан = Хольцминден (аудан){{!}}Хольцминден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ханс-Йёрг Хагер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,86 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 149 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 962 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05532 |пошта индексі = 37640 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HOL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 55 015 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.bevern.de/ |сайт тілі = de }} '''Гольмбах''' ({{lang-de|Golmbach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хольцминден (аудан)|Хольцминден]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 962 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 15,86 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 55 015''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Йёрг Хагер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bevern.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хольцминден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] ezovgxqu9bkvn770ckzqs0q38gzo3hu 0 214384 3604707 1828869 2026-05-13T22:29:01Z 1nter pares 146705 3604707 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Горлебен |шынайы атауы = Gorleben |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=2 |lat_sec=53 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=21 |lon_sec=20 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Данненберг |кестедегі аудан = Данненберг (аудан){{!}}Данненберг |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Херберт Крюгер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 21,25 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 20 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 642 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05882 |пошта индексі = 29475 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DAN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 54 007 |ортаққордағы санаты = Gorleben |сайты = http://www.gorleben.de |сайт тілі = de }} '''Горлебен''' ({{lang-de|Gorleben}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Данненберг (аудан)|Данненберг]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 642 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 21,25 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 54 007''. Муниципалитеттің басшысы — Херберт Крюгер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gorleben.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] gkwk517cli38d5y789sigd0lqhc06aa 3604708 3604707 2026-05-13T22:29:09Z 1nter pares 146705 3604708 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Горлебен |шынайы атауы = Gorleben |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=2 |lat_sec=53 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=21 |lon_sec=20 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Данненберг |кестедегі аудан = Данненберг (аудан){{!}}Данненберг |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Херберт Крюгер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 21,25 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 20 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 642 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05882 |пошта индексі = 29475 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DAN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 54 007 |ортаққордағы санаты = Gorleben |сайты = http://www.gorleben.de |сайт тілі = de }} '''Горлебен''' ({{lang-de|Gorleben}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Данненберг (аудан)|Данненберг]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 642 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 21,25 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 54 007''. Муниципалитеттің басшысы — Херберт Крюгер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gorleben.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] mwudz7yj5wxnl1m5vptlv6qgvvtw8to 0 214385 3604709 3511001 2026-05-13T22:29:29Z 1nter pares 146705 3604709 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гослар |шынайы атауы = Goslar |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Goslar COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=54 |lat_sec=26 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=25 |lon_sec=48 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гослар |кестедегі аудан = Гослар (аудан){{!}}Гослар |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 12 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Хеннинг Бинневис |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 92,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 255 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 40989 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05321, 05325 |пошта индексі = 38640, 38642, 38644 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GS |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 53 005 |ортаққордағы санаты = Goslar |сайты = http://www.goslar.de/ |сайт тілі = de }} '''Гослар''' ({{lang-de|Goslar}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гослар (аудан)|Гослар]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 40989 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл)<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref>. Алып жатқан жер аумағы 92,58 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 53 005''. Муниципалитеттің басшысы — Хеннинг Бинневис. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 12 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.goslar.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гослар ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 9qaygq4in2bs1z1svukfz0pxozefrva 0 214390 3604710 2953780 2026-05-13T22:30:03Z 1nter pares 146705 3604710 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гронау (Лайне) |шынайы атауы = Gronau (Leine) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Gronau (Leine).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=4 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=47 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдесхайм |кестедегі аудан = Хильдесхайм (аудан){{!}}Хильдесхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Марк Винтер. |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 20,61 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 79 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5191 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05182 |пошта индексі = 03 2 54 018 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 54 018 |ортаққордағы санаты = Gronau (Leine) |сайты = http://www.gronau-leine.de/ |сайт тілі = de }} '''Гронау (Лайне)''' ({{lang-de|Gronau (Leine)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Хильдесхайм (аудан)|Хильдесхайм]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5191 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 20,61 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 54 018''. Қаланың басшысы — Марк Винтер.. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gronau-leine.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хильдесхайм ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 0dmhs4yf13deotaxakq4wa8qm3zadm5 0 214391 3604711 2953783 2026-05-13T22:30:47Z 1nter pares 146705 3604711 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Грос-Берсен |шынайы атауы = Groß Berßen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=46 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=30 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Эмсланд |кестедегі аудан = Эмсланд (аудан){{!}}Эмсланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Райнхард Курлеман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 20,76 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 23 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 684 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05965 |пошта индексі = 49777 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 54 016 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Грос-Берсен''' ({{lang-de|Groß Berßen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Эмсланд (аудан)|Эмсланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 684 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 20,76 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 54 016''. Муниципалитеттің басшысы — Райнхард Курлеман. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Эмсланд ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] s9ogriuvhr7ys4fcd8t94z0t4odnxzu 0 214403 3604701 2953272 2026-05-13T22:27:14Z 1nter pares 146705 3604701 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гихум |шынайы атауы = Gyhum |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Gyhum.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=13 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=19 |lon_sec=8 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ротенбург-на-Вюмме |кестедегі аудан = Ротенбург-на-Вюмме (аудан){{!}}Ротенбург-на-Вюмме |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Фридхельм Хельберг |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,44 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 28 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2360 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04286 |пошта индексі = 27404 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ROW |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 57 018 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.gyhum.de/ |сайт тілі = de }} '''Гихум''' ({{lang-de|Gyhum}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ротенбург-на-Вюмме (аудан)|Ротенбург-на-Вюмме]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2360 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 48,44 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 57 018''. Муниципалитеттің басшысы — Фридхельм Хельберг. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gyhum.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ротенбург-на-Вюмме ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] htu5mezsny73hze3pfoyur3swvwttrz 0 214404 3604691 2953990 2026-05-13T22:24:01Z 1nter pares 146705 3604691 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гёденсторф |шынайы атауы = Gödenstorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=13 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=7 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Харбург |кестедегі аудан = Харбург (аудан){{!}}Харбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Экхард Шрёдер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16,54 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 49 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 929 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04172 |пошта индексі = 21376 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 53 013 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Гёденсторф''' ({{lang-de|Gödenstorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 929 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 16,54 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 013''. Муниципалитеттің басшысы — Экхард Шрёдер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] rcrxukjj48qjmwu5nbvwb30ga8sh1k0 0 214405 3604694 2953992 2026-05-13T22:24:55Z 1nter pares 146705 3604694 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гёрде |шынайы атауы = Göhrde |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=9 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=53 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Люхов-Данненберг |кестедегі аудан = Люхов-Данненберг (аудан){{!}}Люхов-Данненберг |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 12 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Дитмар Харльфингер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 40,71 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 77 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 633 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05862 |пошта индексі = 29473 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DAN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 54 006 |ортаққордағы санаты = Göhrde |сайты = |сайт тілі = de }} '''Гёрде''' ({{lang-de|Göhrde}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Люхов-Данненберг (аудан)|Люхов-Данненберг]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 633 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 40,71 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 54 006''. Муниципалитеттің басшысы — Дитмар Харльфингер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 12 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Люхов-Данненберг ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] aivskjfaiohkiu87a1pj0wjaluo3e8n 0 214406 3604692 2953991 2026-05-13T22:24:17Z 1nter pares 146705 3604692 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гёленкамп |шынайы атауы = Gölenkamp |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=31 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=55 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Графство Бентхайм |кестедегі аудан = Графство Бентхайм (аудан){{!}}Графство Бентхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ян Бенирман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 20,95 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 19 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 631 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 059 41 |пошта индексі = 49843 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NOH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 56 007 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.uelsen.de |сайт тілі = de }} '''Гёленкамп''' ({{lang-de|Gölenkamp}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Графство Бентхайм (аудан)|Графство Бентхайм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 631 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 20,95 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 56 007''. Муниципалитеттің басшысы — Ян Бенирман. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.uelsen.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] qvzohrwze01ozm5j4p33acwyr1oi164 3604693 3604692 2026-05-13T22:24:28Z 1nter pares 146705 3604693 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гёленкамп |шынайы атауы = Gölenkamp |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=31 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=55 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Графство Бентхайм |кестедегі аудан = Графство Бентхайм (аудан){{!}}Графство Бентхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ян Бенирман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 20,95 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 19 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 631 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 059 41 |пошта индексі = 49843 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NOH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 56 007 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.uelsen.de |сайт тілі = de }} '''Гёленкамп''' ({{lang-de|Gölenkamp}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Графство Бентхайм (аудан)|Графство Бентхайм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 631 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 20,95 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 56 007''. Муниципалитеттің басшысы — Ян Бенирман. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.uelsen.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] g47vuumrwcpeuvjsrn69j1dis28ldt1 0 228704 3604554 3577519 2026-05-13T17:09:10Z Tuttiorchestra687 173049 «[[Санат:Қазақстан дирижерлері|Қазақстан дирижерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604554 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Асқар Исмайылұлы Бөрібаев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]ның директоры | Реті = 5 | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = [[2014 жыл]]дан | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = {{KAZ}} ҚР Мәдениет, спорт және ақпарат вице - министрі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[2008 жыл]]дан | Басқаруын аяқтады_2 = [[2014 жыл]]ға дейін | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_3 = [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы|Ә.Қастиеев атындағы мемлекеттік өнер муражайының бас директоры]] | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = 5 | Басқара бастады_3 = [[2008 жыл]]дан | Басқаруын аяқтады_3 = [[2008 жыл]]ға дейін | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = {{KAZ}} ҚР Мәдениет және ақпарт вице - министрі | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = 11.03.2007 | Басқаруын аяқтады_4 = 27.02.2008 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 17.04.1956 | Туған жері = [[Түркістан облысы]] <br /> {{туғанжері|Шардара ауданы|Шардара ауданында}} | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[мұсылман]] | Әкесі = Исмайыл | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Алан Асқарұлы Бөрібаев|Алан Бөрібаев]] Элмар Асқарұлы Бөрібаев | Партиясы = [[Нұр Отан ХДП|«Нұр Отан»]] | Білімі = [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]] <br /> Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} }} '''Асқар Исмайылұлы Бөрібаев''' ([[1956 жыл]]ы [[17 сәуір]]де [[Түркістан облысы|ОҚО]] [[Шардара ауданы]]нда туған) - қазақстандық [[музыкант]], мемлекет қайраткері. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]ның директоры (2014 жылдан). == Толығырақ == * Асқар Исмайылұлы [[1956 жыл]]ы [[17 сәуір]]де [[Түркістан облысы|ОҚО]] [[Шардара ауданы]]нда дүниеге келген. * Күләш Байсейітова атындағы республикалық музыка мектебін бітірген. * 1979 жылы [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]н концерттік орындаушы, педагог мамандығы бойынша бітірген. * 1979 - 1981 жылдары Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясының асперантурасын бітірген. == Еңбек жолы == * 1979 1988 жылдары [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның оқытушысы, аға оқытушысы, доценті. * 1988 - 1991 жылдары [[Қазақ мемлекеттік филармониясы|Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік фелармониясы]]ның солисті. * 1991 - 2002 жылдары – «Солист Патры» (Грекия) оркестрінің солисі әрі дирижері және онымен қатар Афины консерваториясының профессоры. * 2002 - 2006 жылдары “Демалыс” қазыналық кәсіпорын директоры, Астана қаласы мәдениет департаментінің директоры. * 2006 жылдан 2007 жылдың наурыз айына дейін - Оңтүстік Қазақстан облысы мәдениет басқармасының бастығы. * 2007 - 2008 жылдары Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат вице-министрі. * 2008 жылдың наурыз айынан бастап 2008 жылдын қыркүйек айына дейін [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы|Ә.Қастиеев атындағы мемлекеттік өнер муражайының бас директоры]] * 2008 - 2014 жылдары Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат вице-министрі. * 2014 жылдан [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]ның директоры. == Шығырмашылығы == * Асқар Исмайылұлы мәдениет саласындағы өзінің қызметі барысында ішекті аспаптар квартетін, «Кончертоне» камералық оркестрінің негізін қалады, «Сон в летнюю ночь» атты классикалық музыка, джаз музыкасының «Астана блюз», «Сарыарқа» халықтық музыка, халықтық би өнеріне арналған «Қос алқа» және «Театр әлемі» секілді фестивальдердің ұйымдастырушысы. Әлемнің 30 елінде концерттік бағдарламамен өнер көрсеткен. == Марапаттары == * Халықаралық конкурстардың лауреаты * [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағының иегері. * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағының иегері. * [[Құрмет ордені]] * 2015 жылы "ҚР Конститутциясына 20 жыл" медалі * 2016 жылы [[Парасат ордені]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} * [http://mk.gov.kz/showarticle.php?lang=kaz&id=2784 А.И. Бөрібаевті Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат вице-министрі қызметіне тағайындау туралы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]] [[Санат:Қазақстан музыканттары]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Мәскеу консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] 363w3sjl9pkvukbgfyqgkwdv85c69aa 0 232411 3604631 2417368 2026-05-13T20:50:38Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604631 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Боргозезия |шынайы атауы = Borgosesia |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=43 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=16 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Пьемонт |кестедегі аймақ = Пьемонт |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Верчелли (провинция){{!}}Верчелли |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Alice Freschi |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 40 58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 354 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13473 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 332 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Borgosesiani |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 163 |пошта индексі = 13011 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 02016 |ортаққордағы санаты = Borgosesia |сайты = http://www.comune.borgosesia.vercelli.it |сайт тілі = it }} '''Боргозезия''' ({{lang-it|Borgosesia}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Верчелли (провинция)|Верчелли]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 13473 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 332 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 40 58 км² шамасында. Пошта индексі — 13011. Елді мекеннің қамқоршысы — Пётр және Павел.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 29 маусым. == Демографиясы == Халық динамикасы: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:20000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till: 5959 bar:1871 from:0 till: 5928 bar:1881 from:0 till: 6188 bar:1901 from:0 till: 7496 bar:1911 from:0 till: 9184 bar:1921 from:0 till: 8369 bar:1931 from:0 till: 10193 bar:1936 from:0 till: 10956 bar:1951 from:0 till: 11702 bar:1961 from:0 till: 14042 bar:1971 from:0 till: 16219 bar:1981 from:0 till: 15992 bar:1991 from:0 till: 14731 bar:2001 from:0 till: 13926 PlotData= bar:1861 at: 5959 fontsize:S text: 5.959 shift:(-8,5) bar:1871 at: 5928 fontsize:S text: 5.928 shift:(-10,5) bar:1881 at: 6188 fontsize:S text: 6.188 shift:(-10,5) bar:1901 at: 7496 fontsize:S text: 7.496 shift:(-10,5) bar:1911 at: 9184 fontsize:S text: 9.184 shift:(-10,5) bar:1921 at: 8369 fontsize:S text: 8.369 shift:(-10,5) bar:1931 at: 10193 fontsize:S text: 10.193 shift:(-10,5) bar:1936 at: 10956 fontsize:S text: 10.956 shift:(-10,5) bar:1951 at: 11702 fontsize:S text: 11.702 shift:(-10,5) bar:1961 at: 14042 fontsize:S text: 14.042 shift:(-10,5) bar:1971 at: 16219 fontsize:S text: 16.219 shift:(-10,5) bar:1981 at: 15992 fontsize:S text: 15.992 shift:(-10,5) bar:1991 at: 14731 fontsize:S text: 14.731 shift:(-10,5) bar:2001 at: 13926 fontsize:S text: 13.926 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text: ISTAT мәліметтері бойынша </timeline> == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0163 22205 * Электронды поштасы: borgosesia@reteunitaria.piemonte.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.borgosesia.vercelli.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315014423/http://www.comune.borgosesia.vercelli.it/ |date=2019-03-15 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Верчелли провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Пьемонт елді мекендері]] gqhwqm5rn4tmrvkn8vslx7psbnp7x5t 0 236586 3604726 1840042 2026-05-14T03:42:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604726 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Брук-ан-дер-Гросглокнерштрассе |шынайы атауы = Bruck an der Großglocknerstraße |сурет = |жағдайы = |ел = Аустрия |елтаңба = Wappen at bruck an der grossglocknerstrasse.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=16 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=49 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Аустрия әкімшілік бөлінісі{{!}}Федералды жері |аймағы = Зальцбург |кестедегі аймақ = Зальцбург |аудан түрі = Аустрия округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Целль-ам-Зе (округ){{!}}Целль-ам-Зе |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = Херберт Райзингер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 45.74 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 756 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі{{!}}немісше |тұрғыны = 4427 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+43) 6545 |пошта индексі = 5671 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ZE |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 5 06 02 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.bruck-grossglockner.at/new |сайт тілі = de }} '''Брук-ан-дер-Гросглокнерштрассе''' ({{lang-de|Bruck an der Großglocknerstraße}}) — [[Аустрия]]дағы коммуна. [[Зальцбург]] [[Аустрия әкімшілік бөлінісі|федералды жеріне]] қарасты [[Целль-ам-Зе (округ)|Целль-ам-Зе]] округінің құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4427 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 45.74 км² шамасында. Елді мекеннің [[Автомобиль нөмірлері|автомобиль коды]] — ZE, [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми идентификациялық коды]] — ''5 06 02''. [[2004]] жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Херберт Райзингер саналады. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bruck-grossglockner.at/new Ресми сайты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Аустрия:Целль-ам-Зе округі:Қалалар}} {{austria-geo-stub}} [[Санат:Зальцбург елді мекендері]] my1lwg9ysx4uy0h2sxpzn2m1eubaec3 0 303042 3604443 2768879 2026-05-13T15:23:12Z SpinnerLaserzthe2nd 101961 ([[c:GR|GR]]) [[File:CHE Doppleschwand COA.png]] → [[File:CHE Doppleschwand COA.svg]] 3604443 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Допплешванд |шынайы атауы = Doppleschwand |сурет = [[Сурет:20110428 Doppleschwand 001.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Швейцария |елтаңба = CHE Doppleschwand COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=1 |lat_sec=6 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=3 |lon_sec=19 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны |аймағы = Люцерн |кестедегі аймақ = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн |аудан түрі = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Энтлебух |кестедегі аудан = Энтлебух (округ){{!}}Энтлебух |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6.95 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 751 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі |тұрғыны = 713 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 6112 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LU |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 1001 |ортаққордағы санаты = Doppleschwand |сайты = http://www.doppleschwand.ch |сайт тілі = }} [[Сурет:Karte Gemeinde Doppleschwand 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]] '''Допплешванд''' ({{lang-de|Doppleschwand}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Энтлебух (округ)|Энтлебух]] округінің құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 713 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 6.95 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1001'', [[пошта индексі]] — 6112. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.doppleschwand.ch Ресми сайты] {{Switzerland-geo-stub}} {{Швейцария:Энтлебух округі:Қалалар}} [[Санат:Люцерн елді мекендері]] 5iqyvsd9rlwvvkgllju1wlyyhsijocr 3604460 3604443 2026-05-13T15:48:14Z 1nter pares 146705 3604460 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Допплешванд |шынайы атауы = Doppleschwand |сурет = [[Сурет:20110428 Doppleschwand 001.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Швейцария |елтаңба = CHE Doppleschwand COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=1 |lat_sec=6 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=3 |lon_sec=19 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны |аймағы = Люцерн |кестедегі аймақ = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн |аудан түрі = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Энтлебух |кестедегі аудан = Энтлебух (округ){{!}}Энтлебух |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6.95 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 751 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі |тұрғыны = 713 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 6112 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LU |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 1001 |ортаққордағы санаты = Doppleschwand |сайты = http://www.doppleschwand.ch |сайт тілі = }} [[Сурет:Karte Gemeinde Doppleschwand 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]] '''Допплешванд''' ({{lang-de|Doppleschwand}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Энтлебух (округ)|Энтлебух]] округінің құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 713 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 6.95 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1001'', [[пошта индексі]] — 6112. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.doppleschwand.ch Ресми сайты] {{Switzerland-geo-stub}} [[Санат:Люцерн елді мекендері]] he0x1n22vh4ga59wftycab0zzmql9bb 3604463 3604460 2026-05-13T15:48:29Z 1nter pares 146705 /* */ 3604463 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Допплешванд |шынайы атауы = Doppleschwand |сурет = 20110428 Doppleschwand 001.jpg |жағдайы = |ел = Швейцария |елтаңба = CHE Doppleschwand COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=1 |lat_sec=6 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=3 |lon_sec=19 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны |аймағы = Люцерн |кестедегі аймақ = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн |аудан түрі = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Энтлебух |кестедегі аудан = Энтлебух (округ){{!}}Энтлебух |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6.95 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 751 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі |тұрғыны = 713 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 6112 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LU |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 1001 |ортаққордағы санаты = Doppleschwand |сайты = http://www.doppleschwand.ch |сайт тілі = }} [[Сурет:Karte Gemeinde Doppleschwand 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]] '''Допплешванд''' ({{lang-de|Doppleschwand}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Энтлебух (округ)|Энтлебух]] округінің құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 713 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 6.95 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1001'', [[пошта индексі]] — 6112. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.doppleschwand.ch Ресми сайты] {{Switzerland-geo-stub}} [[Санат:Люцерн елді мекендері]] fkx0zlwqkvglf0mcnivzwkm1t4c1p19 10 419961 3604795 1903777 2026-05-14T05:35:43Z TalgatSnow 143530 3604795 wikitext text/x-wiki {{navbox with collapsible groups | name = Кальвадос департаментінің коммуналары | title = [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] департаментінің коммуналары | titlestyle = background-color: #EAD177 | groupstyle = background-color: #EAD177 | group1 = А - Е | list1 = {{nowrap|[[Аблон]] •}} {{nowrap|[[Авне]] •}} {{nowrap|[[Ажи]] •}} {{nowrap|[[Аквиль (Кальвадос)|Аквиль]] •}} {{nowrap|[[Амае-сюр-Орн]] •}} {{nowrap|[[Амае-сюр-Сель]] •}} {{nowrap|[[Амар]] •}} {{nowrap|[[Амбли]] •}} {{nowrap|[[Амфревиль (Кальвадос)|Амфревиль]] •}} {{nowrap|[[Ангерни]] •}} {{nowrap|[[Англескевиль-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Англескевиль-ла-Персе]] •}} {{nowrap|[[Анговиль]] •}} {{nowrap|[[Анель]] •}} {{nowrap|[[Анжервиль (Кальвадос)|Анжервиль]] •}} {{nowrap|[[Анизи]] •}} {{nowrap|[[Анктовиль]] •}} {{nowrap|[[Аннбо]] •}} {{nowrap|[[Аньер-ан-Бессен]] •}} {{nowrap|[[Арганши]] •}} {{nowrap|[[Аржанс]] •}} {{nowrap|[[Арроманш-ле-Бен]] •}} {{nowrap|[[Баван (Кальвадос)|Баван]] •}} {{nowrap|[[Базанвиль]] •}} {{nowrap|[[Байо]] •}} {{nowrap|[[Бали (Кальвадос)|Бали]] •}} {{nowrap|[[Баллеруа]] •}} {{nowrap|[[Банвиль]] •}} {{nowrap|[[Баннвиль-ла-Кампань]] •}} {{nowrap|[[Баннвиль-сюр-Ажон]] •}} {{nowrap|[[Барбевиль]] •}} {{nowrap|[[Барбери (Кальвадос)|Барбери]] •}} {{nowrap|[[Барневиль-ла-Бертран]] •}} {{nowrap|[[Барон-сюр-Одон]] •}} {{nowrap|[[Бару-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Бассневиль]] •}} {{nowrap|[[Бевиллер]] •}} {{nowrap|[[Беврон-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Беллу]] •}} {{nowrap|[[Бельангревиль (Кальвадос)|Бельангревиль]] •}} {{nowrap|[[Бенервиль-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Бени-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Бенувиль (Кальвадос)|Бенувиль]] •}} {{nowrap|[[Бернеск]] •}} {{nowrap|[[Берньер-д'Аи]] •}} {{nowrap|[[Берньер-ле-Патри]] •}} {{nowrap|[[Берньер-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Бьевиль-Бевиль]] •}} {{nowrap|[[Бьевиль-Кетьевиль]] •}} {{nowrap|[[Бии (Кальвадос)|Бии]] •}} {{nowrap|[[Бисьер]] •}} {{nowrap|[[Бланжи-ле-Шато]] •}} {{nowrap|[[Бле (Кальвадос)|Бле]] •}} {{nowrap|[[Бленвиль-сюр-Орн]] •}} {{nowrap|[[Блонвиль-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Боке (Кальвадос)|Боке]] •}} {{nowrap|[[Болье (Кальвадос)|Болье]] •}} {{nowrap|[[Боме (Кальвадос)|Боме]] •}} {{nowrap|[[Бомений (Кальвадос)|Бомений]] •}} {{nowrap|[[Бомон-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Бон-Тассии]] •}} {{nowrap|[[Боннбоск]] •}} {{nowrap|[[Боннвиль-ла-Луве]] •}} {{nowrap|[[Боннвиль-сюр-Тук]] •}} {{nowrap|[[Бонней (Кальвадос)|Бонней]] •}} {{nowrap|[[Боннмезон]] •}} {{nowrap|[[Бофур-Дрюваль]] •}} {{nowrap|[[Бранвиль]] •}} {{nowrap|[[Бревиль-ле-Мон]] •}} {{nowrap|[[Бремуа]] •}} {{nowrap|[[Бреттвиль-ле-Рабе]] •}} {{nowrap|[[Бреттвиль-л'Оргеез]] •}} {{nowrap|[[Бреттвиль-сюр-Див]] •}} {{nowrap|[[Бреттвиль-сюр-Лез]] •}} {{nowrap|[[Бреттвиль-сюр-Одон]] •}} {{nowrap|[[Бриквиль]] •}} {{nowrap|[[Бруе (Кальвадос)|Бруе]] •}} {{nowrap|[[Брюкур]] •}} {{nowrap|[[Буасе (Кальвадос)|Буасе]] •}} {{nowrap|[[Бужи]] •}} {{nowrap|[[Булон (Кальвадос)|Булон]] •}} {{nowrap|[[Бургебю]] •}} {{nowrap|[[Буржовиль]] •}} {{nowrap|[[Бюр-ле-Мон]] •}} {{nowrap|[[Бюрси (Кальвадос)|Бюрси]] •}} {{nowrap|[[Бюсеель]] •}} {{nowrap|[[Ваконь-Неи]] •}} {{nowrap|[[Вальсеме]] •}} {{nowrap|[[Ванд]] •}} {{nowrap|[[Вандевр (Кальвадос)|Вандевр]] •}} {{nowrap|[[Варавиль]] •}} {{nowrap|[[Васси (Кальвадос)|Васси]] •}} {{nowrap|[[Вер-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Версенвиль]] •}} {{nowrap|[[Версон]] •}} {{nowrap|[[Вье-Бур]] •}} {{nowrap|[[Вье (Кальвадос)|Вье]] •}} {{nowrap|[[Вье-Пон-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Вье-Фюме]] •}} {{nowrap|[[Вьенн-ан-Бессен]] •}} {{nowrap|[[Вьервиль-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Вьессуа]] •}} {{nowrap|[[Вик (Кальвадос)|Вик]] •}} {{nowrap|[[Викто-Понфоль]] •}} {{nowrap|[[Вилле-Бокаж (Кальвадос)|Вилле-Бокаж]] •}} {{nowrap|[[Вилле-Каниве]] •}} {{nowrap|[[Вилле-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Виллервиль]] •}} {{nowrap|[[Вилли-Бокаж]] •}} {{nowrap|[[Вилли-ле-Фалез]] •}} {{nowrap|[[Виллон-ле-Бюиссон]] •}} {{nowrap|[[Вилье-ле-Сек (Кальвадос)|Вилье-ле-Сек]] •}} {{nowrap|[[Вимон (Кальвадос)|Вимон]] •}} {{nowrap|[[Винья]] •}} {{nowrap|[[Вир (Кальвадос)|Вир]] •}} {{nowrap|[[Во-сюр-Ор]] •}} {{nowrap|[[Во-сюр-Сель]] •}} {{nowrap|[[Вобадон]] •}} {{nowrap|[[Вовиль (Кальвадос)|Вовиль]] •}} {{nowrap|[[Водлож]] •}} {{nowrap|[[Водри]] •}} {{nowrap|[[Восель (Кальвадос)|Восель]] •}} {{nowrap|[[Вуи]] •}} {{nowrap|[[Гаврю]] •}} {{nowrap|[[Гарсель-Секвиль]] •}} {{nowrap|[[Герон (Кальвадос)|Герон]] •}} {{nowrap|[[Гланвиль]] •}} {{nowrap|[[Гло]] •}} {{nowrap|[[Гоннвиль-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Гоннвиль-сюр-Онфлер]] •}} {{nowrap|[[Гоннвиль-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Гранг]] •}} {{nowrap|[[Гранкам-Мези]] •}} {{nowrap|[[Грантвиль]] •}} {{nowrap|[[Граншам-ле-Шато]] •}} {{nowrap|[[Гре-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Грембоск]] •}} {{nowrap|[[Гренвиль-Ланганнри]] •}} {{nowrap|[[Гренвиль-сюр-Одон]] •}} {{nowrap|[[Гуви]] •}} {{nowrap|[[Гупийер (Кальвадос)|Гупийер]] •}} {{nowrap|[[Густранвиль]] •}} {{nowrap|[[Дамбленвиль]] •}} {{nowrap|[[Дампьерр (Кальвадос)|Дампьерр]] •}} {{nowrap|[[Данву-ла-Феррьер]] •}} {{nowrap|[[Данесталь]] •}} {{nowrap|[[Де-Жумо]] •}} {{nowrap|[[Демувиль]] •}} {{nowrap|[[Див-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Довиль (Кальвадос)|Довиль]] •}} {{nowrap|[[Дозюле]] •}} {{nowrap|[[Донне]] •}} {{nowrap|[[Дрюбек]] •}} {{nowrap|[[Дувиль-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Дувр-ла-Деливранд]] •}} {{nowrap|[[Дюси-Сент-Маргерит]] •}} {{nowrap|[[Евреси]] •}} {{nowrap|[[Екемовиль]] •}} {{nowrap|[[Екраммвиль]] •}} {{nowrap|[[Елан (Кальвадос)|Елан]] •}} {{nowrap|[[Еллон (Франция)|Еллон]] •}} {{nowrap|[[Емьевиль]] •}} {{nowrap|[[Еньервиль]] •}} {{nowrap|[[Епане]] •}} {{nowrap|[[Епине-сюр-Одон]] •}} {{nowrap|[[Епрон]] •}} {{nowrap|[[Еран (Кальвадос)|Еран]] •}} {{nowrap|[[Ерен (Кальвадос)|Ерен]] •}} {{nowrap|[[Ерманвиль-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Ермиваль-ле-Во]] •}} {{nowrap|[[Ерн]] •}} {{nowrap|[[Ертеван]] •}} {{nowrap|[[Ерувиллетт]] •}} {{nowrap|[[Ерувиль-Сен-Клер]] •}} {{nowrap|[[Еске-Нотр-Дам]] •}} {{nowrap|[[Еске-сюр-Сель]] •}} {{nowrap|[[Есковиль]] •}} {{nowrap|[[Еспен]] •}} {{nowrap|[[Ессон]] •}} {{nowrap|[[Естре-ла-Кампань]] •}} {{nowrap|[[Естри (Кальвадос)|Естри]] •}} {{nowrap|[[Етервиль]] •}} {{nowrap|[[Етреам]] •}} {{nowrap|[[Етуви]] •}} {{nowrap|[[Евиль (Кальвадос)|Евиль]]}} | group2 = Ж - Л | list2 = {{nowrap|[[Жанвиль (Кальвадос)|Жанвиль]] •}} {{nowrap|[[Женневиль]] •}} {{nowrap|[[Жерро]] •}} {{nowrap|[[Жефосс-Фонтене]] •}} {{nowrap|[[Жибервиль]] •}} {{nowrap|[[Жор (Кальвадос)|Жор]] •}} {{nowrap|[[Жувиньи-сюр-Сель]] •}} {{nowrap|[[Жуе-Монде]] •}} {{nowrap|[[Журк]] •}} {{nowrap|[[Изиньи-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Иф]] •}} {{nowrap|[[Каань]] •}} {{nowrap|[[Кааньоль]] •}} {{nowrap|[[Кабур]] •}} {{nowrap|[[Камб-ан-Плен]] •}} {{nowrap|[[Камбреме]] •}} {{nowrap|[[Кампандре-Вальконгрен]] •}} {{nowrap|[[Кампаньоль]] •}} {{nowrap|[[Кампиньи (Кальвадос)|Кампиньи]] •}} {{nowrap|[[Кампо (Кальвадос)|Кампо]] •}} {{nowrap|[[Кан (Кальвадос)|Кан]] •}} {{nowrap|[[Канапвиль (Кальвадос)|Канапвиль]] •}} {{nowrap|[[Кантелу (Кальвадос)|Кантелу]] •}} {{nowrap|[[Канши (Кальвадос)|Канши]] •}} {{nowrap|[[Каньи (Кальвадос)|Каньи]] •}} {{nowrap|[[Карвиль (Кальвадос)|Карвиль]] •}} {{nowrap|[[Кардонвиль]] •}} {{nowrap|[[Карканьи]] •}} {{nowrap|[[Карпике]] •}} {{nowrap|[[Картиньи-л'Епине]] •}} {{nowrap|[[Кастии]] •}} {{nowrap|[[Кастийон-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Кастийон (Кальвадос)|Кастийон]] •}} {{nowrap|[[Керон]] •}} {{nowrap|[[Кеттвиль]] •}} {{nowrap|[[Кларбек]] •}} {{nowrap|[[Клевиль (Кальвадос)|Клевиль]] •}} {{nowrap|[[Кленшам-сюр-Орн]] •}} {{nowrap|[[Клеси]] •}} {{nowrap|[[Ковикур]] •}} {{nowrap|[[Ковиль]] •}} {{nowrap|[[Кокенвилье]] •}} {{nowrap|[[Коломбель]] •}} {{nowrap|[[Коломбье-сюр-Сель]] •}} {{nowrap|[[Коломбьер]] •}} {{nowrap|[[Коломби-сюр-Тан]] •}} {{nowrap|[[Кольвиль-Монгомери]] •}} {{nowrap|[[Кольвиль-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Комбре (Кальвадос)|Комбре]] •}} {{nowrap|[[Комм]] •}} {{nowrap|[[Комон-л'Еванте]] •}} {{nowrap|[[Комон-сюр-Орн]] •}} {{nowrap|[[Конде-сюр-Иф]] •}} {{nowrap|[[Конде-сюр-Нуаро]] •}} {{nowrap|[[Конде-сюр-Сель]] •}} {{nowrap|[[Контвиль (Кальвадос)|Контвиль]] •}} {{nowrap|[[Корбон (Кальвадос)|Корбон]] •}} {{nowrap|[[Корде]] •}} {{nowrap|[[Кордебюгль]] •}} {{nowrap|[[Кормель-ле-Руаяль]] •}} {{nowrap|[[Кормолен]] •}} {{nowrap|[[Коссессвиль]] •}} {{nowrap|[[Коттен]] •}} {{nowrap|[[Кревкер-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Крелли]] •}} {{nowrap|[[Крепон (Кальвадос)|Крепон]] •}} {{nowrap|[[Крессевей]] •}} {{nowrap|[[Крессерон]] •}} {{nowrap|[[Крикбеф]] •}} {{nowrap|[[Криквиль-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Криквиль-ан-Бессен]] •}} {{nowrap|[[Кристо]] •}} {{nowrap|[[Кроси]] •}} {{nowrap|[[Круазий (Кальвадос)|Круазий]] •}} {{nowrap|[[Круассанвиль]] •}} {{nowrap|[[Круе]] •}} {{nowrap|[[Кудре-Рабю]] •}} {{nowrap|[[Кулон (Кальвадос)|Кулон]] •}} {{nowrap|[[Кулонс (Кальвадос)|Кулонс]] •}} {{nowrap|[[Кульвен]] •}} {{nowrap|[[Купезарт]] •}} {{nowrap|[[Курводон]] •}} {{nowrap|[[Курсель-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Курси (Кальвадос)|Курси]] •}} {{nowrap|[[Курсон (Кальвадос)|Курсон]] •}} {{nowrap|[[Куртонн-ла-Мердрак]] •}} {{nowrap|[[Куртонн-ле-Дез-Еглиз]] •}} {{nowrap|[[Кювервиль (Кальвадос)|Кювервиль]] •}} {{nowrap|[[Кюле-ле-Патри]] •}} {{nowrap|[[Кюлли (Кальвадос)|Кюлли]] •}} {{nowrap|[[Кюрси-сюр-Орн]] •}} {{nowrap|[[Кюсси]] •}} {{nowrap|[[Ла-Базок (Кальвадос)|Ла-Базок]] •}} {{nowrap|[[Ла-Бинь]] •}} {{nowrap|[[Ла-Бревьер]] •}} {{nowrap|[[Ла-Буасьер (Кальвадос)|Ла-Буасьер]] •}} {{nowrap|[[Ла-Вакри]] •}} {{nowrap|[[Ла-Веспьер]] •}} {{nowrap|[[Ла-Виллетт (Кальвадос)|Ла-Виллетт]] •}} {{nowrap|[[Ла-Граври]] •}} {{nowrap|[[Ла-Камб (Кальвадос)|Ла-Камб]] •}} {{nowrap|[[Ла-Кен]] •}} {{nowrap|[[Ла-Крупт]] •}} {{nowrap|[[Ла-Ланд-сюр-Дром]] •}} {{nowrap|[[Ла-Огетт]] •}} {{nowrap|[[Ла-Поммре (Кальвадос)|Ла-Поммре]] •}} {{nowrap|[[Ла-Ривьер-Сен-Совер]] •}} {{nowrap|[[Ла-Рок]] •}} {{nowrap|[[Ла-Рок-Беньяр]] •}} {{nowrap|[[Ла-Ублоньер]] •}} {{nowrap|[[Ла-Феррьер-Аран]] •}} {{nowrap|[[Ла-Фоли (Кальвадос)|Ла-Фоли]] •}} {{nowrap|[[Ла-Фольтьер-Абенон]] •}} {{nowrap|[[Ла-Шапель-Анжербо]] •}} {{nowrap|[[Ла-Шапель-Ивон]] •}} {{nowrap|[[Ла-Шапель-От-Грю]] •}} {{nowrap|[[Лангрюн-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Ланд-сюр-Ажон]] •}} {{nowrap|[[Ландель-е-Купиньи]] •}} {{nowrap|[[Лантей (Кальвадос)|Лантей]] •}} {{nowrap|[[Ласси (Кальвадос)|Ласси]] •}} {{nowrap|[[Лассон (Кальвадос)|Лассон]] •}} {{nowrap|[[Ле-Бени-Бокаж]] •}} {{nowrap|[[Ле-Бо]] •}} {{nowrap|[[Ле-Бреведан]] •}} {{nowrap|[[Ле-Брей-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Ле-Брей-ан-Бессен]] •}} {{nowrap|[[Ле-Бю-сюр-Рувр]] •}} {{nowrap|[[Ле-Ве]] •}} {{nowrap|[[Ле-Гаст]] •}} {{nowrap|[[Ле-Дезер (Кальвадос)|Ле-Дезер]] •}} {{nowrap|[[Ле-Детруа]] •}} {{nowrap|[[Ле-Лож (Кальвадос)|Ле-Лож]] •}} {{nowrap|[[Ле-Лож-Сольс]] •}} {{nowrap|[[Ле-Лошер]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мануар (Кальвадос)|Ле-Мануар]] •}} {{nowrap|[[Ле-Маре-ла-Шапель]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мений-Бакле]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мений-Бенуа]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мений-Вильман]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мений-Гийом]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мений-Дюран]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мений-Ед]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мений-Жермен]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мений-Коссуа]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мений-Може]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мений-о-Грен]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мений-Озуф]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мений-Патри]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мений-Робер]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мений-Симон (Кальвадос)|Ле-Мений-Симон]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мений-сюр-Бланжи]] •}} {{nowrap|[[Ле-Моле-Литтри]] •}} {{nowrap|[[Ле-Монсо]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мутье-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мутье-ан-Сенгле]] •}} {{nowrap|[[Ле-Мутье-Юбер]] •}} {{nowrap|[[Ле-Пен (Кальвадос)|Ле-Пен]] •}} {{nowrap|[[Ле-Плесси-Гриму]] •}} {{nowrap|[[Ле-Пре-д'Ож]] •}} {{nowrap|[[Ле-Рекюле]] •}} {{nowrap|[[Ле-Тей-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Ле-Тей-Бокаж]] •}} {{nowrap|[[Ле-Торкен]] •}} {{nowrap|[[Ле-Тронке (Кальвадос)|Ле-Тронке]] •}} {{nowrap|[[Ле-Турнер]] •}} {{nowrap|[[Ле-Фоль]] •}} {{nowrap|[[Ле-Френ-Камии]] •}} {{nowrap|[[Ле-Фурне]] •}} {{nowrap|[[Лез-Иль-Бардель]] •}} {{nowrap|[[Лез-ла-Виль]] •}} {{nowrap|[[Лез-Отель-Сен-Базиль]] •}} {{nowrap|[[Лез-Отье-Папйон]] •}} {{nowrap|[[Лез-Отье-сюр-Калонн]] •}} {{nowrap|[[Лез-Убо]] •}} {{nowrap|[[Лекод]] •}} {{nowrap|[[Ленжевр]] •}} {{nowrap|[[Лено (Кальвадос)|Лено]] •}} {{nowrap|[[Леопарти]] •}} {{nowrap|[[Лессар-е-ле-Шен]] •}} {{nowrap|[[Леффар]] •}} {{nowrap|[[Ливаро]] •}} {{nowrap|[[Ливри (Кальвадос)|Ливри]] •}} {{nowrap|[[Лизон]] •}} {{nowrap|[[Лизор (Кальвадос)|Лизор]] •}} {{nowrap|[[Лизье]] •}} {{nowrap|[[Лион-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Литто]] •}} {{nowrap|[[Лонвилле]] •}} {{nowrap|[[Лонг-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Лонгвиль (Кальвадос)|Лонгвиль]] •}} {{nowrap|[[Лонре (Кальвадос)|Лонре]] •}} {{nowrap|[[Л'Отельри]] •}} {{nowrap|[[Луваньи]] •}} {{nowrap|[[Лувьер (Кальвадос)|Лувьер]] •}} {{nowrap|[[Лувиньи (Кальвадос)|Лувиньи]] •}} {{nowrap|[[Л'Удон]] •}} {{nowrap|[[Лусель]] •}} {{nowrap|[[Люк-сюр-Мер]]}} | group3 = М - Р | list3 = {{nowrap|[[Маллуе]] •}} {{nowrap|[[Мальто]] •}} {{nowrap|[[Манвье]] •}} {{nowrap|[[Мандевиль-ан-Бессен]] •}} {{nowrap|[[Манерб]] •}} {{nowrap|[[Маннвиль-ла-Пипар]] •}} {{nowrap|[[Маньи-ан-Бессен]] •}} {{nowrap|[[Маньи-ла-Кампань]] •}} {{nowrap|[[Маньи-ле-Фрель]] •}} {{nowrap|[[Мароль (Кальвадос)|Мароль]] •}} {{nowrap|[[Мартенвиль (Кальвадос)|Мартенвиль]] •}} {{nowrap|[[Мартиньи-сюр-л'Ант]] •}} {{nowrap|[[Мартраньи]] •}} {{nowrap|[[Матье (Кальвадос)|Матье]] •}} {{nowrap|[[Ме-сюр-Орн]] •}} {{nowrap|[[Мевен]] •}} {{nowrap|[[Мезе (Кальвадос)|Мезе]] •}} {{nowrap|[[Мезидон-Канон]] •}} {{nowrap|[[Мезон (Кальвадос)|Мезон]] •}} {{nowrap|[[Мезонсель-ла-Журдан]] •}} {{nowrap|[[Мезонсель-Пельве]] •}} {{nowrap|[[Мезонсель-сюр-Ажон]] •}} {{nowrap|[[Мезьер (Кальвадос)|Мезьер]] •}} {{nowrap|[[Меле (Кальвадос)|Меле]] •}} {{nowrap|[[Мель (Кальвадос)|Мель]] •}} {{nowrap|[[Мений-Кленшам]] •}} {{nowrap|[[Мервиль-Франсвиль-Плаж]] •}} {{nowrap|[[Мери-Корбон]] •}} {{nowrap|[[Мисси (Кальвадос)|Мисси]] •}} {{nowrap|[[Миттуа]] •}} {{nowrap|[[Моль (Кальвадос)|Моль]] •}} {{nowrap|[[Мон-ан-Бессен]] •}} {{nowrap|[[Мон-Бертран]] •}} {{nowrap|[[Монвьетт]] •}} {{nowrap|[[Мондвиль (Кальвадос)|Мондвиль]] •}} {{nowrap|[[Мондренвиль]] •}} {{nowrap|[[Монсо-ан-Бессен]] •}} {{nowrap|[[Монтами]] •}} {{nowrap|[[Монтей (Кальвадос)|Монтей]] •}} {{nowrap|[[Монтиньи (Кальвадос)|Монтиньи]] •}} {{nowrap|[[Монтрей-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Монфике]] •}} {{nowrap|[[Монфревиль]] •}} {{nowrap|[[Моншам (Кальвадос)|Моншам]] •}} {{nowrap|[[Моншове (Кальвадос)|Моншове]] •}} {{nowrap|[[Морто-Кулибеф]] •}} {{nowrap|[[Му (Кальвадос)|Му]] •}} {{nowrap|[[Муайо]] •}} {{nowrap|[[Муан]] •}} {{nowrap|[[Мулин (Кальвадос)|Мулин]] •}} {{nowrap|[[Мютреси]] •}} {{nowrap|[[Неи-ла-Форе]] •}} {{nowrap|[[Нонан (Кальвадос)|Нонан]] •}} {{nowrap|[[Нороль]] •}} {{nowrap|[[Норон-ла-Потри]] •}} {{nowrap|[[Норон-л'Аббе]] •}} {{nowrap|[[Норре-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Нотр-Дам-де-Курсон]] •}} {{nowrap|[[Нотр-Дам-де-Ливе]] •}} {{nowrap|[[Нотр-Дам-д'Естре]] •}} {{nowrap|[[Нуае-Бокаж]] •}} {{nowrap|[[Обервиль]] •}} {{nowrap|[[Обиньи (Кальвадос)|Обиньи]] •}} {{nowrap|[[Овиллар (Кальвадос)|Овиллар]] •}} {{nowrap|[[Одрие]] •}} {{nowrap|[[Окенвиль]] •}} {{nowrap|[[Оландон]] •}} {{nowrap|[[Ондфонтен]] •}} {{nowrap|[[Оне-сюр-Одон]] •}} {{nowrap|[[Онфлёр]] •}} {{nowrap|[[Орбек]] •}} {{nowrap|[[Османвиль]] •}} {{nowrap|[[Оти (Кальвадос)|Оти]] •}} {{nowrap|[[Ото-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Отто-ле-Баг]] •}} {{nowrap|[[Парфурю-сюр-Одон]] •}} {{nowrap|[[Пенндепи]] •}} {{nowrap|[[Перье-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Перье-сюр-ле-Дан]] •}} {{nowrap|[[Периньи (Кальвадос)|Периньи]] •}} {{nowrap|[[Перриер]] •}} {{nowrap|[[Перси-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Пертевиль-Нер]] •}} {{nowrap|[[Петивиль (Кальвадос)|Петивиль]] •}} {{nowrap|[[Пьерр (Кальвадос)|Пьерр]] •}} {{nowrap|[[Пьеррпон (Кальвадос)|Пьеррпон]] •}} {{nowrap|[[Пьеррфитт-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Пьеррфитт-ан-Сенгле]] •}} {{nowrap|[[Планкери]] •}} {{nowrap|[[Пласи]] •}} {{nowrap|[[Плюмето]] •}} {{nowrap|[[Пон-Белланже]] •}} {{nowrap|[[Пон-д'Уи]] •}} {{nowrap|[[Пон-л'Евек (Кальвадос)|Пон-л'Евек]] •}} {{nowrap|[[Пон-Фарси]] •}} {{nowrap|[[Понтекулан]] •}} {{nowrap|[[Пор-ан-Бессен-Юппен]] •}} {{nowrap|[[Потиньи]] •}} {{nowrap|[[Прель (Кальвадос)|Прель]] •}} {{nowrap|[[Прео-Бокаж]] •}} {{nowrap|[[Прео-Сен-Себастьян]] •}} {{nowrap|[[Претревиль]] •}} {{nowrap|[[Прусси]] •}} {{nowrap|[[Пусси-ла-Кампань]] •}} {{nowrap|[[Пюто-ан-Бессен]] •}} {{nowrap|[[Пюто-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Ранвиль]] •}} {{nowrap|[[Ранши]] •}} {{nowrap|[[Рапии]] •}} {{nowrap|[[Ре (Кальвадос)|Ре]] •}} {{nowrap|[[Ревье]] •}} {{nowrap|[[Репантиньи (Кальвадос)|Репантиньи]] •}} {{nowrap|[[Ри (Кальвадос)|Ри]] •}} {{nowrap|[[Ро (Кальвадос)|Ро]] •}} {{nowrap|[[Розель]] •}} {{nowrap|[[Рок (Кальвадос)|Рок]] •}} {{nowrap|[[Роканкур (Кальвадос)|Роканкур]] •}} {{nowrap|[[Рувр (Кальвадос)|Рувр]] •}} {{nowrap|[[Рукам]] •}} {{nowrap|[[Руллур]] •}} {{nowrap|[[Рюберси]] •}} {{nowrap|[[Рюкевиль]] •}} {{nowrap|[[Рюлли (Кальвадос)|Рюлли]] •}} {{nowrap|[[Рюмений]] •}} {{nowrap|[[Рюсси (Кальвадос)|Рюсси]]}} | group4 = С - Я | list4 = {{nowrap|[[Саллан]] •}} {{nowrap|[[Салленель]] •}} {{nowrap|[[Сан (Кальвадос)|Сан]] •}} {{nowrap|[[Санне]] •}} {{nowrap|[[Саннервиль]] •}} {{nowrap|[[Сасси (Кальвадос)|Сасси]] •}} {{nowrap|[[Секвиль-ан-Бессен]] •}} {{nowrap|[[Сен-Бенуа-д'Еберто]] •}} {{nowrap|[[Сен-Вааст-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Сен-Вааст-сюр-Сель]] •}} {{nowrap|[[Сен-Вигор-де-Мезере]] •}} {{nowrap|[[Сен-Вигор-ле-Гран]] •}} {{nowrap|[[Сен-Габриель-Бреси]] •}} {{nowrap|[[Сен-Гатьян-де-Буа]] •}} {{nowrap|[[Сен-Дезир]] •}} {{nowrap|[[Сен-Дени-де-Майок]] •}} {{nowrap|[[Сен-Дени-де-Мере]] •}} {{nowrap|[[Сен-Дени-Мезонсель]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жан-де-Ливе]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жан-дез-Ессартье]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жан-ле-Блан (Кальвадос)|Сен-Жан-ле-Блан]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жермен-д'Екто]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жермен-де-Ливе]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жермен-де-Монгоммери]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жермен-де-Тальванд-ла-Ланд-Вомон]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жермен-дю-Криу]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жермен-дю-Пер]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жермен-ла-Бланш-Ерб]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жермен-Ланго]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жермен-ле-Вассон]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жорж-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жорж-д'Оне]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жуен]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жульен-де-Майок]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жульен-ле-Фокон]] •}} {{nowrap|[[Сен-Жульен-сюр-Калонн]] •}} {{nowrap|[[Сен-Имер]] •}} {{nowrap|[[Сен-Ком-де-Френе]] •}} {{nowrap|[[Сен-Контест]] •}} {{nowrap|[[Сен-Ламбер (Кальвадос)|Сен-Ламбер]] •}} {{nowrap|[[Сен-Леже-Дюбос]] •}} {{nowrap|[[Сен-Лоран-де-Кондель]] •}} {{nowrap|[[Сен-Лоран-дю-Мон]] •}} {{nowrap|[[Сен-Лоран-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Сен-Лу-де-Фрибуа]] •}} {{nowrap|[[Сен-Лу-Ор]] •}} {{nowrap|[[Сен-Луе-сюр-Сель]] •}} {{nowrap|[[Сен-Манвье-Бокаж]] •}} {{nowrap|[[Сен-Манвье-Норре]] •}} {{nowrap|[[Сен-Маркуф (Кальвадос)|Сен-Маркуф]] •}} {{nowrap|[[Сен-Мартен-о-Шартрен]] •}} {{nowrap|[[Сен-Мартен-де-Бьенфет-ла-Крессоньер]] •}} {{nowrap|[[Сен-Мартен-де-Бланьи]] •}} {{nowrap|[[Сен-Мартен-де-Фонтене]] •}} {{nowrap|[[Сен-Мартен-де-ла-Лье]] •}} {{nowrap|[[Сен-Мартен-де-Майок]] •}} {{nowrap|[[Сен-Мартен-де-Мье]] •}} {{nowrap|[[Сен-Мартен-де-Саллан]] •}} {{nowrap|[[Сен-Мартен-де-Безас]] •}} {{nowrap|[[Сен-Мартен-дез-Антре]] •}} {{nowrap|[[Сен-Мартен-Дон]] •}} {{nowrap|[[Сен-Мартен-дю-Мений-Ури]] •}} {{nowrap|[[Сен-Мишель-де-Ливе]] •}} {{nowrap|[[Сен-Пер (Кальвадос)|Сен-Пер]] •}} {{nowrap|[[Сен-Пьерр-Азиф]] •}} {{nowrap|[[Сен-Пьерр-де-Майок]] •}} {{nowrap|[[Сен-Пьерр-дез-Иф (Кальвадос)|Сен-Пьерр-дез-Иф]] •}} {{nowrap|[[Сен-Пьерр-дю-Бю]] •}} {{nowrap|[[Сен-Пьерр-дю-Френ]] •}} {{nowrap|[[Сен-Пьерр-дю-Жонке]] •}} {{nowrap|[[Сен-Пьерр-дю-Мон (Кальвадос)|Сен-Пьерр-дю-Мон]] •}} {{nowrap|[[Сен-Пьерр-Каниве]] •}} {{nowrap|[[Сен-Пьерр-ла-Вьей]] •}} {{nowrap|[[Сен-Пьерр-сюр-Див]] •}} {{nowrap|[[Сен-Пьерр-Тарантен]] •}} {{nowrap|[[Сен-Поль-дю-Верне]] •}} {{nowrap|[[Сен-Реми (Кальвадос)|Сен-Реми]] •}} {{nowrap|[[Сен-Самсон (Кальвадос)|Сен-Самсон]] •}} {{nowrap|[[Сен-Севе-Кальвадо]] •}} {{nowrap|[[Сен-Сильвен (Кальвадос)|Сен-Сильвен]] •}} {{nowrap|[[Сен-Сир-дю-Ронсере]] •}} {{nowrap|[[Сен-Фильбер-де-Шам]] •}} {{nowrap|[[Сен-Шарль-де-Перси]] •}} {{nowrap|[[Сени-Буа-Альбу]] •}} {{nowrap|[[Сени-о-Винь]] •}} {{nowrap|[[Сент-Андре-д'Еберто]] •}} {{nowrap|[[Сент-Андре-сюр-Орн]] •}} {{nowrap|[[Сент-Аньян-ле-Малерб]] •}} {{nowrap|[[Сент-Арну (Кальвадос)|Сент-Арну]] •}} {{nowrap|[[Сент-Еньян-де-Крамений]] •}} {{nowrap|[[Сент-Етьенн-ла-Тие]] •}} {{nowrap|[[Сент-Круа-Гран-Тонн]] •}} {{nowrap|[[Сент-Круа-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Сент-Маргерит-д'Ель]] •}} {{nowrap|[[Сент-Маргерит-де-Лож]] •}} {{nowrap|[[Сент-Маргерит-де-Вьетт]] •}} {{nowrap|[[Сент-Мари-Ломон]] •}} {{nowrap|[[Сент-Мари-Утр-л'О]] •}} {{nowrap|[[Сент-Обен-д'Аркене]] •}} {{nowrap|[[Сент-Обен-де-Буа (Кальвадос)|Сент-Обен-де-Буа]] •}} {{nowrap|[[Сент-Обен-сюр-Мер (Кальвадос)|Сент-Обен-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Сент-Омер (Кальвадос)|Сент-Омер]] •}} {{nowrap|[[Сент-Онорин-де-Дюси]] •}} {{nowrap|[[Сент-Онорин-де-Перт]] •}} {{nowrap|[[Сент-Онорин-дю-Фе]] •}} {{nowrap|[[Сент-Уан-де-Безас]] •}} {{nowrap|[[Сент-Уан-дю-Мений-Оже]] •}} {{nowrap|[[Сент-Уан-ле-У]] •}} {{nowrap|[[Сент-Уан-ле-Пен]] •}} {{nowrap|[[Сент-Фуа-де-Монгоммери]] •}} {{nowrap|[[Сенто]] •}} {{nowrap|[[Серке (Кальвадос)|Серке]] •}} {{nowrap|[[Серне (Кальвадос)|Серне]] •}} {{nowrap|[[Сет-Ван]] •}} {{nowrap|[[Сет-Фрер]] •}} {{nowrap|[[Солье (Кальвадос)|Солье]] •}} {{nowrap|[[Соммервье]] •}} {{nowrap|[[Суаньоль]] •}} {{nowrap|[[Суланжи (Кальвадос)|Суланжи]] •}} {{nowrap|[[Сумон-Сен-Кантен]] •}} {{nowrap|[[Сюбль]] •}} {{nowrap|[[Сюлли (Кальвадос)|Сюлли]] •}} {{nowrap|[[Сюрвиль (Кальвадос)|Сюрвиль]] •}} {{nowrap|[[Сюррен]] •}} {{nowrap|[[Тан (Кальвадос)|Тан]] •}} {{nowrap|[[Тессель]] •}} {{nowrap|[[Тии-ла-Кампань]] •}} {{nowrap|[[Тии-сюр-Сель]] •}} {{nowrap|[[Тордуе]] •}} {{nowrap|[[Тортваль-Кене]] •}} {{nowrap|[[Тортизамбер]] •}} {{nowrap|[[Траси-Бокаж]] •}} {{nowrap|[[Траси-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Тревьер]] •}} {{nowrap|[[Тренжи]] •}} {{nowrap|[[Трепрель]] •}} {{nowrap|[[Троарн]] •}} {{nowrap|[[Труа-Мон]] •}} {{nowrap|[[Трувиль-сюр-Мер]] •}} {{nowrap|[[Трюттме-ле-Гран]] •}} {{nowrap|[[Трюттме-ле-Пети]] •}} {{nowrap|[[Тук]] •}} {{nowrap|[[Тур-ан-Бессен]] •}} {{nowrap|[[Турвиль-ан-Ож]] •}} {{nowrap|[[Турвиль-сюр-Одон]] •}} {{nowrap|[[Туржевиль]] •}} {{nowrap|[[Турне-сюр-Одон]] •}} {{nowrap|[[Турнебю]] •}} {{nowrap|[[Турньер]] •}} {{nowrap|[[Туффревиль]] •}} {{nowrap|[[Тюри-Аркур]] •}} {{nowrap|[[Тьевиль]] •}} {{nowrap|[[Тьерсевиль]] •}} {{nowrap|[[Увиль-ла-Бьян-Турне]] •}} {{nowrap|[[Уези]] •}} {{nowrap|[[Уи-дю-Уле]] •}} {{nowrap|[[Уи-ле-Виконт]] •}} {{nowrap|[[Уи-ле-Тессон]] •}} {{nowrap|[[Уистреам]] •}} {{nowrap|[[Ульгат]] •}} {{nowrap|[[Уффьер]] •}} {{nowrap|[[Фалез (Кальвадос)|Фалез]] •}} {{nowrap|[[Фамии]] •}} {{nowrap|[[Фегероль-Бюлли]] •}} {{nowrap|[[Фервак]] •}} {{nowrap|[[Фьервиль-Бре]] •}} {{nowrap|[[Фьервиль-ле-Парк]] •}} {{nowrap|[[Фирфоль]] •}} {{nowrap|[[Флери-сюр-Орн]] •}} {{nowrap|[[Фогернон]] •}} {{nowrap|[[Фонтен-Анри]] •}} {{nowrap|[[Фонтен-Етупфур]] •}} {{nowrap|[[Фонтен-ле-Пен]] •}} {{nowrap|[[Фонтене-ле-Мармйон]] •}} {{nowrap|[[Фонтене-ле-Пенель]] •}} {{nowrap|[[Фонтенермон]] •}} {{nowrap|[[Формантен]] •}} {{nowrap|[[Форминьи]] •}} {{nowrap|[[Френе-ла-Мер]] •}} {{nowrap|[[Френе-ле-Вье]] •}} {{nowrap|[[Френе-ле-Пюсе]] •}} {{nowrap|[[Френувиль]] •}} {{nowrap|[[Фриардель]] •}} {{nowrap|[[Фулонь]] •}} {{nowrap|[[Фурневиль]] •}} {{nowrap|[[Фурно-ле-Валь]] •}} {{nowrap|[[Фурш]] •}} {{nowrap|[[Фюмишон]] •}} {{nowrap|[[Шам-дю-Бу]] •}} {{nowrap|[[Ше (Кальвадос)|Ше]] •}} {{nowrap|[[Шендолле]] •}} {{nowrap|[[Шеффревиль-Тоннанкур]] •}} {{nowrap|[[Шишбовиль]] •}} {{nowrap|[[Шуен]] •}} {{nowrap|[[Юбер-Фоли]] •}} {{nowrap|[[Юрвиль (Кальвадос)|Юрвиль]] •}} {{nowrap|[[Юсси]]}} }}<noinclude> {{DEFAULTSORT:Кальвадос}} [[Санат:Навигациялық үлгілер:Франция географиясы]] </noinclude> 0kayne7yonz7yuoxitzp5dzt8hmtiyg 0 425509 3604356 2912744 2026-05-13T12:44:34Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604356 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Биник |шынайы атауы = Binic |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason ville fr Binic (Côtes-d'Armor).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.6025 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-2.82416666667 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(3602)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бретань |кестедегі аймақ = Бретань |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кот-д'Армор |кестедегі аудан = Кот-д'Армор (департамент){{!}}Кот-д'Армор |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Сен-Брие (округ){{!}}Сен-Брие |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Етабль-сюр-Мер (кантон)|Етабль-сюр-Мер]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Christian Urvoy ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5,96 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 0—86 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3602 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 604,36 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 22520 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 22007 |ортаққордағы санаты = Binic |сайты = http://www.ville-binic.fr |сайт тілі = }} '''Биник''' ({{lang-fr|Binic}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Кот-д'Армор (департамент)|Кот-д'Армор]] департаментінде орналасқан. [[Сен-Брие (округ)|Сен-Брие]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,96 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''22007'', [[пошта индексі]] — ''22520''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3602 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 604,36 адам/км². {{Демография/FRA/Binic}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=183 | барлығы=3434 | е0=94 | ә0=82 | е5=105 | ә5=66 | е10=121 | ә10=82 | е15=55 | ә15=51 | е20=74 | ә20=31 | е25=86 | ә25=90 | е30=51 | ә30=86 | е35=101 | ә35=125 | е40=94 | ә40=97 | е45=90 | ә45=93 | е50=129 | ә50=140 | е55=93 | ә55=136 | е60=156 | ә60=183 | е65=144 | ә65=125 | е70=93 | ә70=121 | е75=47 | ә75=51 | е80=62 | ә80=109 | е85=35 | ә85=136 }} == Тағы қараңыз == * [[Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Binic|Биник}} * [http://www.ville-binic.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629041325/http://www.ville-binic.fr/ |date=2011-06-29 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=22007-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014082102/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=22007-COM |date=2012-10-14 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.6025,-2.82416666667&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{Кот-д’Армор департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]] {{France-geo-stub}} 3qjwvdhve6bwfbat02vr874uy6lbzsh 0 430135 3604791 2904336 2026-05-14T05:35:38Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Онфлер]] бетін [[Онфлёр]] бетіне жылжытты 2904336 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Онфлер |шынайы атауы = Honfleur |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=49.4197222222 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=0.233888888889 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(8163)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Төменгі Нормандия |кестедегі аймақ = Төменгі Нормандия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кальвадос |кестедегі аудан = Кальвадос (департамент){{!}}Кальвадос |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Лизье (округ){{!}}Лизье |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Онфлер (кантон)|Онфлер]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Michel Lamarre ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 13,67 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 0—117 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8163 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 597,15 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 14600 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 14333 |ортаққордағы санаты = Honfleur |сайты = |сайт тілі = }} '''Онфлер''' ({{lang-fr|Honfleur}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] департаментінде орналасқан. [[Лизье (округ)|Лизье]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 13,67 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''14333'', [[пошта индексі]] — ''14600''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 8163 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 597,15 адам/км². {{Демография/FRA/Honfleur}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=316 | барлығы=8176 | е0=280 | ә0=295 | е5=239 | ә5=239 | е10=257 | ә10=263 | е15=287 | ә15=222 | е20=241 | ә20=266 | е25=316 | ә25=267 | е30=260 | ә30=311 | е35=256 | ә35=279 | е40=316 | ә40=260 | е45=249 | ә45=253 | е50=216 | ә50=232 | е55=219 | ә55=228 | е60=135 | ә60=185 | е65=139 | ә65=197 | е70=167 | ә70=301 | е75=143 | ә75=194 | е80=69 | ә80=222 | е85=33 | ә85=140 }} == Тағы қараңыз == * [[Кальвадос департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Honfleur|Онфлер}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14333-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111051739/http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14333-COM |date=2012-01-11 }} * [http://www.mapquest.com/?q=49.4197222222,0.233888888889&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Кальвадос департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кальвадос департаментінің коммуналары]] t8jrk4w7thgz05tnsztr3pue2boqduw 3604800 3604791 2026-05-14T05:40:32Z TalgatSnow 143530 3604800 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Онфлёр |шынайы атауы = Honfleur |сурет = France Calvados Honfleur port2.jpg |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason ville fr Honfleur (Calvados).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=49.4197222222 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=0.233888888889 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(8163)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Төменгі Нормандия |кестедегі аймақ = Төменгі Нормандия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кальвадос |кестедегі аудан = Кальвадос (департамент){{!}}Кальвадос |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Лизье (округ){{!}}Лизье |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Онфлер (кантон)|Онфлер]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Michel Lamarre ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 13,67 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 0—117 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8163 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 597,15 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 14600 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 14333 |ортаққордағы санаты = Honfleur |сайты = |сайт тілі = }} '''Онфлёр''' ({{lang-fr|Honfleur}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] департаментінде орналасқан. [[Лизье (округ)|Лизье]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 13,67 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''14333'', [[пошта индексі]] — ''14600''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 8163 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 597,15 адам/км². {{Демография/FRA/Honfleur}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=316 | барлығы=8176 | е0=280 | ә0=295 | е5=239 | ә5=239 | е10=257 | ә10=263 | е15=287 | ә15=222 | е20=241 | ә20=266 | е25=316 | ә25=267 | е30=260 | ә30=311 | е35=256 | ә35=279 | е40=316 | ә40=260 | е45=249 | ә45=253 | е50=216 | ә50=232 | е55=219 | ә55=228 | е60=135 | ә60=185 | е65=139 | ә65=197 | е70=167 | ә70=301 | е75=143 | ә75=194 | е80=69 | ә80=222 | е85=33 | ә85=140 }} == Тағы қараңыз == * [[Кальвадос департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat-inline|Honfleur|Онфлёр}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14333-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111051739/http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14333-COM |date=2012-01-11 }} * [http://www.mapquest.com/?q=49.4197222222,0.233888888889&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{Сыртқы сілтемелер}} {{France-geo-stub}} {{Кальвадос департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кальвадос департаментінің коммуналары]] hqjkfj5vkix0asq238v1vyc0gf54i99 1 443737 3604793 1457133 2026-05-14T05:35:38Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Талқылау:Онфлер]] бетін [[Талқылау:Онфлёр]] бетіне жылжытты 1457133 wikitext text/x-wiki {{Франция жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}} ngwq1qftanbvlrqia3q6smoogvns9ms 0 481356 3604592 3597942 2026-05-13T18:31:54Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604592 wikitext text/x-wiki '''Болмыс''' ({{lang-en|being}}, {{lang-ru|бытие}}) – аса терең және кең мағыналы [[Философия]]лық ұғым. Болмыс – бұл болушылардың [[Барекендік (философия)|барекендік]]ке негізделген тұғыры, яғни шындықтың түпнұсқа не екендігі мен не болуы, бейболмыс және жоқтыққа қарама-қайшы. Болмысты кейде [[Мән|мәнмен]] ({{lang-en|essence}}) салыстырады: мән – бұл қандай да бір нысанның негізгі ерекшеліктері немесе қасиеттері, оларды сол нысанның бар-жоғы туралы білмей-ақ түсінуге болады. Яғни барекендік пен болмыс және оның мәні бірдей емес. Болмыс жалып түрде барекендік, бар болып жату, тіршіліктілік, ғұмырлылық, өмір сүру деген секеілді фундаменталды мағыналарды білдіреді. [[Адам]]ға қатысты болмыс – бұл оның дүниеде болушы ретінде барекендігі мен болу [[харекет]]тері, күнделікті істері, [[биоағза]] ретінде және [[қоршаған орта]]мен әрекеттесу кезінде менталдық деңгейдегі жеке тұлға ретіндегі адами шындығы. Адамның кім екені, оның қандай болғаны немесе қандай бола алатыны жалпы болмысты түсінуге жатады. Табиғаттағы болмыс – бұл [[Зат|заттардың]], физикалық және нақты нысандардың, сондай-ақ [[Табиғи күш|табиғи күштердің]] (стихиялардың), [[Гравитация|гравитацияның]] және [[Физикалық заң|физикалық заңдардың]] болуы. Болмыс ұғымы – [[Философия|философиядағы]] негізгі түсініктердің бірі. Болмыс – [[онтология]]ның зерттеу тақырыбы. Нақтырақ мағынада, [[Мартин Хайдеггер|М. Хайдеггердің]] іргелі онтологиясына тән тар мағынада «болмыс» ұғымы заттың мәнінен бөлек, оның бар болу аспектісін белгілейді. Егер мәнді «Зат деген не?» деген сұрақ анықтаса, болмысты «Заттың бар болуы нені білдіреді?» деген сұрақ ашады.<ref>''[https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/ehkzistencialnaja_filosofija/shvarc_shopengauehra_khejdeggeru/35-1-0-4893 Шварц Т.]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' [https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/ehkzistencialnaja_filosofija/shvarc_shopengauehra_khejdeggeru/35-1-0-4893 От Шопенгауэра к Хейдеггеру / пер с нем. — М.: Прогресс, 1964.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921122153/https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/ehkzistencialnaja_filosofija/shvarc_shopengauehra_khejdeggeru/35-1-0-4893 |date=2020-09-21 }} — С.106</ref> Болмыс ұғымы философия тарихында ұзақ уақыт бойы талқыланып келеді және ежелгі философияда, соның ішінде [[Ежелгі Грекия|Ежелгі Грекиядағы]] [[Сократқа дейінгі философия|сократқа дейінгі философияда]], [[Ежелгі Үндістан|Ежелгі Үндістандағы]] [[индуизм]] мен буддистік философияда және [[Ежелгі Қытай|Ежелгі Қытайдағы]] [[Даосизм|даосизмде]] маңызды рөл атқарды. Ол [[логика]], [[математика]], [[эпистемология]], [[ақыл-ой философиясы]], [[тіл философиясы]] және [[экзистенциализм]] сияқты салаларда өзекті болып табылады. Ойшылдар бұл ұғымды пәлсапаның бастауы мен негізі деп білген. Болмысты зерттейтін пәлсапа тармағы — [[онтология]] деп аталады. == Анықтамасы және оған қатысты ұғымдар == Сөздіктерде болмыс шынайы болу күйі ретінде анықталады, ал «өмір сүру» болмысқа ие болу немесе шынайылықта қатысу ретінде қарастырылады. <ref name=":0">AHD staff (2022). [https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=existence&submit.x=58&submit.y=14 "Existence"] ''American Heritage Dictionary''.</ref>Болмыс нақты заттарды қиялдағы заттардан ажыратып, жеке заттарға да, шынайылықтың тұтастығына да қатысты болуы мүмкін. «Болмыс», «[[шынайылық]]<nowiki/>», «[[өзектілік]]<nowiki/>» терминдері «болмыстың» [[Синоним|синонимдері]] ретінде жиі қолданылады,<ref name=":0" /> бірақ болмыстың нақты [[Анықтама|анықтамасы]] және оның осы ұғымдармен байланысы даулы.<ref name=":4">Prior, A. N. (2006). "Existence". In Borchert, Donald (ed.). ''Encyclopedia of Philosophy''. Vol. 3 (2nd ed.). Macmillan Reference USA. ISBN 978-0-02-865790-5.</ref> [[Метафизик]] [[Алексиус Майнонг|Алексиус Майнонгтың]] (1853-1920) пікірінше, барлық заттар болмысқа ие, бірақ олардың бәрі өмір сүрмейді. Ол [[Санта-Клаус]] сияқты мүмкін болатын нысандардың болуы, бірақ олардың жоқтығын дәлелдейді.<ref name=":5">[https://www.britannica.com/topic/existence Van Inwagen, Peter (2023). "Existence". ''Encyclopædia Britannica''.]</ref> [[Онтолог]] [[Такаши Ягисава]] (20 ғасыр – қазіргі) болмысты шынайылықтан ажыратады; ол «[[Шынайылық|шынайылықты]]<nowiki/>» барлық заттарға бірдей қатысы бар іргелі ұғым деп қарастырып, болмысты бір заттың өзі орналасқан әлеммен байланысын көрсететін салыстырмалы ұғым деп сипаттайды.<ref>Yagisawa, Takashi (2011).[https://philpapers.org/rec/YAGPOW "Précis of Worlds and Individuals, Possible and Otherwise"] ''Analytic Philosophy''. '''52''' (4): 270–272.</ref> Философ [[Готлоб Фреге]] (1848–1925) бойынша, өзектілік болмысқа қарағанда тар ұғым, себебі тек нақты заттар ғана өзгеріс жасай немесе өзгеріске ұшырай алады, ал [[Сан|сандар]] мен [[Жиын|жиындар]] сияқты нақты емес заттар болса, өзгермейді.<ref>Chakrabarti, Arindam (2013). ''Denying Existence: The Logic, Epistemology and Pragmatics of Negative Existentials and Fictional Discourse''. Springer Science & Business Media.ISBN 978-94-017-1223-1.</ref> [[Эдмунд Гуссерль]] (1859–1938) сияқты кейбір философтар үшін болмыс элементарлы ұғым болып табылады, яғни оны басқа ұғымдар арқылы анықтау шеңберлікке әкелмейінше мүмкін емес. Бұл болмысты сипаттау немесе оның табиғатын мағыналы түрде талқылау қиын немесе мүмкін емес екенін білдіруі мүмкін. Болмыс [[Шынайылық|шынайылықтың]] жоқтығын білдіретін болмыссыздықпен қарама-қайшы келеді. Нысандарды өмір сүретін және өмір сүрмейтін деп бөлу мүмкіндігі талас тудырады. Бұл айырмашылық кейде [[Айдаһар|айдаһарлар]] мен [[Жалғыз мүйіз|жалғыз мүйіздер]] сияқты ойдан шығарылған заттарды елестету мүмкіндігін түсіндіру үшін қолданылады, бірақ өмір сүрмейтін заттар ұғымы әдетте қабылданбайды; кейбір философтар бұл ұғымды қайшылықты деп санайды.<ref>Maria Reicher [https://plato.stanford.edu/entries/nonexistent-objects/ Nonexistent Objects] ''First published Tue Aug 22, 2006; substantive revision Wed Dec 7, 2022''</ref> Тығыз байланысты ұғымдар — «[[ештеңе жоқтық]]<nowiki/>» және «болмау».<ref>Leclerc, Ivor (2002). ''The Nature of Physical Existence''. Psychology Press.ISBN 978-0-415-29561-1.</ref> Болмыс көбінесе санадан тәуелсіз шынайылықпен байланыстырылады,<ref>Merriam-Webster (2024).[[mwod:existence|"Definition of Existence"]] ''Merriam-Webster Dictionary''. Merriam-Webster. Archived from the original on April 22, 2023. Retrieved April 10, 2024.</ref> бірақ бұл ұстаным жалпы қабылданбайды, өйткені [[Сана|санаға]] тәуелді болмыс түрлері де болуы мүмкін, мысалы, адамның санасында идеяның өмір сүруі. Кейбір [[Идеализм|идеалистердің]] айтуынша, бұл бүкіл шынайылыққа қатысты болуы мүмкін.<ref>Waxman, Wayne (2014). ''Kant's Anatomy of the Intelligent Mind''. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-932831-4.</ref> == Бар болатын нысандардың түрлері == Бар болатын нысандардың түрлеріне қатысты көптеген талқылаулар әртүрлі түрлердің анықтамаларына, белгілі бір типтегі нысандардың бар болуы немесе болмауына, әртүрлі типтегі нысандардың бір-бірімен қандай қатынаста екендігіне және кейбір түрлердің басқаларынан неғұрлым негізгі болып табылатындығына байланысты. Мысалы, [[Жан|жанның]] бар немесе жоқ екендігі туралы сұрақтар, абстрактілі, ойдан шығарылған және әмбебап нысандардың бар болуы немесе болмауы туралы талқылаулар және шын әлемнен басқа мүмкін әлемдер мен нысандардың бар немесе жоқ екендігі туралы пікірталастар бар. Бұл талқылаулар бүкіл шындықтың негізін құрайтын ең негізгі зат немесе құраушылар мен нысандардың ең жалпы ерекшеліктерін қамтиды. === Дара және жалпы === Дара болмыс пен жалпы болмыс арасында айырмашылық бар. Бірегей болмыс - жеке тұлғалардың болуы. Мысалы, "[[Абай Құнанбайұлы]] бар" деген сөйлем бір нақты адамның бар екенін білдіреді. Жалпы болмыс жалпы ұғымдарға, қасиеттерге немесе әмбебаптарға қатысты. Мысалы, "[[Саясаткер|саясаткерлер]] бар" деген сөйлем белгілі бір саясаткерге сілтеме жасамай, "саясаткер" жалпы ұғымының мысалдары бар екенін көрсетеді.<ref>Rescher, Nicholas (1957). "Definitions of "Existence"". ''Philosophical Studies''. '''8''' (5): 65–69. </ref> Дара және жалпы болмыс бір-бірімен тығыз байланысты және кейбір философтар біреуін екіншісінің ерекше жағдайы ретінде түсіндіруге тырысты. Мысалы, [[Готлоб Фреге|Фреге]] бойынша, жалпы болмыс дара болмыстан гөрі негізгі болып табылады. Бұл позицияны қолдайтын бір дәлел – сингулярлы болмысты жалпы болмыс тұрғысынан көрсетуге болады. Мысалы, «[[Абай Құнанбайұлы]] бар» деген сөйлемді «Абай Құнанбайұлымен бірдей тұлғалар бар» деп көрсетуге болады, мұнда «Абай Құнанбайұлымен бірдей болу» деген сөз жалпы ұғым ретінде түсініледі. Философ [[Виллард Ван Орман Куайн]] (1908–2000) сингулярлы болмысқа басымдық беріп, жалпы болмысты дара болмыспен көрсетуге болатынын дәлелдей отырып, басқа ұстанымды қорғайды.<ref>Lambert, Karel (1994).[https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/krt-1994-010704/html "A Note on Singular and General Existence"] ''Kriterion – Journal of Philosophy''. '''7''' (1): 3–4.</ref> Осыған байланысты мәселе - жалпы болмыс жекелеген болмыссыз мүмкін бе дегенді білдіреді. Философ Генри С. Леонардтың (1905–1967) пікірінше, қасиет жалпы болмысқа тек оны іске асыратын кем дегенде бір нақты объект болған жағдайда ғана ие болады. Ал философ [[Николас Решер]] (1928–2024) болса, шын мәнінде ешқандай нақты үлгілері жоқ қасиеттер де өмір сүре алады деп есептейді, мысалы, «бірмүйізді болу» қасиеті сияқты. Бұл сұрақтың әмбебаптардың өмір сүруіне қатысты ұзақ философиялық дәстүрі бар. [[Платоншылар]] пікірінше, әмбебаптар жалпы болмысқа нақты объектілерге тәуелсіз түрде, Платондық формалар ретінде ие.Бұл көзқарасқа сәйкес, қызыл түсті заттардың әмбебаптығы қызыл заттардың бар немесе жоқтығына тәуелсіз өмір сүреді. [[Аристотелизм]] де әмбебаптардың болуын қабылдайды, бірақ олардың бар болуы оларды тудыратын ерекшеліктерге байланысты және олар өздігінен өмір сүре алмайды дейді. Бұл көзқарас бойынша кеңістікте және уақытта жоқ әмбебап жоқ. Номиналистер пікірінше, тек нақты объектілер ғана болмысқа ие, ал әмбебаптар жоқ.<ref name=":1">Gibson, Q. B. (1998). ''The Existence Principle''. Springer Science & Business Media. ISBN 978-0-7923-5188-7.</ref> === Нақтылы және абстрактылы === Онтологияда [[Нақты нысан|нақты]] және [[Абстрактылы нысан|абстрактылы]] объектілер арасындағы маңызды айырмашылық бар. Көптеген нақты объектілер, мысалы, [[Тас|тастар]], [[өсімдіктер]] және [[Адам|адамдар]], күнделікті өмірде кездеседі. Олар [[Кеңістік|кеңістікте]] және [[уақыт]] ішінде бар және бір-біріне әсер ете алады, мысалы, тас өсімдікке түсіп, оны зақымдағанда немесе өсімдік тасты жарып өсетін кезде. Абстрактылы объектілер, мысалы, сандар, жиындар және түрлер , кеңістік пен уақыттағы орынға ие емес және себеп-салдарлық күшке ие емес. Нақты және абстрактылы объектілер арасындағы айырмашылық кейде болмыстың ең жалпы бөлінуі ретінде қарастырылады.<ref name=":2">Lowe, E. J. (2005a). "Ontology". In Honderich, Ted (ed.). [https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 The Oxford companion to philosophy] Oxford University Press. ISBN 978-0-19-926479-7.</ref> Нақты объектілердің бар екендігі туралы кеңінен келісілген болса да, абстрактылы объектілер туралы пікірлер әр түрлі. [[Платон]] сияқты реалисттер абстрактылы объектілердің тәуелсіз өмір сүретінін қабылдайды. Кейбір реалисттер абстрактылы объектілер нақты объектілер сияқты өмір сүру режиміне ие деп санайды; басқалары олардың басқа тәсілмен бар екендігін айтады. Антиреалисттер абстрактылы объектілердің өмір сүрмейтінін айтады, бұл көзқарас көбінесе болмыс кеңістік пен уақытта орналасуды немесе себеп-салдарлық әрекеттесуді талап етеді деген идеямен үйлеседі.<ref name=":8">Casati, Filippo; Fujikawa, Naoya. [https://iep.utm.edu/existenc/ Existence] ''Internet Encyclopedia of Philosophy''. ISSN 2161-0002</ref> === Мүмкін, шартты және қажет === Тағы бір айырмашылық жай ғана мүмкін, [[Шартты (философия)|шартты]] және [[Қажетті (философия)|қажетті]] тіршілік арасында.<ref name=":1" /> Егер бар болудың мәні қажеті бар болса, ол міндетті түрде бар болуы керек немесе бар болмауы мүмкін емес. Бұл қажетті бар болудың мәнін жаңадан құру немесе жою мүмкін еместігін білдіреді. Бар, бірақ болмай қалуы мүмкін бар болу мәні шартты болып табылады; тек мүмкін болатын мәндер әлі жоқ, бірақ бар бола алады.<ref name=":3">Pruss, Alexander R.; Rasmussen, Joshua L. (2018). ''Necessary Existence''. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-874689-8.</ref> [[Телефон|Телефондар]], [[Таяқ|таяқтар]] және [[Гүл|гүлдер]] сияқты кәдімгі тәжірибеде кездесетін нысандардың көпшілігі шартты түрде өмір сүреді.<ref name=":3" /> Телефондардың шартты бар болуы олардың қазіргі уақытта бар болғанымен, бұрын болмағандығынан көрінеді, яғни олардың болуы міндетті емес. Кез келген бар болу мәнінің қажеттілігі бар ма, бұл ашық сұрақ.<ref name=":3" /> Кейбір [[Номинализм|номиналистердің]] пікірінше, барлық нақты нысандардың бар болуы шартты болса, ал барлық абстрактілі нысандардың бар болуы қажет болуында.<ref>Cowling, Sam (2017). ''Abstract Entities''. Taylor & Francis. ISBN 978-1-351-97063-1.</ref> {{multiple image |perrow=2 / 1 |total_width=300 |image1=Avicenna lithograph - cropped.png |alt1=Lithograph of Avicenna |link1=Avicenna |image2=Thomas Aquinas by Carlo Crivelli.png |alt2=Painting of Thomas Aquinas |link2=Thomas Aquinas |footer=[[Ибн Сина|Авиценна]] мен [[Томас Аквинат|Томас Аквиндік]] Құдайдың қажетті тіршілік иесі екенін дәлелдеуге тырысты.}} Кейбір теоретиктердің пікірінше, ғаламның түсіндірмелік негізі ретінде бір немесе бірнеше қажетті тіршілік иелері қажет. Мысалы, философтар [[Ибн Сина|Авиценна]] (980–1037) және [[Томас Аквинат|Томас Аквиндік]] (1225–1274) [[Құдай|Құдайдың]] қажетті тіршілік иесі екенін айтады. [[Бенедикт Спиноза|Барух Спиноза]] (1632–1677) сияқты бірнеше философтар Құдай мен әлемді бір нәрсе деп санайды және барлық болмыстардың барлығына біртұтас және ұтымды түсініктеме беру үшін қажетті тіршілік бар екенін айтады.<ref>Lin, Martin (2018). "The Principle of Sufficient Reason in Spinoza". In Rocca, Michael Della (ed.). ''The Oxford Handbook of Spinoza''. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-533582-8.</ref> Мүмкін болу ғана сипатына ие заттардың бар болуы туралы көптеген академиялық пікірталастар бар. [[Актуализм (философия)|Актуализм]] бойынша тек қана шынайы заттар ғана бар бола алады; оған шартты және қажетті заттар кіреді, бірақ мүмкін болу ғана сипатына ие заттар кірмейді.<ref name=":7">Nelson, Michael (2022). [https://plato.stanford.edu/entries/existence/ Existence] ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University. </ref> [[Актуализм (философия)|Поссибилистер]] бұл пікірмен келіспейді және шынайы заттармен қатар тек мүмкін болу сипатына ие заттардың де бар екенін айтады. Мысалы, метафизик [[Дэвид Келлог Льюис|Дэвид Льюис]] (1941–2001) мүмкін болу сипатына ие заттар шынайы заттар сияқты бар болады деп, мүмкін және қажеттілікті қамтитын мәлімдемелердің неге ақиқат екенін дәлелдеу үшін бұл көзқарасты ұстанады. Оның айтуынша, мүмкін болу сипатына ие заттар мүмкін әлемдерде бар болады, ал шынайы заттар шынайы әлемде бар. Льюис "шынайы" мен "мүмкін" әлемдер арасындағы жалғыз айырмашылық – бұл сөйлеп тұрған адамның орналасуы деп есептейді; "шынайы" ұғымы сөйлеп тұрған адамның әлеміне қатысты айтылады, дәл сол сияқты "осы жерде" және "қазір" ұғымдары сөйлеп тұрған адамның кеңістік пен уақыттағы орналасуына қатысты қолданылады.<ref name=":2" /> === Физикалық және психикалық === Физикалық деңгейде бар нысандарға күнделікті өмірде кездесетін заттар, мысалы, тастар, ағаштар және адам денелері, сондай-ақ заманауи физикада талқыланатын [[Электрон|электрондар]] мен [[Протон|протондар]] жатады.<ref>Mackie, Penelope (1998). [https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/existence/v-1 Existence] ''Routledge Encyclopedia of Philosophy''. Routledge. ISSN 2161-0002</ref> Физикалық нысандарды бақылауға және өлшеуге болады; олардың [[Масса|массасы]] және [[кеңістік]] пен [[Уақыт|уақыттағы]] орналасуы бар.<ref>Smart, John Jamieson Carswell (2023). [https://www.britannica.com/topic/materialism-philosophy Мaterialism] ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Психикалық нысандар, мысалы, [[түйсіну]], қуаныш пен ауырсыну тәжірибелері, сенімдер, тілектер және [[Эмоция|эмоциялар]] [[сана]] саласына жатады; олар негізінен саналы тәжірибелермен байланысты, бірақ сонымен қатар бейсаналық күйді, мысалы, бейсаналық сенімдер, тілектер және естеліктерді де қамтиды.<ref>Searle, John R. (2004). ''Mind: A Brief Introduction''. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-988268-7.</ref> [[Психофизикалық проблема|Ақыл мен дене мәселесі]] физикалық және психикалық нысандардың онтологиялық мәртебесі мен олардың арасындағы байланысты қарастырады және бұл [[метафизика]] мен [[Сана философиясы|сана философиясының]] жиі талқылайтын тақырыбы болып табылады. [[Материализм|Материалистердің]] пікірінше, ең негізгі деңгейде тек физикалық нысандардар бар. Материалистер психикалық нысандарды физикалық үдерістермен, мысалы, мидың күйі немесе нейрондық белсенділік үлгілері ретінде түсіндіреді. Қазіргі философияда азшылықты құрайтын [[идеализм]] материяны негізгі ретінде қабылдамай,<ref>Guyer, Paul; Horstmann, Rolf-Peter (2023). [https://plato.stanford.edu/entries/idealism/ Idealism] ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University. </ref> [[Сана|сананы]] ең негізгі шындық ретінде көреді.<ref>Sprigge, T. L. S. (1998). [https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/idealism/v-1 Idealism] ''Routledge Encyclopedia of Philosophy''. Routledge.</ref> [[Рене Декарт|Рене Декар]]<nowiki/>т (1596–1650) сияқты [[Дуализм|дуалистер]] ең негізгі деңгейде физикалық және психикалық объектілердің екеуі де бар деп есептейді. Олар бір-бірімен бірнеше тәсілдермен байланысқанын, бірақ бірін екіншісіне толықтай айналдыру мүмкін емес екенін айтады.<ref>Kelly, Eugene (2004). ''The Basics of Western Philosophy''. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-32352-2.</ref> == Тұжырымдаманың пайда болу тарихы == === Батыс философиясы болмыс туралы === [[Батыс философиясы]] барлық болмыстың іргелі алғы бастамасына негізделген ұтымды түсініктемелер беру арқылы ғалам туралы бұрынғы мифологиялық көзқарастарды ауыстыруды мақсат еткен пресократиялық философтардан бастау алды. Болмыс және [[жоқтық]] ұғымдары өзінің шығу тегін ежелгі грек философы [[Парменид|Парменидтің]] пайымдауларына байланыстырады. Парменид алғаш рет әрбір бар нәрсенің болмыс деген қырына назар аударады. Бар нәрсе және оның бар болуы — бұл болмыс деп аталады. Жоқтық, «ештеңе» (яғни, бар емес нәрсе) жоқ. Осылайша, Парменидтің бірінші тезисі былай естіледі: «''Болмыс бар, ал жоқтық мүлдем жоқ''». Осы тезистен болмыстың біртұтас, қозғалмайтын, бөліктері жоқ, бірегей, мәңгілік, игілік екендігі, ол пайда болмайтын және жойылмайтын нәрсе екені шығады, өйткені керісінше болған жағдайда, болмыстан бөлек тағы бір нәрсенің, яғни жоқтықтың бар екенін мойындауға тура келеді, ал бұл Парменидтің ойынша, мүмкін емес. Парменид сондай-ақ «ойлау мен болмыс — бір және бірдей» және «ой мен ой бағытталған нәрсе — бір және бірдей» деп есептейді.<ref>Парменид // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — <abbr>М.</abbr> : Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref> Жоқтық болмағандықтан, оны ойлауға да болмайды дегенді білдіреді. Ойлауға болатынның бәрі — болмыс. [[Демокрит|Демокриттің]] болмысты түсінуі Парменидтің көзқарасынан кейбір аспектілері бойынша ерекшеленеді. Демокрит болмыстан бөлек [[Жоқтық|жоқтықтың]] бар екенін мойындайды, оны [[Атом|атомдардың]] арасындағы бос [[кеңістік]] деп есептейді. Әлем құрылымының [[Атомистика|атомистік]] тұжырымдамасына сүйене отырып, Демокрит болмысты қатты, бөлінбейтін, тұрақты атомдардан тұрады деп түсінеді. Оның ойынша, болмыс тұрақты және адамның субъективті түйсінуіне тәуелсіз. Демек, атомдарға тән тұрақтылық, [[уақыт]] бойынша үздіксіздік, өзгермейтіндік сияқты қасиеттер оның ілімінде болмыстың өзіне тән сипаттарымен сәйкес келеді. Болмысты атомдардың жиынтығы ретінде қарастыру Демокриттің ұстазы [[Левкипп|Левкиппке]] де тән болған, ол да жоқтықты атомдар арасындағы бос кеңістік деп түсінген. Сонымен қатар, Демокрит шынайы шынайылық тек атомдар мен бос кеңістік деп атап көрсеткен, ал адамның сезімдік түйсінуіне тәуелді нәрселер шын мәнінде жоқ, өйткені олар субъективті.<ref>''Трофимова Ю. А.'' Парменид и Демокрит: учение о бытии и устойчивость // Манускрипт. — 2017.</ref> Кейбіреулер, мысалы, [[Фалес]] (б.з.д. 624–545 жж.) пен [[Гераклит]] (б.з.д. 540–480 жж.) су мен от сияқты нақты түп негіздерді болмыстың алғы бастамасы деп санаған. [[Анаксимандр]] (б.з.д. 610–545 жж.) бұл ұстанымға қарсы шығып, болмыстың бастауы адамның сезімдік қабылдауынан тыс жатқан абстрактілі түп негіздерде болуы керек деп сенді.<ref name=":6">Graham, Jacob N. [https://iep.utm.edu/ancient-greek-philosophy/ Ancient Greek Philosophy] ''Internet Encyclopedia of Philosophy''.</ref> [[File:"The School of Athens" by Raffaello Sanzio da Urbino (cropped).jpg|left|thumb|alt=Painting of Plato and Aristotle|upright|[[Платон]] мен оның шәкірті [[Аристотель]] форма мен материяның өмір сүруі бір-біріне тәуелді ме деген мәселеде келіспеді.]] [[Платон]] (б.з.д. 428/427–348/347 жж.) әртүрлі болмыстың түрлері әртүрлі дәрежеде бар деп тұжырымдады және көлеңкелер мен бейнелердің нақты материалдық заттарға қарағанда әлсізірек болмысы бар деп санады. Ол өзгермейтін [[Платондық форма|платондық формаларды]] ең жоғары болмыс түрі деп атады және материалдық заттарды платондық формалардың кемелсіз және уақытша көшірмелері ретінде қарастырды.<ref name=":5" /> [[Аристотель|Аристотельдің]] (б.з.д. 384–322 жж.) болмыс туралы ілімі оның «[[Метафизика (Аристотель)|Метафизикасында]]<nowiki/>» берілген. Атап айтқанда, ол болмысты потенциалдық ([[мүмкіндік]]) және өзекті ([[шынайылық]]) деп бөлді. Ол Платонның формалар материядан өзгеше деген идеясын қабылдады, бірақ ол формалардың болмыстың жоғары түрі бар деген пікірге қарсы шықты. Оның орнына ол формалар материясыз өмір сүре алмайды деп сенді. Ол: «болмыс әр түрлі жолдармен айтылады» деп мәлімдеді және болмыстың әртүрлі түрлерінің әртүрлі өмір сүру режимдері бар екенін зерттеді. Мысалы, ол субстанция мен олардың кездейсоқ қасиеттерін, сондай-ақ потенциал мен өзектіліктің арасын ажыратты. Аристотель [[Платон|Платонның]] жеке заттардың (сенсорлық болмыс) өмір сүруімен байланысы жоқ табиғаттан тыс және тәуелсіз нәпселер ретіндегі [[Идея|идеялар]] туралы ілімін жоққа шығарып, болмыстың әртүрлі деңгейлерін (сенсорлық-нақтыланғаннан жалпыәлемдікке дейін) ажырату ұсынысын алға тартты.<ref>[http://db4.sbras.ru/elbib/data/show_page.phtml?77+1434+35#:~:text=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%BB%20%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82%D1%8C%20%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9%20%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F,%2C%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%2C%20%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B5%2C%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5. Онтология Аристотеля]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Аристотель жоқ болу категориясына таза логикалық мағына берді. Ол үшін жоқ болу айырмашылыққа, яғни басқа нәрседе бар нәрседе белгілі бір предикаттың болмауына келіп тіреледі. Бұл ғылыми теориялардың барлық аксиомалары немесе принциптері не бар немесе не болуы мүмкін екенін ғана айта отырып, растаушы ұсыныстар болуы керек дегенді білдіреді. Әрбір заттың бар болуы оның өзіндік мәнімен анықталады. Заттар арасындағы қатынастар тек заттардың қасиеттерінің көрінісі ретінде түсіндіріледі. Қасиеттер өзіндік мәнімен анықталады. [[Плотин]] (б. з. 204–270 ж.) сияқты [[Неоплатонизм|неоплатонисттер]] [[Шынайылық|шынайылықтың]] иерархиялық құрылымы бар екенін айтты. Олар барлық болмыс үшін жауапты «Біртұтас» немесе «Жақсылық» деп аталатын трансценденттік болмыс бар деп сенді. Одан интеллект пайда болады, ол өз кезегінде жан мен материалдық дүниені тудырады.<ref name=":6" /> [[Ортағасыр философиясы|Ортағасырлық философияда]] [[Кентерберилік Ансельм]] (б.з. 1033–1109) құдай ұғымынан Құдайдың бар екендігін шығаруға бағытталған ықпалды [[Онтологиялық дәлел|онтологиялық дәлелді]] тұжырымдады. Ансельм [[Құдай|Құдайды]] ең ұлы жаратылыс деп анықтады. Ол оның ой-санасынан тыс жерде болмаған болмыстың ең ұлы болмыс болмайтынын дәлелдеп, оны Құдай бар деген қорытындыға әкелді.<ref>Grayling, A. C. (2019). ''The History of Philosophy''. Penguin UK. ISBN 978-0-241-98086-6.</ref> [[File:Anselm of Canterbury2.png|thumb|alt=Painting of Anselm of Canterbury|upright=.7|[[Кентерберилік Ансельм]] Құдайдың бар екенін дәлелдеуге бағытталған онтологиялық дәлелді тұжырымдауымен танымал.]] [[Томас Аквинат|Томас Аквиндік]] (б.з.д. 1224–1274) заттың мәні мен оның болмысын ажыратты. Оның ойынша, заттың мәні оның іргелі сипатын құрайды. Ол объектінің бар-жоғын білмесе де, объектінің не екенін түсінуге және оның мәнін түсінуге болатынын айтты. Ол осы бақылауынан болмысты заттың сипатының құрамына кірмейді және оны жеке қасиет деп түсіну керек деген тұжырым жасады.<ref name=":7" /> [[Томас Аквинат|Аквиндік]] де жоқтан жарату мәселесін қарастырып, жаңа нәрселерді шынымен жаратуға құдіреті тек Құдайдың ғана екенін айтты. Бұл идеялар кейінірек метафизик [[Готфрид Вильгельм Лейбниц|Готфрид Вильгельм Лейбництің]] (1646–1716) жаратылыс теориясына шабыт берді; Лейбництің айтуынша, жаратылыс дегеніміз - мүмкін болатын объектілерге нақты болмыс беру.<ref name=":4" /> Философтар [[Дэвид Юм]] (1711–1776) және [[Иммануил Кант]] (1724–1804) болмыстың қасиет ретінде қаралу идеясын жоққа шығарды. Юмның пікірінше, нәрселер қасиеттер жиынтығы болып табылады. Ол болмыс қасиет емес деді, себебі болмыстың әсері осы жиынтықталған қасиеттерден бөлек көрінбейді. Кант онтологиялық дәлелді сынау барысында ұқсас тұжырымға келді; оның ойынша, бұл дәлел сәтсіздікке ұшырайды, себебі қандай да бір ұғымның анықтамасынан сол ұғым сипаттайтын болмыстардың бар-жоғын шығарып алу мүмкін емес.<ref name=":7" /> Кант болмыс нәрсенің ұғымына ештеңе қоспайды, тек осы ұғымның жүзеге асырылғанын көрсетеді деді.<ref name=":8" /> Философ [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің]] (1770–1831) айтуынша, таза болмыс не таза жоқтық жоқ, тек үнемі өзгеріс, «болу» ғана бар.<ref>Rosen, Stanley (2014). ''The Idea of Hegel's'' Science of Logic. The University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-06588-5.</ref> Философ және психолог [[Франц Брентано]] (1838–1917) Канттың сынымен және оның болмыс нақты предикат емес деген ұстанымымен келісті. Брентано бұл идеяны өзінің пайымдау теориясын дамыту үшін пайдаланды, ол бойынша барлық пайымдаулар экзистенциалды пайымдаулар болып табылады; олар бір нәрсенің бар екенін растайды немесе жоққа шығарады. Ол «кейбір зебралар жолақты» деген пайымдаулар «жолақты зебра бар» деген логикалық формаға ие болса, «барлық зебралар жолақты» деген пайымдаулар «жолақсыз зебра жоқ» деген логикалық формаға ие болады деп тұжырымдады.<ref>Brandl, Johannes L.; Textor, Mark (2022). [https://plato.stanford.edu/entries/brentano-judgement/ Brentano’s Theory of Judgement] ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University.</ref> [[File:Franz Brentano in Vienna, 1875.png|thumb|left|alt=Photo of Franz Brentano|upright=.7|[[Франц Брентано]] барлық пайымдаулар экзистенциалды пайымдаулар деген идеяны қорғады.]] [[Готлоб Фреге]] (1848–1925) және [[Бертран Рассел|Бертранд Рассел]] (1872–1970) болмыстың тұрақты қасиет емес екендігі туралы идеяны нақтылауды мақсат етті. Олар даралардың тұрақты бірінші ретті қасиеттері мен басқа қасиеттердің екінші ретті қасиеттерін ажыратты. Олардың көзқарасы бойынша болмыс «инстанцияланудың» екінші ретті қасиеті болып табылады.<ref name=":7" /> Рассел бұл ойды одан әрі дамыта отырып, «арыстандар бар» деген сияқты жалпы сөйлемдер ең негізгі деңгейінде жеке объектілер туралы екенін атап өтті, яғни, арыстан болып табылатын бір жеке объект бар деп тұжырымдады.<ref name=":4" /> [[Уиллард Ван Орман Куайн]] (1908–2000) Фреге мен Расселдің болмысты екінші ретті қасиет ретінде қабылдауын қолдады. Ол болмысты формальды логикадағы квантификация рөлімен тығыз байланыстырды.<ref name=":8" /> Бұл идеяны ғылыми теорияларға қолданып, теорияда белгілі бір объектілерге қатысты квантификация болса, онда ол объектілердің болмысы бар деп есептелетінін айтты. Мысалы, биологиядағы теория «генетикалық әртүрлілігі бар популяциялар бар» деп мәлімдесе, ол теория генетикалық әртүрлілігі бар популяциялардың болмысын мойындайды.<ref name=":8" /> [[Алексиус Майнонг]] (1853–1920) екінші ретті теориялардың ықпалды сыншысы болды және болмыс – жеке объектілердің қасиеті деген, бірақ барлық объектілерде бұл қасиет бола бермейді деген балама көзқарасты ұсынды.<ref name=":7" /> === Шығыс философиясы === [[Шығыс философиясы|Шығыс философиясындағы]] көптеген мектептер болмыс мәселесі мен оның салдарларын талқылайды. Мысалы, ежелгі [[Индуизм|индуисттік]] [[Самкья]] мектебі метафизикалық дуализмді тұжырымдаған, оған сәйкес болмыстың екі түрі таза сана ([[Пуруша]]) және материя ([[Пракрити]]). Самхья ғаламның көрінісін осы екі негізінің өзара әрекеттесуі деп түсіндіреді.<ref>Perrett, Roy W. (2016). ''An Introduction to Indian Philosophy''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-85356-9.</ref> [[Ведалар|Веда]] философы [[Шанкара|Ади Шанкара]] (шамамен 700–750 жж.) өзінің [[Адвайта Веданта|Адвайта-Веданта]] мектебінде басқа көзқарасты дамытты. Шанкара құдайлықты ([[Брахман|брахманды]]) түпкілікті [[шынайылық]] және жалғыз бар нәрсе деп анықтау арқылы метафизикалық [[Монизм|монизмді]] қорғады. Бұл көзқарасқа сәйкес, көптеген ерекше болмыстардан тұратын ғалам бар деу елес ([[Майя (философия)|Майя]]).<ref>Dalal, Neil (2021). [https://plato.stanford.edu/entries/shankara/ Śaṅkara] ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University. </ref> Түпкілікті шынайылықтың маңызды белгілері [[Сатчитананда]] ретінде сипатталады, яғни болмысты, сананы және бақытты білдіреді.<ref>Vanamali (2015). ''The Science of the Rishis: The Spiritual and Material Discoveries of the Ancient Sages of India''. Simon and Schuster. ISBN 978-1-62055-387-9.</ref> [[File:Raja Ravi Varma - Sankaracharya - cropped.png|thumb|left|upright=.7|alt=Painting of Adi Shankara|[[Шанкара|Ади Шанкара]] ең негізгі деңгейде құдайдың ғана бар екенін үйретті.]] [[Буддизм|Буддистік]] философиядағы орталық доктрина «[[болмыстың үш белгісі]]<nowiki/>» деп аталады, олар [[анитья]] (тұрақты емес), [[анатта]] (тұрақты өзімнің болмауы) және [[дукха]] (азап). Анитья - бұл барлық болмыстың өзгеріске ұшырайтыны, яғни бәрі бір кезде өзгереді және мәңгілік ештеңе болмайды деген ілім. Анатта адамдарға қатысты ұқсас күйді, адамдардың тұрақты өздігі немесе бөлек "Мен" болмайтынын айту арқылы білдіреді. Анитья мен анатта туралы надандық адамдарды азап шеккізетін тәуелділіктерді қалыптастыруға итермелейтіндіктен, дуккханың басты себебі ретінде қарастырылады.<ref>Smith, Peter; Worden, David (2003). ''Key Beliefs, Ultimate Questions and Life Issues''. Heinemann. ISBN 978-0-435-30699-1.</ref> [[File:Head of Laozi marble Tang Dynasty (618-906 CE) Shaanxi Province China.jpg|thumb|upright=.7|alt=Bust of Laozi|[[Лао-цзы|Лао-цзы]] [[дао]]-ны барлық болмыстың түбірін құрайтын негізгі қағидасы ретінде қарастырды.]] [[Қытай философиясы|Қытай философиясының]] көптеген мектептеріндегі орталық идея, мысалы, [[Лао-цзы|Лао-цзының]] (б.з.б. 6 ғ.) [[Даосизм|даосизмі]], [[дао]] деп аталатын негізгі қағида барлық болмыстың қайнар көзі болып табылады. Бұл термин көбінесе «жол» деп аударылады және әлемнің табиғи тәртібін басқаратын ғарыштық күш ретінде түсініледі. Қытай метафизиктері дао болмыстың нысаны ма, әлде болмыстың қайнар көзі ретінде ол болмыссызға жатады ма деп пікірталастар жүргізген.<ref>Perkins, Franklin (2019). [https://plato.stanford.edu/entries/chinese-metaphysics/ Metaphysics in Chinese Philosophy] ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University.</ref> Болмыс ұғымы араб-парсы философиясында орталық рөл атқарды. Ислам философтары [[Ибн Сина|Авиценна]] (б.з. 980-1037 ж.) және [[Әбу Хамид әл-Ғазали|Әл-Ғазали]] (1058-1111 ж.) болмыс пен өзіндік мәннің арақатынасын талқылап, болмыстың өзіндік мәні оның өмір сүруінен бұрын болғанын айтты. Заттың пайда болуы үшін өзіндік мәнді тудырудың қосымша қадамы қажет. Философ [[Молла Садра]] (б.з. 1571-1636) өзіндік мәннің болмыстан басымдығын жоққа шығарып, өзіндік мән тек болмысты түсінуге көмектесетін ақыл-ойда қолданылатын ұғым деп санады. Болмыс, керісінше, оның көзқарасы бойынша бүкіл шынайылықты қамтиды.<ref>Leaman, Oliver (2002). ''Key Concepts in Eastern Philosophy''. Routledge. ISBN 978-1-134-68905-7.</ref> == Болмыстың негізгі түрлері == === Заттар (материя), үрдістер болмысы === Тарихи тұрғыдан келгенде адам қызметінің, өмір тіршілігінің негізі – табиғат заттары мен табиғи үрдістер. Бірінші табиғат ол адамзатқа дейін пайда болған, адамдардың санасынан тысқары және тәуелсіз өмір сүреді. Ол теңіздер, мұхит, ормандар, ауа, жер, т.б. Кейін адам Жер табиғатына қуатты да кең әрекет етуші болып табылады. Бұрын табиғатта өмір сүрмеген, адамдар өндірген заттардың, үрдітердің, жай-күйлердің тұтас дүниесі пайда болды. [[Карл Маркс|К. Маркс]] оны «Екінші табиғат» деп атады. «Екінші табиғатқа» жататындар: үйлер, материалдық заттар, адам ойлап шығарған өсімдіктер және тірі организмдер (табиғатта кездеспейтін). Ол жасанды табиғат. Қазіргі заманда «екінші табиғат», өзі «бірінші табиғаттың» туындысы болса да, басымды болды. === Адам болмысы === Адам болмысы екіге бөлінеді: Адам тікелей жанды, нақты кісі ретінде өмір сүреді. Оның үстіне адамның өмір сүруінің табиғи алғышарты - оның денесінің өмір сүруі. Яғни адам, ең алдымен, «сүйек пен еттен жаралған пенде». Сонда адам денесі – табиғат бөлшегі. Денесінің болуы адамды шектеулі, өткінші жан иесі етеді. Ерте заманнан адамдар өз өмірлерінің ұзақтығының ұлғаю мұмкіндіктерін іздестірген. Ағылшын биологтарының айтуынша, барлық жағдайлар жасалса, адам денесі бір мың жыл өмір сүре алады. Өмір ұлғаю үшін не керек? Біріншіден, адам денесінің тіршілігін қамтамасыз ету қажет. Екіншіден, адамның ең алғашқы құқығы өз өмірін сақтаумен, адамзаттың аман-есендігімен байланысты. Үшіншіден, жаңа организм ретінде адамдар тұқым қуалаушылық заңдарына бағынады, мұны жойып жіберуге немесе жоққа шығаруға олар дәрменсіз. Төртіншіден, философия адамның денесі және оның ынтызарлығы, қуаныш – реніші, психикалық жай – күйі, ойы, мінез – құлқы, ерік жігері, іс – әрекеті, бір сөзбен айтқанда, арасындағы байланысты үнемі іздестіреді. === Рухани болмыс === Рухани болмыс сана мен санасыздық процестерін қамтиды. Рухани болмысты шартты түрде екі үлкен топқа: жеке кісілердің өмірлік қызмет – тіршілігінен бөліп алуға келмейтін (дербестенген руханилық) және кісіден тысқары өмір сүретін, басқаша айтқанда, объективтендірілген (дербестенген емес) руханилыққа бөлуге болады. Бірінші жағдайда адам сананың көмегімен сыртқы дүние туралы ойлайды, оның бейнесін туғызады (санасыздық процестер, тіл мен сана, тіл мен ойдың байланысы). Екінші жағдайға жататындар – кітаптар, сызбалар, жобалар, ескерткіштер, идеялар, ойлар, музыка, т.б. === Әлеуметтік болмыс === Әлеуметтік болмыс та екіге бөлінеді: тарих процесінде жекеленген адам болмысына және қоғам болмысына. Жеке адам тек қана қоғамда өмір сүре алады. Ол бір ұлтқа, тапқа кіреді, бір мемлекетте тұрады, тарихи процестерге қатысады. Қоғамдық болмыс жағдайлары мен мүдделері арасындағы қайшылықтар туады. Қоғам неғұрлым жоғары дамыған сайын ондағы алуан саладағы прогресті жоғарылату қарқыны бұқараның, таптардың, жеке адамдардың жоғары саналылығына, әлеуметтік белсенділігіне, яғни субъективтік факторларға тікелей байланыстығын байқаймыз. == Дәйеккөздер == [[Санат:Философия]] sf01vkrfvj9otcd1vas6n3jhn1m0r6e 4 491233 3604875 3604258 2026-05-14T09:00:24Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3604875 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35195]||623||26||18||263||28||3||34058||8||0||168||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2511]||266||7||6||317||8||14||1882||0||4||7||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1168]||37||0||0||11||17||0||1092||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 828]||116||89||10||13||13||2||559||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 444]||1||0||0||16||3||2||402||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 361]||15||0||7||22||4||1||297||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] 5ak1i4318upsagqqy5e1xhck24f6lep 4 492279 3604335 3603884 2026-05-13T12:02:15Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3604335 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3713}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1914}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1564}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:666}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 6 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 7 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:274}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 8 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:257}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 9 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:247}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}} |- | 10 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:215}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 11 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:191}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 12 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 13 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 14 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:146}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 15 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:142}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 16 || [[User:Madeniet Baskarmasy|Madeniet Baskarmasy]] || [[Special:Contributions/Madeniet Baskarmasy|{{formatnum:123}}]] || {{Permissions|Madeniet Baskarmasy}} |- | 17 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:117}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 18 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:111}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 19 || [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] || [[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|{{formatnum:106}}]] || {{Permissions|Хулкар Абдимоминова}} |- | 20 || [[User:Jumadulla1997|Jumadulla1997]] || [[Special:Contributions/Jumadulla1997|{{formatnum:106}}]] || {{Permissions|Jumadulla1997}} |- | 21 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 22 || [[User:Әйгерім Дәуітбекқызы|Әйгерім Дәуітбекқызы]] || [[Special:Contributions/Әйгерім Дәуітбекқызы|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Әйгерім Дәуітбекқызы}} |- | 23 || [[User:Нұрсүлу Нұрым|Нұрсүлу Нұрым]] || [[Special:Contributions/Нұрсүлу Нұрым|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Нұрсүлу Нұрым}} |- | 24 || [[User:Janugyl|Janugyl]] || [[Special:Contributions/Janugyl|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Janugyl}} |- | 25 || [[User:Сауле Жантелиева|Сауле Жантелиева]] || [[Special:Contributions/Сауле Жантелиева|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Сауле Жантелиева}} |- | 26 || [[User:Тоғжан Урумова|Тоғжан Урумова]] || [[Special:Contributions/Тоғжан Урумова|{{formatnum:93}}]] || {{Permissions|Тоғжан Урумова}} |- | 27 || [[User:Мүсірманқұлқызы Қаракөз|Мүсірманқұлқызы Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Мүсірманқұлқызы Қаракөз|{{formatnum:83}}]] || {{Permissions|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}} |- | 28 || [[User:Айжан Жарылқасынқызы|Айжан Жарылқасынқызы]] || [[Special:Contributions/Айжан Жарылқасынқызы|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Айжан Жарылқасынқызы}} |- | 29 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}} |- | 30 || [[User:ТАШКЕНТ|ТАШКЕНТ]] || [[Special:Contributions/ТАШКЕНТ|{{formatnum:76}}]] || {{Permissions|ТАШКЕНТ}} |- | 31 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:75}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 32 || [[User:Тохтарқызы|Тохтарқызы]] || [[Special:Contributions/Тохтарқызы|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Тохтарқызы}} |- | 33 || [[User:Aigul ao|Aigul ao]] || [[Special:Contributions/Aigul ao|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Aigul ao}} |- | 34 || [[User:Nurdaulet12|Nurdaulet12]] || [[Special:Contributions/Nurdaulet12|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Nurdaulet12}} |- | 35 || [[User:Айдос Қаракөз|Айдос Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Айдос Қаракөз|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Айдос Қаракөз}} |- | 36 || [[User:Ержан Айдынбаев|Ержан Айдынбаев]] || [[Special:Contributions/Ержан Айдынбаев|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Ержан Айдынбаев}} |- | 37 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}} |- | 38 || [[User:Төлеген Мереке|Төлеген Мереке]] || [[Special:Contributions/Төлеген Мереке|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Төлеген Мереке}} |- | 39 || [[User:Толғанай Нұрахан|Толғанай Нұрахан]] || [[Special:Contributions/Толғанай Нұрахан|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Толғанай Нұрахан}} |- | 40 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 41 || [[User:С.Жания|С.Жания]] || [[Special:Contributions/С.Жания|{{formatnum:66}}]] || {{Permissions|С.Жания}} |- | 42 || [[User:Бабаханова|Бабаханова]] || [[Special:Contributions/Бабаханова|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Бабаханова}} |- | 43 || [[User:Нурулла Жанар|Нурулла Жанар]] || [[Special:Contributions/Нурулла Жанар|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Нурулла Жанар}} |- | 44 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}} |- | 45 || [[User:Aralim|Aralim]] || [[Special:Contributions/Aralim|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Aralim}} |- | 46 || [[User:Арнұр Б|Арнұр Б]] || [[Special:Contributions/Арнұр Б|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Арнұр Б}} |- | 47 || [[User:Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] || [[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Тіл ортаалығы Шелек}} |- | 48 || [[User:Tecumseh*1301|Tecumseh*1301]] || [[Special:Contributions/Tecumseh*1301|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Tecumseh*1301}} |- | 49 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 50 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}} |- | 51 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}} |- | 52 || [[User:Абилмансур706|Абилмансур706]] || [[Special:Contributions/Абилмансур706|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Абилмансур706}} |- | 53 || [[User:Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] || [[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Kuralbayev Almas}} |- | 54 || [[User:Джунусбеков Марат|Джунусбеков Марат]] || [[Special:Contributions/Джунусбеков Марат|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Джунусбеков Марат}} |- | 55 || [[User:Baobaba1984|Baobaba1984]] || [[Special:Contributions/Baobaba1984|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Baobaba1984}} |- | 56 || [[User:Carlos186|Carlos186]] || [[Special:Contributions/Carlos186|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Carlos186}} |- | 57 || [[User:Әмина Н|Әмина Н]] || [[Special:Contributions/Әмина Н|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Әмина Н}} |- | 58 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 59 || [[User:Тарлан1488|Тарлан1488]] || [[Special:Contributions/Тарлан1488|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Тарлан1488}} |- | 60 || [[User:Шерзод Раманкулов|Шерзод Раманкулов]] || [[Special:Contributions/Шерзод Раманкулов|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Шерзод Раманкулов}} |- | 61 || [[User:Dariga Dairbekova|Dariga Dairbekova]] || [[Special:Contributions/Dariga Dairbekova|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Dariga Dairbekova}} |- | 62 || [[User:Gulnazira.koshanova|Gulnazira.koshanova]] || [[Special:Contributions/Gulnazira.koshanova|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Gulnazira.koshanova}} |- | 63 || [[User:Нұрмахан Айзере|Нұрмахан Айзере]] || [[Special:Contributions/Нұрмахан Айзере|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Нұрмахан Айзере}} |- | 64 || [[User:Нұржігіт Айару|Нұржігіт Айару]] || [[Special:Contributions/Нұржігіт Айару|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Нұржігіт Айару}} |- | 65 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 66 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}} |- | 67 || [[User:Мақан Айша Бауыржанқызы|Мақан Айша Бауыржанқызы]] || [[Special:Contributions/Мақан Айша Бауыржанқызы|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Мақан Айша Бауыржанқызы}} |- | 68 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}} |- | 69 || [[User:Нұрахын Али|Нұрахын Али]] || [[Special:Contributions/Нұрахын Али|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Нұрахын Али}} |- | 70 || [[User:Гулмира Исатай|Гулмира Исатай]] || [[Special:Contributions/Гулмира Исатай|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Гулмира Исатай}} |- | 71 || [[User:Meyirim|Meyirim]] || [[Special:Contributions/Meyirim|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Meyirim}} |- | 72 || [[User:Sagat Ardak|Sagat Ardak]] || [[Special:Contributions/Sagat Ardak|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Sagat Ardak}} |- | 73 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}} |- | 74 || [[User:ТыныштықбайНурали|ТыныштықбайНурали]] || [[Special:Contributions/ТыныштықбайНурали|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|ТыныштықбайНурали}} |- | 75 || [[User:Баура Илесбекқызы|Баура Илесбекқызы]] || [[Special:Contributions/Баура Илесбекқызы|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Баура Илесбекқызы}} |- | 76 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 77 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 78 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 79 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Kas77777}} |- | 80 || [[User:Beket0vv|Beket0vv]] || [[Special:Contributions/Beket0vv|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Beket0vv}} |- | 81 || [[User:QazPaluan|QazPaluan]] || [[Special:Contributions/QazPaluan|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|QazPaluan}} |- | 82 || [[User:~2026-23396-91|~2026-23396-91]] || [[Special:Contributions/~2026-23396-91|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|~2026-23396-91}} |- | 83 || [[User:Мейрмугамжановна|Мейрмугамжановна]] || [[Special:Contributions/Мейрмугамжановна|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Мейрмугамжановна}} |- | 84 || [[User:Абдулла Айзере|Абдулла Айзере]] || [[Special:Contributions/Абдулла Айзере|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Абдулла Айзере}} |- | 85 || [[User:Aidana001|Aidana001]] || [[Special:Contributions/Aidana001|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Aidana001}} |- | 86 || [[User:Айдана Жаппарқызы|Айдана Жаппарқызы]] || [[Special:Contributions/Айдана Жаппарқызы|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Айдана Жаппарқызы}} |- | 87 || [[User:Baratrass|Baratrass]] || [[Special:Contributions/Baratrass|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Baratrass}} |- | 88 || [[User:Жұмәділ Қаракөз|Жұмәділ Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Жұмәділ Қаракөз|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Жұмәділ Қаракөз}} |- | 89 || [[User:Гульназисапанова|Гульназисапанова]] || [[Special:Contributions/Гульназисапанова|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Гульназисапанова}} |- | 90 || [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] || [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Мейіржан Ерсаинов}} |- | 91 || [[User:19642206g|19642206g]] || [[Special:Contributions/19642206g|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|19642206g}} |- | 92 || [[User:Мурат Аруна|Мурат Аруна]] || [[Special:Contributions/Мурат Аруна|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Мурат Аруна}} |- | 93 || [[User:Kudaibergen Yerassyl|Kudaibergen Yerassyl]] || [[Special:Contributions/Kudaibergen Yerassyl|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kudaibergen Yerassyl}} |- | 94 || [[User:Ілиясұлы осман|Ілиясұлы осман]] || [[Special:Contributions/Ілиясұлы осман|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Ілиясұлы осман}} |- | 95 || [[User:Z.Aldyar|Z.Aldyar]] || [[Special:Contributions/Z.Aldyar|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Z.Aldyar}} |- | 96 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 97 || [[User:Жұмахан Сұлтан|Жұмахан Сұлтан]] || [[Special:Contributions/Жұмахан Сұлтан|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Жұмахан Сұлтан}} |- | 98 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}} |- | 99 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 100 || [[User:Lanananna|Lanananna]] || [[Special:Contributions/Lanananna|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Lanananna}} |- | 101 || [[User:Смағзам Жансұлу|Смағзам Жансұлу]] || [[Special:Contributions/Смағзам Жансұлу|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Смағзам Жансұлу}} |- | 102 || [[User:Байгалиева Жадыра|Байгалиева Жадыра]] || [[Special:Contributions/Байгалиева Жадыра|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Байгалиева Жадыра}} |- | 103 || [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] || [[Special:Contributions/Gaukhar1980|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gaukhar1980}} |- | 104 || [[User:Дамир Исиргепов|Дамир Исиргепов]] || [[Special:Contributions/Дамир Исиргепов|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Дамир Исиргепов}} |- | 105 || [[User:Beksultan228|Beksultan228]] || [[Special:Contributions/Beksultan228|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Beksultan228}} |- | 106 || [[User:Naemabd|Naemabd]] || [[Special:Contributions/Naemabd|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Naemabd}} |- | 107 || [[User:Бауыржан Ерасыл|Бауыржан Ерасыл]] || [[Special:Contributions/Бауыржан Ерасыл|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Бауыржан Ерасыл}} |- | 108 || [[User:Meru3em|Meru3em]] || [[Special:Contributions/Meru3em|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Meru3em}} |- | 109 || [[User:Aisha707|Aisha707]] || [[Special:Contributions/Aisha707|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aisha707}} |- | 110 || [[User:~2026-27217-62|~2026-27217-62]] || [[Special:Contributions/~2026-27217-62|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|~2026-27217-62}} |- | 111 || [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] || [[Special:Contributions/Alphy Haydar|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Alphy Haydar}} |- | 112 || [[User:Muqtarkyzy Ayaru|Muqtarkyzy Ayaru]] || [[Special:Contributions/Muqtarkyzy Ayaru|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Muqtarkyzy Ayaru}} |- | 113 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Топчикмед}} |- | 114 || [[User:TrueNomadEditor|TrueNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TrueNomadEditor|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|TrueNomadEditor}} |- | 115 || [[User:NnnnoNam|NnnnoNam]] || [[Special:Contributions/NnnnoNam|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|NnnnoNam}} |- | 116 || [[User:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] || [[Special:Contributions/On The Hidden Mountain|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|On The Hidden Mountain}} |- | 117 || [[User:-wuppertaler|-wuppertaler]] || [[Special:Contributions/-wuppertaler|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|-wuppertaler}} |- | 118 || [[User:Айша Искакова|Айша Искакова]] || [[Special:Contributions/Айша Искакова|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Айша Искакова}} |- | 119 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} {{/end}} 8zm4kd4oqcbexj6494pf0hpnjekk15c 0 501705 3604813 3262095 2026-05-14T05:57:34Z Гулмира Исатай 179201 3604813 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы =Нұрлыкент |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =40|lat_sec = 59 |lon_deg =70|lon_min =50|lon_sec =01 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жуалы ауданы |кестедегі аудан = Жуалы ауданы{{!}}Жуалы |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Нұрлыкент ауылдық округі{{!}}Нұрлыкент |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1917 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Бурно-Ивановское'', ''Бурнооктябрьское'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}3695 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Нұрлыкент''' ([[2007 жыл]]ға дейін – ''Бурно -Октябрьское'')<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08G0001677 Жамбыл облысы Жуалы ауданы Бурно-Октябрь ауылдық округінің және Бурно-Октябрь ауылының атауларын өзгерту туралы]</ref> — [[Жамбыл облысы]] [[Жуалы ауданы]]ндағы ауыл, [[Нұрлыкент ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылының Солтүстік-Шығысына қарай жеті километрдей жерде, [[Теріс-Ащыбұлақ (бөген)|Теріс-Ащыбұлақ бөгені]]нің батысында орналасқан. Тауға тән шалғынды-боз және сұр топырақ қалыптасқан құрғақ қоңыржай-жылы агроклиматтық белдемде жатыр. Онда бетеге, боз, көде, күйреуік тағы басқа астық тұқымдасты шөптер өседі. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||3646 ||{{өсім}}3695 ||101,3 ||1862 ||{{өсім}}1917 ||103 ||1784 ||{{құлдырау}}1778 ||99,7 |} Ауылда ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, шаруа қожалықтары, өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Оқу-ағарту және денсаулық сақтау мекемелері бар. Нұрлыкент арқылы [[Алматы]] — [[Шымкент]] автомобиль жолы өтеді. <ref name=”source1”> “Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том </ref> ==Тарихы== '''Бурнооктябрь''' - аудандағы ең көне елді мекендердің бірі. Іргетасы [[1917 жыл]]ғы Қазан төңкерісі алдында қаланған. Теріс өзенінің солтүстік беткейіндегі осы бір шұрайлы жерді қызыл көрген түлкідей бас салған Ресей переселендері көше тіліп, үй сала бастайды. Өздері Теріс өзенінің балғын балығын аулап, оның суымен егіс алқаптарын суарған. Селоның атын Иванов есімді кулактың құрметіне Бурно-Ивановск деп атайды. 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін селоға Бурнооктябрьское деген атау берілді. [[Теріс (өзен)|Теріс]] өзенінің солтүстік қапталынан [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] жоталарының етегіне орналасқан Бурнооктябрский селосының айналасы таулы алқап. Бұл өңірде жабайы тау сағызы қалың өсетіндіктен ХІХ ғасырдың 20 жылдары бұл өңір орыс ғалымдарының назарын көп аударған. Орталықтан келген арнайы экспедиция жылдар бойы зерттей жүріп Бурнооктябрь ауылы маңындағы таулы алқаптан шөлге төзімді тау сағыздың мәдени түрін өсіріп, оны каучук өнеркәсібіне шикізат ретінде пайдалануға болады деп шешкен. 1928 жылы КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі Жарлығымен "Бурнооктябрь" селосында каучук өнеркәсіп шаруашылығы, каучук промхозы ашылды. Соғыстан кейінгі жылдары "Каучук промхозы" орнына Бурный кеңшары құрылып, ол енді тау сағызы орнына картоп дақылын өсірумен шұғылданды. 50-ші жылдары бұл шаруашылық әскери ведомство құрамына енгізіліп, Кеңес Одағы тараған соң, аудан құрамына қайтарылды.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жуалы ауданы елді мекендері}} [[Санат:Жуалы ауданы елді мекендері]] e21qp6wih2x8mjhs4igf6y1vaxio4yy 3604815 3604813 2026-05-14T05:58:31Z Гулмира Исатай 179201 /* Географиялық орны */ 3604815 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы =Нұрлыкент |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =40|lat_sec = 59 |lon_deg =70|lon_min =50|lon_sec =01 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жуалы ауданы |кестедегі аудан = Жуалы ауданы{{!}}Жуалы |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Нұрлыкент ауылдық округі{{!}}Нұрлыкент |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1917 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Бурно-Ивановское'', ''Бурнооктябрьское'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}3695 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Нұрлыкент''' ([[2007 жыл]]ға дейін – ''Бурно -Октябрьское'')<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08G0001677 Жамбыл облысы Жуалы ауданы Бурно-Октябрь ауылдық округінің және Бурно-Октябрь ауылының атауларын өзгерту туралы]</ref> — [[Жамбыл облысы]] [[Жуалы ауданы]]ндағы ауыл, [[Нұрлыкент ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылының Солтүстік-Шығысына қарай жеті километрдей жерде, [[Теріс-Ащыбұлақ (бөген)|Теріс-Ащыбұлақ бөгені]]нің батысында орналасқан. Тауға тән шалғынды-боз және сұр топырақ қалыптасқан құрғақ қоңыржай жылы агроклиматтық белдемде жатыр. Онда бетеге, боз, көде, күйреуік тағы басқа астық тұқымдасты шөптер өседі. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||3646 ||{{өсім}}3695 ||101,3 ||1862 ||{{өсім}}1917 ||103 ||1784 ||{{құлдырау}}1778 ||99,7 |} Ауылда ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, шаруа қожалықтары, өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Оқу-ағарту және денсаулық сақтау мекемелері бар. Нұрлыкент арқылы [[Алматы]] — [[Шымкент]] автомобиль жолы өтеді. <ref name=”source1”> “Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том </ref> ==Тарихы== '''Бурнооктябрь''' - аудандағы ең көне елді мекендердің бірі. Іргетасы [[1917 жыл]]ғы Қазан төңкерісі алдында қаланған. Теріс өзенінің солтүстік беткейіндегі осы бір шұрайлы жерді қызыл көрген түлкідей бас салған Ресей переселендері көше тіліп, үй сала бастайды. Өздері Теріс өзенінің балғын балығын аулап, оның суымен егіс алқаптарын суарған. Селоның атын Иванов есімді кулактың құрметіне Бурно-Ивановск деп атайды. 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін селоға Бурнооктябрьское деген атау берілді. [[Теріс (өзен)|Теріс]] өзенінің солтүстік қапталынан [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] жоталарының етегіне орналасқан Бурнооктябрский селосының айналасы таулы алқап. Бұл өңірде жабайы тау сағызы қалың өсетіндіктен ХІХ ғасырдың 20 жылдары бұл өңір орыс ғалымдарының назарын көп аударған. Орталықтан келген арнайы экспедиция жылдар бойы зерттей жүріп Бурнооктябрь ауылы маңындағы таулы алқаптан шөлге төзімді тау сағыздың мәдени түрін өсіріп, оны каучук өнеркәсібіне шикізат ретінде пайдалануға болады деп шешкен. 1928 жылы КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі Жарлығымен "Бурнооктябрь" селосында каучук өнеркәсіп шаруашылығы, каучук промхозы ашылды. Соғыстан кейінгі жылдары "Каучук промхозы" орнына Бурный кеңшары құрылып, ол енді тау сағызы орнына картоп дақылын өсірумен шұғылданды. 50-ші жылдары бұл шаруашылық әскери ведомство құрамына енгізіліп, Кеңес Одағы тараған соң, аудан құрамына қайтарылды.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жуалы ауданы елді мекендері}} [[Санат:Жуалы ауданы елді мекендері]] 8p4qvdwa861jpxq7odp9auhmo7lm21w 3604817 3604815 2026-05-14T05:59:36Z Гулмира Исатай 179201 /* Инфрақұрылымы */ 3604817 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы =Нұрлыкент |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =40|lat_sec = 59 |lon_deg =70|lon_min =50|lon_sec =01 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жуалы ауданы |кестедегі аудан = Жуалы ауданы{{!}}Жуалы |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Нұрлыкент ауылдық округі{{!}}Нұрлыкент |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1917 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Бурно-Ивановское'', ''Бурнооктябрьское'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}3695 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Нұрлыкент''' ([[2007 жыл]]ға дейін – ''Бурно -Октябрьское'')<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08G0001677 Жамбыл облысы Жуалы ауданы Бурно-Октябрь ауылдық округінің және Бурно-Октябрь ауылының атауларын өзгерту туралы]</ref> — [[Жамбыл облысы]] [[Жуалы ауданы]]ндағы ауыл, [[Нұрлыкент ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылының Солтүстік-Шығысына қарай жеті километрдей жерде, [[Теріс-Ащыбұлақ (бөген)|Теріс-Ащыбұлақ бөгені]]нің батысында орналасқан. Тауға тән шалғынды-боз және сұр топырақ қалыптасқан құрғақ қоңыржай жылы агроклиматтық белдемде жатыр. Онда бетеге, боз, көде, күйреуік тағы басқа астық тұқымдасты шөптер өседі. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||3646 ||{{өсім}}3695 ||101,3 ||1862 ||{{өсім}}1917 ||103 ||1784 ||{{құлдырау}}1778 ||99,7 |} Ауылда ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, шаруа қожалықтары, өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Оқу-ағарту және денсаулық сақтау мекемелері бар. Нұрлыкент арқылы [[Алматы]] — [[Шымкент]] автомобиль жолы өтеді. <ref name=”source1”> “Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том </ref> ==Тарихы== '''Бурнооктябрь''' - аудандағы ең көне елді мекендердің бірі. Іргетасы [[1917 жыл]]ғы Қазан төңкерісі алдында қаланған. Теріс өзенінің Солтүстік беткейіндегі осы бір шұрайлы жерді қызыл көрген түлкідей бас салған Ресей переселендері көшеге бөліп, үй сала бастайды. Өздері Теріс өзенінің балғын балығын аулап, оның суымен егіс алқаптарын суарған. Селоның атын Иванов есімді кулактың құрметіне Бурно-Ивановск деп атайды. 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін селоға Бурнооктябрьское деген атау берілді. [[Теріс (өзен)|Теріс]] өзенінің солтүстік қапталынан [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] жоталарының етегіне орналасқан Бурнооктябрский селосының айналасы таулы алқап. Бұл өңірде жабайы тау сағызы қалың өсетіндіктен ХІХ ғасырдың 20 жылдары бұл өңір орыс ғалымдарының назарын көп аударған. Орталықтан келген арнайы экспедиция жылдар бойы зерттей жүріп Бурнооктябрь ауылы маңындағы таулы алқаптан шөлге төзімді тау сағыздың мәдени түрін өсіріп, оны каучук өнеркәсібіне шикізат ретінде пайдалануға болады деп шешкен. 1928 жылы КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі Жарлығымен "Бурнооктябрь" селосында каучук өнеркәсіп шаруашылығы, каучук промхозы ашылды. Соғыстан кейінгі жылдары "Каучук промхозы" орнына Бурный кеңшары құрылып, ол енді тау сағызы орнына картоп дақылын өсірумен шұғылданды. 50-ші жылдары бұл шаруашылық әскери ведомство құрамына енгізіліп, Кеңес Одағы тараған соң, аудан құрамына қайтарылды.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жуалы ауданы елді мекендері}} [[Санат:Жуалы ауданы елді мекендері]] p86by0y913ayvo8akrty23j4xjesjyl 3604818 3604817 2026-05-14T06:00:21Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604818 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы =Нұрлыкент |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =40|lat_sec = 59 |lon_deg =70|lon_min =50|lon_sec =01 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жуалы ауданы |кестедегі аудан = Жуалы ауданы{{!}}Жуалы |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Нұрлыкент ауылдық округі{{!}}Нұрлыкент |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1917 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Бурно-Ивановское'', ''Бурнооктябрьское'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}3695 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Нұрлыкент''' ([[2007 жыл]]ға дейін – ''Бурно -Октябрьское'')<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08G0001677 Жамбыл облысы Жуалы ауданы Бурно-Октябрь ауылдық округінің және Бурно-Октябрь ауылының атауларын өзгерту туралы]</ref> — [[Жамбыл облысы]] [[Жуалы ауданы]]ндағы ауыл, [[Нұрлыкент ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылының Солтүстік-Шығысына қарай жеті километрдей жерде, [[Теріс-Ащыбұлақ (бөген)|Теріс-Ащыбұлақ бөгені]]нің батысында орналасқан. Тауға тән шалғынды-боз және сұр топырақ қалыптасқан құрғақ қоңыржай жылы агроклиматтық белдемде жатыр. Онда бетеге, боз, көде, күйреуік тағы басқа астық тұқымдасты шөптер өседі. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||3646 ||{{өсім}}3695 ||101,3 ||1862 ||{{өсім}}1917 ||103 ||1784 ||{{құлдырау}}1778 ||99,7 |} Ауылда ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, шаруа қожалықтары, өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Оқу-ағарту және денсаулық сақтау мекемелері бар. Нұрлыкент арқылы [[Алматы]] — [[Шымкент]] автомобиль жолы өтеді. <ref name=”source1”> “Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том </ref> ==Тарихы== '''Бурнооктябрь''' - аудандағы ең көне елді мекендердің бірі. Іргетасы [[1917 жыл]]ғы Қазан төңкерісі алдында қаланған. Теріс өзенінің Солтүстік беткейіндегі осы бір шұрайлы жерді қызыл көрген түлкідей бас салған Ресей переселендері көшеге бөліп, үй сала бастайды. Өздері Теріс өзенінің балғын балығын аулап, оның суымен егіс алқаптарын суарған. Селоның атын Иванов есімді кулактың құрметіне Бурно-Ивановск деп атайды. 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін селоға Бурнооктябрьское деген атау берілді. [[Теріс (өзен)|Теріс]] өзенінің солтүстік қапталынан [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] жоталарының етегіне орналасқан Бурнооктябрский селосының айналасы таулы алқап. Бұл өңірде жабайы тау сағызы қалың өсетіндіктен ХІХ ғасырдың жиырмасыншы жылдары бұл өңір орыс ғалымдарының назарын көп аударған. Орталықтан келген арнайы экспедиция жылдар бойы зерттей жүріп Бурнооктябрь ауылы маңындағы таулы алқаптан шөлге төзімді тау сағыздың мәдени түрін өсіріп, оны каучук өнеркәсібіне шикізат ретінде пайдалануға болады деп шешкен. 1928 жылы КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі Жарлығымен "Бурнооктябрь" селосында каучук өнеркәсіп шаруашылығы, каучук промхозы ашылды. Соғыстан кейінгі жылдары "Каучук промхозы" орнына Бурный кеңшары құрылып, ол енді тау сағызы орнына картоп дақылын өсірумен шұғылданды. 50-ші жылдары бұл шаруашылық әскери ведомство құрамына енгізіліп, Кеңес Одағы тараған соң, аудан құрамына қайтарылды.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жуалы ауданы елді мекендері}} [[Санат:Жуалы ауданы елді мекендері]] igkhktgh1ty79971m3qka6t0r1x67bk 3604822 3604818 2026-05-14T06:01:20Z Гулмира Исатай 179201 /* Тарихы */ 3604822 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы =Нұрлыкент |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =40|lat_sec = 59 |lon_deg =70|lon_min =50|lon_sec =01 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жуалы ауданы |кестедегі аудан = Жуалы ауданы{{!}}Жуалы |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Нұрлыкент ауылдық округі{{!}}Нұрлыкент |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1917 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Бурно-Ивановское'', ''Бурнооктябрьское'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}3695 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Нұрлыкент''' ([[2007 жыл]]ға дейін – ''Бурно -Октябрьское'')<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08G0001677 Жамбыл облысы Жуалы ауданы Бурно-Октябрь ауылдық округінің және Бурно-Октябрь ауылының атауларын өзгерту туралы]</ref> — [[Жамбыл облысы]] [[Жуалы ауданы]]ндағы ауыл, [[Нұрлыкент ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылының Солтүстік-Шығысына қарай жеті километрдей жерде, [[Теріс-Ащыбұлақ (бөген)|Теріс-Ащыбұлақ бөгені]]нің батысында орналасқан. Тауға тән шалғынды-боз және сұр топырақ қалыптасқан құрғақ қоңыржай жылы агроклиматтық белдемде жатыр. Онда бетеге, боз, көде, күйреуік тағы басқа астық тұқымдасты шөптер өседі. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||3646 ||{{өсім}}3695 ||101,3 ||1862 ||{{өсім}}1917 ||103 ||1784 ||{{құлдырау}}1778 ||99,7 |} Ауылда ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, шаруа қожалықтары, өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Оқу-ағарту және денсаулық сақтау мекемелері бар. Нұрлыкент арқылы [[Алматы]] — [[Шымкент]] автомобиль жолы өтеді. <ref name=”source1”> “Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том </ref> ==Тарихы== '''Бурнооктябрь''' - аудандағы ең көне елді мекендердің бірі. Іргетасы [[1917 жыл]]ғы Қазан төңкерісі алдында қаланған. Теріс өзенінің Солтүстік беткейіндегі осы бір шұрайлы жерді қызыл көрген түлкідей бас салған Ресей переселендері көшеге бөліп, үй сала бастайды. Өздері Теріс өзенінің балғын балығын аулап, оның суымен егіс алқаптарын суарған. Селоның атын Иванов есімді кулактың құрметіне Бурно-Ивановск деп атайды. 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін селоға Бурнооктябрьское деген атау берілді. [[Теріс (өзен)|Теріс]] өзенінің Солтүстік қапталынан [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] жоталарының етегіне орналасқан Бурнооктябрский селосының айналасы таулы алқап. Бұл өңірде жабайы тау сағызы қалың өсетіндіктен ХІХ ғасырдың жиырмасыншы жылдары бұл өңір орыс ғалымдарының назарын көп аударған. Орталықтан келген арнайы экспедиция жылдар бойы зерттей жүріп Бурнооктябрь ауылы маңындағы таулы алқаптан шөлге төзімді тау сағыздың мәдени түрін өсіріп, оны каучук өнеркәсібіне шикізат ретінде пайдалануға болады деп шешкен. 1928 жылы КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі Жарлығымен "Бурнооктябрь" селосында каучук өнеркәсіп шаруашылығы, каучук промхозы ашылды. Соғыстан кейінгі жылдары "Каучук промхозы" орнына Бурный кеңшары құрылып, ол енді тау сағызы орнына картоп дақылын өсірумен шұғылданды. 50-ші жылдары бұл шаруашылық әскери ведомство құрамына енгізіліп, Кеңес Одағы тараған соң, аудан құрамына қайтарылды.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жуалы ауданы елді мекендері}} [[Санат:Жуалы ауданы елді мекендері]] mhq0l313x9f5j7z6t98dftxn4xmth51 0 507185 3604559 3114488 2026-05-13T17:15:20Z Tuttiorchestra687 173049 /* Шығармалары */ 3604559 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Тимур Мыңбаев |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = Тимур Кәрімұлы Мыңбаев |Туған күні = 04.10.1943 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 15.04.2011 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]] |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = }} '''Тимур Кәрімұлы Мыңбаев''' (1943–2011) — кеңестік және ресейлік дирижер, композитор, музыкатанушы, профессор. Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген әртісі. Селекционер [[Кәрім Мыңбаев|Кәрім Мынбаевтың]] ұлы. == Өмірбаяны == Композитор, дирижер. [[Қазақстан]]ның еңбегі сіңген өнер қайраткері. 1943 жылы [[Алматы]]да туған. [[Арғын]] тайпасы [[Қуандық]] руының Тоқа бөлімінен шыққан.<ref>{{кітап|авторы=[[Жарылқасын Бикенов|Бикенов Ж.Б.]] Жәкенов Ж.М. [[Тұяқ Көпейұлы Исабек|Исабек Т.К.]]|тақырыбы=Тоқа шежіресі|сілтеме=https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572|орны=Қарағанды|баспасы=Қарағанды полиграфиясы ААҚ|жыл=2000|барлық беті=402|isbn=5-7667-9037-6|тиражы=1000}}</ref> Ленинград консерваториясын халық дирижерлік (профессор Е. П. Кудрявцевтің класы бойынша) және композиция (профессор И. Я. Пустыльниктің класы) екі мамандық бойынша бітірген. Көптеген жылдар бойы Т. Мыңбаев ҚР Мемлекеттік симфониялық оркестрінің дирижері болып қызмет етті. Ол дирижерлік, композиторлық және музыкалық қызметті табысты тоғыстырып жүр. Ол опера мен балет, симфония мен симфониялық күйлер, соната мен квартет, оратория мен вокальды-хорлық циклдер тақырыбына қалам тартқан тұлға. Оның шығармаларында композиторлық мектептің өткені мен қазіргісі тұтасады, Мыңбаев шығармашылығының бастауы-қазақтың ұлттық фольклоры болып табылады. Халықтық ән арқылы Мыңбаев шығармашылығы ұлттық бояумен көркемделіп, жаңа леп, заман тынысымен үндесті. Көп жылдар Т. Мыңбаев Қазақстан Республикасының Мемлекеттік симфониялық оркестрінің дирижері болып жұмыс істеді. Ол дирижерлік, композиторлық және музыкалық өнерді жақсы үйлестірді. Ол опера және балет, симфония мен симфониялық күй, соната мен квартет, оратория, вокалды-хор циклдері, камералық және джаз композицияларының авторы. Олардың шығармаларында өткен және қазіргі композиторлық мектептер дәстүрін шығармашылық негізде ұстанады. Мыңбаев шығармашылығының маңызды көзі қазақтың ұлттық фольклоры болды. Халық әні арқылы Мыңбаевтың туындылары музыкаға ерекше сергектік пен әсемдік беретін кең кантильді әуенмен ойнады. == Шығармалары == * Скрипка мен фортепианоға арналған соната (1970); * Ішекті квартет (1971); * 4 тромбонға арналған квартет (1971); * Неміс ақындарының хорға арналған сөздер циклі (1971); * А.Пушкиннің хор мен литавраға арналған «жындар» өлеңі (1972); * А.Пушкиннің сөздеріне арналған хор және симфониялық оркестрге арналған оратория (1972); * Камералық оркестрге арналған күйлердің қара терісі (1973); * А.Пушкиннің (1973), Г. Аполлайнердің (1973) сөздеріне арналған дауыс пен фортепианоға арналған романстар; * Пұтқа табынушы ән (1973); * Джаз пьесалары, оның ішінде Остинато (1974); * «Көңілді қала» операсы (либретто, 1974 ж.); * Симфониялық оркестрге увертюра (1974), * Төремұрат күйі (1974); * «Оркестрге арналған симфония» (1975) * Фрескалар балеті. == Марапаттар мен сыйлықтар == * Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген әртісі * Бүкілресейлік және халықаралық байқаулардың лауреаты. Ресей композиторлар одағының мүшесі. Ресейлік музыкалық серіктестіктің мүшесі * [[Ленин комсомолы сыйлығы|Ленин комсомол сыйлығы]] (1978) — жоғары орындаушылық шеберлігі үшін == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтеме == * Әнші бұлбұл кітабы, 2007 ж, 146 бет * [https://web.archive.org/web/20110130054049/http://www.gnesin-academy.ru/professor-det.php?ProfID=238 Мынбаев Тимур Каримович]. ''gnesin-academy.ru'' {{ref-ru}} [[Санат:Санкт-Петербург консерваториясы түлектері]] [[Санат:КСРО сазгерлер одағы мүшелері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] [[Санат:Лениндік комсомол сыйлығының иегерлері]] [[Санат:КСРО музыканттары]] [[Санат:Ресей музыкатанушылары]] [[Санат:КСРО музыкатанушылары]] [[Санат:Қазақстан музыкатанушылары]] [[Санат:КСРО сазгерлері]] [[Санат:Ресей сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:КСРО дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] pguwk00i2nh678kzdcltj7xptg0p0od 0 509872 3604772 3459468 2026-05-14T05:25:08Z Гулмира Исатай 179201 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604772 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», казіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, кызыл қасқыр, кара күзен, қабылан, қызылқүм аркары, қүдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, кар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік күжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен қүстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде түруға тиісті. Сол аркылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорыктардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] fpkr2rbtxsdxlt7oost7ii6m81kra2o 3604775 3604772 2026-05-14T05:27:45Z Гулмира Исатай 179201 /* Қызыл кітап */ 3604775 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», казіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, кызыл қасқыр, кара күзен, қабылан, қызылқүм аркары, қүдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, кар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік қүжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен қүстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде түруға тиісті. Сол аркылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорыктардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] njqkobbd0pdaf8my2ice6v0uhgr852h 3604777 3604775 2026-05-14T05:28:52Z Гулмира Исатай 179201 /* Қызыл кітап */ 3604777 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, кызыл қасқыр, кара күзен, қабылан, қызылқүм аркары, қүдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, кар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік қүжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен қүстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде түруға тиісті. Сол аркылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорыктардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] o9hfkm70ncencb5cuvnkgwr72ji739s 3604778 3604777 2026-05-14T05:29:54Z Гулмира Исатай 179201 /* Қызыл кітап санаттары */ 3604778 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, кара күзен, қабылан, қызылқүм аркары, қүдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, кар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік қүжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен қүстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде түруға тиісті. Сол аркылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорыктардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] 9e1dddll85ezz59ef0a7f11cyrcie2l 3604780 3604778 2026-05-14T05:30:18Z Гулмира Исатай 179201 /* Қызыл кітап санаттары */ 3604780 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқүм аркары, қүдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, кар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік қүжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен қүстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде түруға тиісті. Сол аркылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорыктардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] gi8b1yaql32mw3w676al2fvkfu3sloa 3604782 3604780 2026-05-14T05:30:52Z Гулмира Исатай 179201 /* Қызыл кітап санаттары */ 3604782 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм аркары, қүдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, кар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік қүжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен қүстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде түруға тиісті. Сол аркылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорыктардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] 10awaujt9qlw4lhgezpxm3o5qaf8ahr 3604783 3604782 2026-05-14T05:31:34Z Гулмира Исатай 179201 /* Қызыл кітап санаттары */ 3604783 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, қүдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, кар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік қүжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен қүстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде түруға тиісті. Сол аркылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорыктардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] ffwjgzrhqbi314zzoy68v1yl717wl7r 3604786 3604783 2026-05-14T05:32:05Z Гулмира Исатай 179201 /* Қызыл кітап санаттары */ 3604786 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, кар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік қүжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен қүстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде түруға тиісті. Сол аркылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорыктардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] 5fpmbuwr4ctc1em9qdcpan3wvm7ecpa 3604787 3604786 2026-05-14T05:33:04Z Гулмира Исатай 179201 /* Қызыл кітап санаттары */ 3604787 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік қүжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен қүстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде түруға тиісті. Сол аркылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорыктардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] 7on2swhsb7lruodk5jvksuqqjmnfkxp 3604790 3604787 2026-05-14T05:34:18Z Гулмира Исатай 179201 /* Қызыл кітап санаттары */ 3604790 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен қүстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде түруға тиісті. Сол аркылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорыктардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] ac5ko6fq5n12tozfsswnj7nin405cpz 3604796 3604790 2026-05-14T05:36:41Z Гулмира Исатай 179201 /* Қызыл кітап санаттары */ 3604796 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде түруға тиісті. Сол аркылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорыктардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] 9o1ntb6luouxpirey7m54gtu5kp3axb 3604797 3604796 2026-05-14T05:37:46Z Гулмира Исатай 179201 /* Қызыл кітап санаттары */ 3604797 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде тұруға тиісті. Сол аркылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорыктардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] 70i24jjn7w6o7bixiv7whbfj7ud1ia8 3604798 3604797 2026-05-14T05:38:16Z Гулмира Исатай 179201 /* Қызыл кітап санаттары */ 3604798 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде тұруға тиісті. Сол арқылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорыктардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] 51r3b23p22ydoq982h8gwn9jharsxfh 3604799 3604798 2026-05-14T05:40:11Z Гулмира Исатай 179201 /* Қызыл кітап */ 3604799 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде тұруға тиісті. Сол арқылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорықтардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] nthbzm4mdmlfsc381lbcc4f3eajnkvr 3604801 3604799 2026-05-14T05:40:48Z Гулмира Исатай 179201 /* Қызыл кітап */ 3604801 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде тұруға тиісті. Сол арқылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорықтардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдасқан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] t60a51vjmnx38qbfowuic08ee8hhp36 3604803 3604801 2026-05-14T05:41:56Z Гулмира Исатай 179201 /* Қызыл кітап */ 3604803 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде тұруға тиісті. Сол арқылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорықтардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдасқан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист соқпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] o3kk8ydt9zmmo6t3zir2lcwo688thic 3604805 3604803 2026-05-14T05:47:41Z Гулмира Исатай 179201 /* Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар */ 3604805 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде тұруға тиісті. Сол арқылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорықтардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдасқан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист соқпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академиясының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] k8swpkq4riryugsfz3dq6ojle40ezke 3604806 3604805 2026-05-14T05:48:29Z Гулмира Исатай 179201 /* Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар */ 3604806 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде тұруға тиісті. Сол арқылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорықтардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдасқан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист соқпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академиясының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдастырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] lpmhz4fijoikes6e7amjutdda64mfm7 3604807 3604806 2026-05-14T05:49:35Z Гулмира Исатай 179201 /* Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар */ 3604807 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде тұруға тиісті. Сол арқылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорықтардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдасқан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист соқпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академиясының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдастырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін қажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] 4eqye1hswd9psgul70f8lcnkimbydl8 3604809 3604807 2026-05-14T05:53:50Z Гулмира Исатай 179201 /* Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар */ 3604809 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде тұруға тиісті. Сол арқылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорықтардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдасқан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист соқпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академиясының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдастырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін қажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республикамызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] eh1sdokad44madxrso3wel4r5s79lx1 3604812 3604809 2026-05-14T05:56:05Z Гулмира Исатай 179201 /* Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар */ 3604812 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде тұруға тиісті. Сол арқылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорықтардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдасқан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист соқпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академиясының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдастырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін қажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, көбейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бүталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республикамызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] imeekx6la6a87ii9r696z5727008tsx 3604814 3604812 2026-05-14T05:57:39Z Гулмира Исатай 179201 /* Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар */ 3604814 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде тұруға тиісті. Сол арқылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорықтардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдасқан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист соқпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академиясының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдастырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін қажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, көбейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бұталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республикамызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] smubgnz1dmu9r1bw659jzt287192srs 3604816 3604814 2026-05-14T05:59:14Z Гулмира Исатай 179201 /* Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар */ 3604816 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде тұруға тиісті. Сол арқылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорықтардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдасқан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист соқпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академиясының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдастырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін қажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, көбейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бұталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналасқан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республикамызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] 7p9g24dxdgdq4osi6nhmejim3p7rzl3 3604820 3604816 2026-05-14T06:00:23Z Гулмира Исатай 179201 /* Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар */ 3604820 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде тұруға тиісті. Сол арқылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорықтардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдасқан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист соқпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академиясының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдастырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін қажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, көбейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бұталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналасқан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республикамызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] qgtxn09arutxeyohfmfnxcsmwxj83qy 3604823 3604820 2026-05-14T06:01:32Z Гулмира Исатай 179201 /* Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар */ 3604823 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде тұруға тиісті. Сол арқылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорықтардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдасқан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист соқпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академиясының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдастырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін қажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, көбейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бұталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналасқан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республикамызды көгалдандыру ісіне зор үлес қосып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] axughswovqx4qboui5jzeh8h6fudkd0 3604824 3604823 2026-05-14T06:02:32Z Гулмира Исатай 179201 /* Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар */ 3604824 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) |альтернативті={{lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)}} |логотип=[[image:IUCN logo.svg|180px]] |орталық типі=Штаб-пәтер |орталық={{Байрақ|Швейцария}}, Гланд |тип=[[Халықаралық ұйымдар|Халықаралық ұйым]] |басшы мансабы1=Бас директоры |басшы есімі1=Бруно Оберле |басшы мансабы2=Президент |басшы есімі2=Разан әл-Мубәрәк<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Разан әл-Мүбарак ХТҚО-ді басқарған араб әлеміндегі алғашқы әйел болды|date = 8 September 2021}}</ref> |құрылу мерзімі1=[[5 қазан]] [[1948 жыл]] |құрылу оқиғалары1=ұйымды құру туралы ресми акт |сайт=[https://www.iucn.org/ www.iucn.org] |ортаққор=Халықаралық табиғат қорғау одағы }} '''Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО)''' ({{Lang-en|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN}}) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады. Адам баласы [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр [[Мәскеу]] маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. [[Сурет:IUCN-Headquarters.jpg|нобай|ХТҚО штаб-пәтері]] Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, [[Еуропа]], [[Ресей]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Жапония]] елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО [[1990 жыл]]дың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік [[табиғат]] қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан [[аң]] мен [[құс]]тарды және өсімдіктердің «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. == [[Қызыл кітап]] == «Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды. «Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның бірнеше ғылыми-зерттеу институтының [[ғалым]]дары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды. Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «[[Зоология]]», қазіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген. === Қызыл кітап санаттары === І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б. ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б. ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б. ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б. V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б. «Қызыл кітапқа» енгізілген жануарларды аулауға, есімдіктерді жоюға тыйым салынған. «Қызыл кітап» — мемлекеттік құжат. Сондыктан оған енген жан-жануарларды оқып-үйрену, білу баршаның міндеті болып табылады. «Қызыл кітапқа» енген аң мен құстарды, өсімдіктерді біле отырып, біз оны зерттеуші ғалымдарға көмектесеміз. «Қызыл кітап» әрбір отбасы мен мектептің кітап сөресінде тұруға тиісті. Сол арқылы біз оларды қорғауға үлес қосатын боламыз. Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорықтардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдасқан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист соқпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады. == Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар == Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]], [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]], [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]], [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]. Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы. Адамзат туып-өскен жерін баққа бөлеуді о бастан-ақ «құрметті парызым» деп білген. Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген баққа оранған жермен бейнелейтіні де сондықтан. Бүгінде жасыл желегі жайқалған гүлзарлар, миуалы жеміс бақтары мен саясы мол еңселі ағаштарға оранған елді мекенді жерлер өлкемізде аз емес. Әсіресе қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл бөлінеді. Көгалдандыру ісінде пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан да әсем болуы сол аймақты көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда жүргізіледі. Мұндай бақтар — бүгінде республикамыздың түкпір-түкпірінде және дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі өкілдерін жинақтап, оларды зерттей отырып, жаңа іріктемелерді шығарып, өсімдіктерді жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық бақ бар. Олар: [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бақ]], [[Ақтау]]дағы Маңғыстау эксперименттік ботаникалық бағы, [[Жезқазған]]дағы Жезқазған ботаникалық бағы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Риддер]] қаласындағы Алтай ботаникалық бағы, [[Алматы облысы]]ның [[Бақанас (ауыл)|Бақанас ауылы]]ндағы [[Іле ботаникалық бағы]]. Олар — дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған табиғат лабораториялары. Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академиясының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдастырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін қажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, көбейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді. Бас ботаникалық бақтың аумағында қазір өсімдіктердің 7 мыңнан астам түрлері мен іріктемелері өсіріледі, соның 1,5 мыңдайы ағаштар мен бұталар, ал 4 мыңнан астамы гүлді өсімдіктер. Ыстық материктерде өсетін есімдіктердің 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея) тропикалық және субтропикалық өсімдіктер жинақталған. Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде [[Қазақстан]], [[Еуропа]], [[Қырым]] мен [[Кавказ]], [[Сібір]] мен Қиыр Шығыс, [[Солтүстік Америка]] мен [[Шығыс Азия]] өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналасқан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі. Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде. Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республикамызды көгалдандыру ісіне зор үлес қосып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылық салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда. Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар]] 3rlv20qjpmg7q8frsmcbvm38a5hpsx8 0 509925 3604827 3603954 2026-05-14T06:15:50Z Bolat Zhora 172024 Инфобокс толықтырылды: лейблдар, туынды жобалар және негізгі топтар туралы деректер қосылды. ​«Кіші топтар» атты жаңа бөлім қосылды: Exo-CBX және Exo-SC туралы мәліметтер қосылып, уикилендірілді. 3604827 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = EXO |Логотипі =Logo de EXO.png |Суреті =Exo monster 160618 suwon.png |Сурет тақырыбы = EXO<br /> Солдан оңға қарай: Бэкхён, Чанёль, Чен, ДиО, Сухо, Кай, Лей, Сехун, Сюмин. |Сурет ені = 300px |Жанры = [[K-pop]], [[Mandopop]], [[R&B]], [[би]] |Белсенділік жылдары = 2012 – қазіргі уақыт |Лейбл = [[SM Entertainment|SM]], [[Avex Group|Avex]] |Туынды жобалар = [[Exo-CBX]], [[Exo-SC]], [[SuperM]] |Негізінде құрылды = [[Exo-K]], [[Exo-M]] |Мемлекет = {{KOR}} |Қайдан =[[Сеул]] |Тілі = [[корей тілі|корей]], [[Қытай тілі|қытайша]], [[ағылшын тілі|ағылшын]], [[жапон тілі|жапон]] |Басқаша атауы = |Лейблы = SM Entertainment |Басқа да жобалары = |Құрамы = Сухо (수호) <br /> Бэкхён (백현) <br /> Чанёль (찬열) <br /> ДиО (디오) <br /> Кай (카이) <br /> Сехун (세훈) <br /> Сюмин (시우민) <br /> Лэй (레이) <br /> Чен (첸) <br /> |Бұрынғы қатысушылары =[[Лухан]]<br>[[Крис Ву]]<br>[[Хуан Цзы Тао]] |Сайты = {{URL|exo.smtown.com}} |Төл атауы = {{lang-ko|엑소}} |Жапонша атауы = {{lang-ja|エクソ}} }} '''EXO''' ({{lang-ko|엑소}}) – Сеулде іргесі қаланған кәріс-қытай жігіттерінен құралған бой-бэнд. SM Entertainment агенттігі бұл топты 2011 жылы жинап, 2012 жылы сахнаға шығарды. Қазіргі құрамында тоғыз жігіт бар: Сюмин, Сухо, Лэй, Бэкхён, Чен, Чанёль, ДиО, Кай және Сехун. Бұлардың басты ерекшелігі – әндерін кәріс, қытай (мандарин) және жапон тілдерінде қатар шырқап, кең ауқымда өнер көрсетеді. Бастапқыда топта он екі мүше болған. Олар екі топқа бөлінді: Exo-K (Сухо, Бэкхён, Чанёль, ДиО, Кай, Сехун) және Exo-M (Сюмин, Лэй, Чен, Лухан, Крис, Тао). Алайда 2014-2015 жылдары Крис, Лухан және Тао агенттікпен соттасып, топтан кетіп тынды. 2014 жылы шыққан «Overdose» альбомына дейін екі топ екі тілде (кәрісше және қытайша) бөлек өнер көрсетіп келген еді. Содан бері олар бір топ болып бірікті, бірақ әндеріндегі көптілділік сол күйі қалды. Топ ішінен бөлінген кішігірім жобалар да бар: 2016 жылы Exo-CBX (Чен, Бэкхён, Сюмин), ал 2019 жылы Exo-SC (Сехун мен Чанёль) дуэті құрылды. Бұған қоса, топтың әр мүшесі музыкада, кинода және теледидарда жеке карьерасын да сәтті дөңгелетіп жүр. ​Топтың бағын жандырған «Growl» синглы мен «XOXO» (2013) альбомы болды.<ref>http://www.allkpop.com/article/2013/05/pre-orders-for-exos-first-album-xoxo-about-to-reach-300000-copies</ref> Сыншылар оң бағасын беріп, қайта өңделген нұсқасымен қоса есептегенде бір миллионнан астам тиражбен сатылды. Бұл – кәріс шоу-бизнесінде соңғы он екі жылда болмаған рекорд еді. Осыдан кейін EXO-ның әрбір альбомы миллиондық межеден асатын болды. 2018 жылы шыққан «Don't Mess Up My Tempo» альбомы АҚШ-тың Billboard 200 чартында 23-орынға дейін көтерілсе, 2023 жылғы «Exist» альбомы Оңтүстік Кореяда 2 миллионнан астам данамен сатылып, топ тарихындағы ең өтімді өнімге айналды. ​EXO-ның қоржынында марапат аз емес: MAMA Awards-тың «Жыл альбомы» номинациясын қатарынан бес жыл, Melon Music Awards-тың «Жыл әртісі» атағын қатарынан екі жыл иеленді. Төрт үлкен турне мен бірнеше ортақ концерттер аясында жүзден астам шоу өткізді. 2014-2018 жылдар аралығында Forbes Korea нұсқасы бойынша ең ықпалды 40 жұлдыздың бестігінен түскен жоқ. Оларды Кореяның Туризм ұйымы «Ел мақтанышы» деп атаса, жанкүйерлері «К-поп патшалары» деп төрге шығарды. Музыкадан бөлек, Nature Republic, Samsung сияқты алпауыт брендтердің жарнамасына түсіп, ЮНИСЕФ-пен бірге Smile For U қайырымдылық жобаларына да белсенді атсалысып келеді. == Құрылуы == 2011 жылы SM Entertainment-тің негізін қалаушы Ли Су Ман жаңа жобаның жоспарын жария етті. Ойлаған дүниесі ерекше еді: жаңа бой-бэнд екіге бөлініп, Оңтүстік Корея мен Қытай нарығын қатар бағындыруы тиіс. Яғни, бір әнді кәріс және қытай (мандарин) тілдерінде шырқап, екі елде бір мезетте насихаттайды.<ref>http://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=01161126596481144&mediaCodeNo=258</ref><ref>https://www.newyorker.com/magazine/2012/10/08/factory-girls-2</ref> ​Топтың құрамы бірнеше рет өзгеріп, соңында 2011 жылдың желтоқсанында «EXO» деген атқа тоқтады. Бұл есім күн жүйесінен тыс жатқан «экзопланета» (exoplanet) деген сөзден алынған.<ref>http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201807120944057900807_2</ref> SM-нің бұл жаңалығы Кореяны ғана емес, әлемдік медианы да елең еткізді. Көпшілік жас топты сол кездегі аңыз топ TVXQ-мен салыстырып, үлкен үміт артты.<ref>https://www.newsen.com/news_view.php?uid=201112260832301002</ref><ref>http://osen.mt.co.kr/article/G1109335067</ref> Тіпті, EXO-ның басты қарсыласы атақты YG Entertainment-тің жаңа қыздар тобы болады деген де қауесет тарап, бәсеке қыза түскен еді.<ref>https://www.newsen.com/news_view.php?uid=201111141725051002</ref> == Қатысушылары == === Қатысушылар тізімі === {| class="wikitable" |+ |- style="background:#ccc; text-align:center;" |- style="color:#ffccff" | ! colspan="2" align="center" | Лақап аты ! colspan="2" align="center" | Шын аты ! rowspan="2" align="center" | Туған күні ! rowspan="2" align="center" | Топтағы орны ! rowspan="2" align="center" | Топша ! rowspan="2" align="center" | Мемлекет ! rowspan="2" align="center" | Аса қабілеттері |- ! align="center" | Қазақша ! align="center" | Хангыль ! align="center" | Қазақша ! align="center" | Хангыль |- | align="center" | Сюмин || align="center" | 시우민 | align="center" | Ким Мин Сок || align="center" | 김민석 | align="center" | 26.03.1990 | align="center" | Биші, саб-вокалшы, саб-рэппер | align="center" | EXO-M | align="center" | {{KOR}} | align="center" | Аяз |- | align="center" | Сухо | align="center" | 수호 | align="center" | Ким Чун Мён|| align="center" | 김준면 | align="center" | 22.05.1991 | align="center" | '''ЕХО-К''' лидері, басты вокалшы | align="center" | EXO-K | align="center" | {{KOR}} | align="center" | Су |- | align="center" | Лэй || align="center" | 레이 | align="center" | Чжан Исин || align="center" | 장이씽 | align="center" | 07.10.1991 | align="center" | Басты биші, вокалшы, саб-рэппер | align="center" | EXO-M | align="center" | {{CHN}} | align="center" | Емдеу |- | align="center" | Бэкхён || align="center" | 백현 | align="center" | Бён Бэк Хён || align="center" | 변백현 | align="center" | 06.05.1992 | align="center" | Басты вокалшы | align="center" | EXO-K | align="center" | {{KOR}} | align="center" | Жарық |- | align="center" | Чен || align="center" | 첸 | align="center" | Ким Чон Дэ || align="center" | 김종대 | align="center" | 21.09.1992 | align="center" | Басты вокалшы | align="center" | EXO-M | align="center" | {{KOR}} | align="center" | Найзағай |- | align="center" | Чанёль || align="center" | 찬열 | align="center" | Пак Чан Ёль || align="center" | 박찬열 | align="center" | 27.11.1992 | align="center" | Басты рэппер, вокалшы | align="center" | EXO-K | align="center" | {{KOR}} | align="center" | От |- | align="center" | ДиО || align="center" | 디오 | align="center" | До Кён Су || align="center" | 도경수 | align="center" | 12.01.1993 | align="center" | Басты вокалшы | align="center" | EXO-K | align="center" | {{KOR}} | align="center" | Жер |- | align="center" | Кай || align="center" | 카이 | align="center" | Ким Чон Ин || align="center" | 김종인 | align="center" | 14.01.1994 | align="center" | Басты биші, саб-рэппер | align="center" | EXO-K | align="center" | {{KOR}} | align="center" | Телепортация |- | align="center" | Сехун || align="center" | 세훈 | align="center" | О Се Хун || align="center" | 오세훈 | align="center" | 12.04.1994 | align="center" | Биші, саб-рэппер, макнэ | align="center" | EXO-K | align="center" | {{KOR}} | align="center" | Жел |- |[[Лухан|Лу Хан]] |루한 |Лу Хан |루한 |20.04.1990 |Басты вокалшы және биші |EXO-M |{{CHN}} |Телекинез |- |[[Крис Ву|Крис]] |크리스 |Ву Ифань |우판 |06.11.1990 |Басты рэппер, саб-вокалшы |EXO-M |{{CHN}} |Ұшу |- | align="center" | [[Хуан Цзы Тао|Тао]] || align="center" | 타오 | align="center" | Хуан Цзы Тао || align="center" | 황지타오 | align="center" | 02.05.1993 | align="center" | Саб-рэппер,биші, макнэ | align="center" | EXO-M | align="center" | {{CHN}} | align="center" | Уақытпен билеу (меңгеру) |} Топтың бұрынғы мүшелері: * ''Ву Ифань (Крис)'' - 2014 жылдың 15 мамыр айында топтан шығып кетті.Қазір актерлық және жеке әншілік мансаппен айналысып жүр. * ''Лу Хан'' - 2014 жылдың 10 қазан айында топтан шығып кетті.Қазір актерлық және жеке әншілік мансаппен айналысып жүр. * ''Хуан Цзы Тао - 2015 жылдың 5 маусым айында топ құрамынан кетіп,«Huang Z.TAO Studio»деген жеке компаниясын ашты.'' == Кіші топтар == === Exo-CBX === 2016 жылы (негізгі топтан бөлек) алғашқы кіші топ — '''Exo-CBX''' (немесе Чен-Бэк-Си) құрылды. Топ құрамында үш мүше бар: '''[[Чен (әнші)|Чен]]''', '''[[Бэкхён]]''' және '''[[Сюмин]]'''. Бұл трио 2018 жылы ''«Magic»'' атты толықметражды альбомын, сондай-ақ ''«Hey Mama!»'' (2016), ''«Girls»'' (2017) және ''«Blooming Days»'' (2018) сынды шағын альбомдарын (EP) жарыққа шығарды. === Exo-SC === 2019 жылдың шілдесінде [[SM Entertainment]] екінші кіші топ — '''Exo-SC'''-дің құрылғанын жариялады. Бұл дуэттің тізгінін '''[[Сехун]]''' мен '''[[Чанёль]]''' ұстады. Топ қоржынында ''«1 Billion Views»'' (2020) атты студиялық альбомы мен ''«What a Life»'' (2019) атты шағын альбомы бар. == Дискография == === Альбомы === * 2012&nbsp;— MAMA [1-ші мини альбом] {| class="wikitable" |- ! EXO-K !! EXO-M |- | 1. MAMA (Корей нұс.) || 1. MAMA (Қытай нұс.) |- | 2. WHAT IS LOVE || 2. WHAT IS LOVE |- | 3. HISTORY || 3. HISTORY |- | 4. ANGEL || 4. ANGEL |- | 5. TWO MOONS (feat. Key of SHINee) || 5. TWO MOONS (feat. Key of SHINee) |- | 6. MACHINE || 6. MACHINE |} * 2013&nbsp;— XOXO (Kiss & Hug) {| class="wikitable" |- ! EXO-K (Kiss нұс.) !! EXO-M (Hug нұс.) |- | 1. Wolf (Корей нұс.) || 1. Wolf (Қытай нұс.) |- | 2. Baby, Don’t Cry || 2. Baby, Don’t Cry |- | 3. Black Pearl || 3. Black Pearl |- | 4. Don’t Go || 4. Don’t Go |- | 5. Let Out The Beast || 5. Let Out The Beast |- | 06. 3.6.5. || 6. 3.6.5. |- | 7. Heart Attack || 7. Heart Attack |- | 8. Peter Pan || 8. Peter Pan |- | 9. Baby || 9. Baby |- | 10. My Lady || 10. My Lady |- | 11. Wolf (EXO-K нұс.) || 11. Wolf (EXO-M нұс.) |- | 12. Wolf (Қытай нұс.) || 12. Wolf (Корей нұс.) |} * 2013&nbsp;— GROWL (Kiss & Hug) [XOXO Repackage] {| class="wikitable" | 1. XOXO |- | 2. Lucky |- | 3. Growl |} * 2013&nbsp;— Miracles in December [2-ші мини альбом] {| class="wikitable" | 1. Miracles In December |- | 2. Christmas Day |-''''''Жуан мәтін'''''' | 3. The Star |- | 4. My Turn To Cry |- | 5. The First Snow |- | 6. Miracles In December [Classical Orchestra нұс.] |} *2014-Overdose [3-ші мини альбом] {| class="wikitable" |- ! EXO-K !! EXO-M |- | 1. Overdose(Корей нұс.)|| 1. Overdose(Қытай нұс.) |- | 2. Moonlight(Корей нұс.)|| 2. Moonlight(Қытай нұс.) |- | 3.Thunder(Корей нұс.)|| 3. Thunder(Қытай нұс.) |- | 4.Run(Корей нұс.)|| 4. Run(Қытай нұс.) |- | 5. Love Love Love(Корей нұс.)|| 5. Love Love Love(Қытай нұс.) |} *2015-Exodus[2-ші альбом] {| class="wikitable" |- ! EXO-K !! EXO-M |- | 1.Transformer(Корей нұс.) || 1. Transformer(Қытай нұс.) |- | 2. My Answer(Корей нұс.) || 2. My Answer (Қытай нұс.) |- | 3.Exodus(Корей нұс.) || 3. Exodus (Қытай нұс.) |- | 4.El Dorado(Корей нұс.) || 4. El Dorado (Қытай нұс.) |- | 5. Playboy(Корей нұс.) || 5. Playboy (Қытай нұс.) |- | 6. Hurt(Корей нұс.) || 6. Hurt (Қытай нұс.) |- | 7. Lady Luck(Корей нұс.) || 7. Lady Luck (Қытай нұс.) |- | 8. What If..(Корей нұс.) || 8. What If.. (Қытай нұс.) |- | 9.Beautiful(Корей нұс.) || 9. Beautiful (Қытай нұс.) |- | 10.Call Me Baby(Корей нұс.) || 10.Call Me Baby (Қытай нұс.) |} *2016-Ex'Act[3-ші альбом] {| class="wikitable" |- ! EXO-K !! EXO-M |- | 1.Stronger (Корей нұс.) || 1. Stronger (Қытай нұс.) |- | 2. They Never Know(Корей нұс.) || 2.They Never Know (Қытай нұс.) |- | 3.One and Only(Корей нұс.) || 3. One and Only (Қытай нұс.) |- | 4.White Noise(Корей нұс.) || 4. White Noise (Қытай нұс.) |- | 5.Heaven(Корей нұс.) || 5. Heaven (Қытай нұс.) |- | 6. Artificial Love(Корей нұс.) || 6.Artificial Love (Қытай нұс.) |- | 7. Cloud 9(Корей нұс.) || 7. Cloud 9 (Қытай нұс.) |- | 8. Monster(Корей нұс.) || 8. Monster (Қытай нұс.) |- | 9.Lucky One(Корей нұс.) || 9. Lucky One (Қытай нұс.) |} *2017-The WAR[4-ші альбом] {| class="wikitable" |- ! EXO-K !! EXO-M |- | 1.The Eve(Корей нұс.) || 1. The Eve(Қытай нұс.) |- | 2. Ko Ko Bop(Корей нұс.) || 2.Ko Ko Bop (Қытай нұс.) |- | 3.What U do?(Корей нұс.) || 3. What U do? (Қытай нұс.) |- | 4.Forever(Корей нұс.) || 4. Forever (Қытай нұс.) |- | 5.Diamond (Корей нұс.) || 5. Diamond (Қытай нұс.) |- | 6. Touch It(Корей нұс.) || 6. Touch It (Қытай нұс.) |- | 7. Chill(Корей нұс.) || 7. Chill (Қытай нұс.) |- | 8. Walk On Memories(Корей нұс.) || 8. Walk On Memories (Қытай нұс.) |- | 9.Going Crazy (Корей нұс.) || 9.Going Crazy(Қытай нұс.) |} *2017-The WAR[қайта жарияланған альбом] {| class="wikitable" |- ! EXO-K !! EXO-M |- | 1.Power(Корей нұс.) || 1. Power(Қытай нұс.) |- | 2.Sweet Lies(Корей нұс.) || 2.Sweet Lies (Қытай нұс.) |- | 3.Boomerang(Корей нұс.) || 3.Boomerang (Қытай нұс.) |} *2017-Universe[қысқы арнайы альбом] {| class="wikitable" | 1.Been Through(Корей нұс.) |- | 2.Stay(Корей нұс.) |- | 3.Lights Out(Корей нұс.) |- | 4.Good Night(Корей нұс.) |- | 5.Fall (Корей нұс.) |- | 6. Universe(Корей нұс.) |- | 7. Universe (Қытай нұс.) |} =Видеография = {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! scope="col" | Уақыты ! scope="col" | Өлең |- |30.01.2012 |What is love |- |08.03.2012 | History |- |07.04.2012 | MAMA |- | 30.05.2013 | Wolf |- | 15.07.2013 | Wolf (Drama нұс.) (Эпизод 1) |- | 31.07.2013 | Growl |- | 20.08.2013 | Growl (2-ші нұсқасы) |- | 04.09.2013 | Wolf (Drama нұс.) (Эпизод 2) |- | 04.12.2013 | Miracles in December |- | 02.05.2014 | Overdose |- | 30.03.2015 | Call Me Baby |- |02.06.2015 |Love Me Right |- |09.12.2015 |Sing For You |} ==Тизерлер== {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! scope="col" | № ! scope="col" | Уақыты ! scope="col" | Өлең ! scope="col" | Қатысушылары |- | 1 | 21.12.2011 | My Lady | Kai |- | 2 | 26.12.2011 | Time Control | Kai & Luhan |- | 3 | 27.12.2011 | Metal | Tao |- | 4 | 29.12.2011 | My Lady | Kai |- | 5 | 02.01.2012 | Machine | Kai |- | 6 | 05.01.2012 | Lightsaver | Kai |- | 7 | 09.01.2012 | Run&Gun | Sehun & Kai |- | 8 | 10.01.2012 | Black Pearl | Sehun |- | 9 | 11.01.2012 | Angel | Sehun & Luhan |- | 10 | 16.01.2012 | Phoenix | Lay |- | 11 |24.01.2012 | Let Out The Beast | Xiumin & Kai |- | 12 | 26.01.2012 | Two Moons | Kai & Lay |- | 13 | 06.02.2012 | What Is Love | Sehun |- | 14 |09.02.2012 | What Is Love | Kai |- | 15 | 13.02.2012 | Metal | Tao |- | 16 | 14.02.2012 | Reflection I | D.O. & Suho |- | 17 | 15.02.2012 | Angel | Kris |- | 18 | 16.02.2012 | Emergency | Kai |- | 19 | 21.02.2012 | Beautiful | Lay, Chen & Baekhyun |- | 20 | 22.02.2012 | El Dorado | Chanyeol |- | 21 | 28.02.2012 | Baby Don't Cry | Kai |- | 22 | 29.02.2012 | Angel | Lay & Sehun |- | 23 | 01.03.2012 | Angel | Kai |} == Концерт және тур == '''Хэдлайнер''' * EXO from EXOplanet #1 – The Lost Planet (2014) * EXO Planet #2 – The EXO'luxion (2015–2016) * EXO Planet #3 – The EXO'rdium (2016–2017) * EXO Planet #4 – The EℓyXiOn (2017–2018) * EXO Planet #5 – The EXplOration (2019) * SM Town Live World Tour III (2012–2013) * SM Town Live World Tour IV (2014–2015) * SM Town Live World Tour V (2016) * SM Town Live World Tour VI (2017–2018) * Supporting act *Super Junior – Super Show 4 (EXO-M only) (2012) == Фильмография == * Дорама «Махаббаттың 4 түсі» (2008) — Чанёль * Дорама «Бұл махаббат келеді» (2010) — Тао * Дорама «Сен үшін барлық түсте» (2012) — EXO-K, 2 бөлімі * Дорама «Корольдік вилла» (2013) — Чанёль және Сехун * Дорама «Премьер-министр және мен» (2013) — Сухо, * Фильм «Сантаны құтқарамыз» (2014) — Сухо * Дорама «Бәрі жақсы, бұл махаббат» (2014) — До Кёнсу * Фильм «Арба» (2014) — До Кёнсу * Фильм «20 жасқа оралу» (2015) — Лухан * Фильм «Тек біздің құпия мекеніміз» (2015) — Ифань * Фильм «ЧанСу дүкені» (2015) — Чанёль * Веб-драма «EXO көрші үйде» (2015) — 16 бөлімді * Фильм «Сен менің шуағымсың» (2015) — Тао * Фильм «Әлемнен шыққан нәресте» (2015) — Лэй * Фильм «Соқыр» (2015) — Лухан * Дорама «Сәлем, қылмыскер» (2015) — До Кёнсу, 1-2 бөлімдері * Фильм «Аңқау» (2016) — До Кёнсу * Фильм «Даңқ күні» (2016) — Сухо * Фильм «Әткеншек балалар» (2018) — До Кенсу ==TV-SHOW топтың қатысуымен == * '''Happy Camp''' [2012 - 2013] - эпизод №4, 5, 7 * '''Weekly Idol''' [2013] - эпизод №18, 21 * '''After School Club''' [2013] - эпизод №9 * '''Ток-шоу "Здравствуйте"''' [2012 - 2013] - эпизод №131 * '''Бегущий человек / Running Man''' [2013] - эпизод №171-172 * '''Глобальный Запрос: Песня для тебя / Global Request Show: A Song For You''' [2013] - эпизод №1-2 * '''EXO's Showtime''' [2013 - 2014] - 12 эпизодов (EXO жайлы 1-ші реалити-шоу) * '''EXO's First Box''' [2014] - 4 эпизод * '''SurpLines EXO''' [2015] - 3 эпизод == Марапаттамалары == '''2012 жыл''':<br />- Mnet Asian Music Awards / MAMA: "Азияның ең үздік жаңа тобы" (толық құрам) марапаттамасы<br />- Tower Record (K-Pop Lovers! Awards): "Best Rookie of the Year (First-Half)" (толық құрам) марапаттамасы<br />- 5th Mengniu Music Billboard Awards: "Іс-шаралардағы ең үздік сыртқы түр" (толық құрам) марапаттамасы<br />- 5th Mengniu Music Billboard Awards: "Жылдың ең таңымал жаңа тобы" (EXO-M) марапаттамасы<br />- 19th Korean Entertainment Art Awards: "Rookie Singer Awards" (EXO-K) марапаттамасы<br />- Arirang's Simply K-Pop Awards: Награда "Super Idol Rookie of the Year" (EXO-K)<br />- Best New Asian Artist Group (EXO) - 2012 MAMA<br />- Best Newcomer Award (EXO-K) - The 27th Golden Disk Awards - Best Rookie of the Year (First-Half) (EXO)- Tower Record (K-Pop Lovers! Awards)<br />- Best Dressed Award (EXO) - 5th Mengniu Music Billboard Awards<br />- Most Popular Group of the Year (EXO-M) - 5th Mengniu Music Billboard Awards<br />- Rookie Singer Awards (EXO-K) 19th Korean Entertainment Art Awards<br />- Super Idol Rookie of the Year (EXO-K) - Arirang's Simply K-Pop Awards<br />- Rookie of the Year Award (EXO) - The 4th Philippine KPop Awards<br />- Best Rookie of 2012 (EXO) - Tower Record (K-Pop Lovers! Awards)<br /> - Best Debut (EXO) - 2012 Omona They Didn't Awards<br />- Best Concept (EXOPlanet & Powers) (EXO) - 2012 Omona They Didn't Awards - History - Best single 2012 (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)<br />- MAMA - Best album 2012 (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)<br />- Best boyband (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)<br />- Favorite artist/band (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)<br />- Best MV MAMA (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)<br />- Popularity Group Award (EXO) - The 4th Annual Baidu Awards<br />- Best Rookie Group (EXO) - SBS Pop Asia Awards 2012<br />- Best MV "History" (EXO-K) - SBS Pop Asia Awards 2012<br />- Best Engrish MV (EXO) - Eat your Kimchi Awards 2012<br />- New Artist Award (EXO-K) - 22nd Seoul Music Awards<br />- Best Male Rookie Group (EXO) - 2012 Soompi Awards<br /> '''2013 жыл''':<br /> - The Best New Artist Award (EXO-M) - VCharts Awards 2013<br /> - The Most Popular Singer in Mainland China (EXO-M) - VCharts Awards 2013<br /> - Most Popular Group (EXO-M) - 13th Annual Music Billboard Awards 2013<br /> - Most Popular Group (EXO) - Asian Idol Awards 2013<br /> - Best Korea Act (EXO) - MTV European Music Awards 2013<br /> - Best Korea/Japan Act (EXO) - MTV European Music Awards 2013<br /> - Netizen Popularity Award (EXO) - MelOn Music Awards 2013<br /> - Song of the Year for 'Growl' (Daesang) (EXO) - MelOn Music Awards 2013<br /> - Bonsang Top 10 Artist Award (EXO) - MelOn Music Awards 2013<br /> - Album of the Year (XOXO) - Mnet Asian Music Awards 2013<br /> - Artist of the Year (EXO) - Hawaii International Music Award Festival (HIMAF) 2013<br /> - Most Popular Group (EXO-M) - 6th Top Chinese Music Billboard Newcomers Awards 2013<br /> - Best Group (EXO-M) - 6th Top Chinese Music Billboard Newcomers Awards 2013<br /> - Best Song (Growl) - So-Loved Awards - European K-Pop Awards 2013<br /> - Best Album (XOXO Repackage) - So-Loved Awards - European K-Pop Awards 2013<br /> '''2014 жыл''':<br /> - Best Packaging Design (XOXO) - iF Design Awards 2014<br /> - Best Packaging Design (Growl) - iF Design Awards 2014<br /> - Daesang (Grand Prize) - Seoul Music Awards 2014<br /> - Bonsang Award (XOXO) - Seoul Music Awards 2014<br /> - Record of the Year (Digital) (Growl) - Seoul Music Awards 2014<br /> - Disk Daesang Award (XOXO) - Golden Disk Awards<br /> - Disk Bonsang Award (XOXO) - Golden Disk Awards<br /> - The Best Performers (EXO) — Korean PD Awards 26<br /> - Best Asian Style (EXO) — Mnet Asian Music Awards 2014<br /> - Best Male Group (EXO) — Mnet Asian Music Awards 2014<br /> - Union Pay Artist Of The Year (EXO) — Mnet Asian Music Awards 2014<br /> - Union Pay Album of the Year (Overdose) — Mnet Asian Music Awards 2014<br /> - Best Male Group (EXO) - SBS Gayo Daejun<br /> - Album Of The Year Award (Overdose) - SBS Gayo Daejun<br /> '''2015 жыл''':<br /> - 2015 - Golden Disk Awards - Disk Bonsang /> -2015 - Golden Disk Awards - Disk Daesang /> -2015 - MelOn Music Awards - Top 10 Artists /> -2015 - MelOn Music Awards - Album of the Year /> -2015 - Mnet Asian Music Awards - Best Male Group /> -2015 - Mnet Asian Music Awards - Weibo – Global Fan's Choice Male Group /> -2015 - Mnet Asian Music Awards - Best Asian Style Award /> -2015 - Mnet Asian Music Awards - UnionPay Album of the Year /> -2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Popularity Award /> -2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of the Year (Album) /> -2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of the Year (Album) /> -2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of the Year (Album) /> -2015 - Seoul Music Awards - Bonsang Awards /> -2015 - Seoul Music Awards - iQiyi Popularity Award /> -2015 - Seoul Music Awards - Daesang Award /> -2015 - 14th Huading Awards - Best International Group Award /> -2015 - 2014 Youku Night - Asian Influential Group Award /> -2015 - 2014 Youku Night - Hottest Male Group Award /> -2015 - 3rd YinYueTai V-Chart Awards - Album of the Year — Korea (Overdose) /> -2015 - 42nd Korea Broadcasting Awards - Singer Award /> -2015 - 2016 iQiyi All-Star Scream Night Carnival - Asia Most Popular Group Award /> -2015 - MBC Music Show Champion Awards - Best Champion Songs of 2015 (Call Me Baby) /> -2015 - MBC Entertainment Awards - Popularity Award for Singers /> '''2016 жыл''':<br /> -2016 - 16th Top Chinese Music Awards - Most Popular Overseas Group /> -2016 - 16th Top Chinese Music Awards - Band of the Year /> -2016 - 4th YinYueTai V-Chart Awards - Album of the Year — Korea (EXODUS)/> -2016 - Golden Disk Awards - Global Popularity Award /> -2016 - Golden Disk Awards - Disk Bonsang /> -2016 - Golden Disk Awards - Disk Daesang /> -2016 - Japan Gold Disc Award - New Artist of the Year /> -2016 - Japan Gold Disc Award - Best 3 New Artists/> -2016 - Seoul Music Awards - Bonsang Awards/> -2016 - Seoul Music Awards - Hallyu Special Award/> -2016 - Seoul Music Awards - Daesang Award/> -2016 - Asia Artist Awards - Daesang Award (Singer)/> -2016 - Asia Artist Awards - Asia Star Award/> -2016 - Asia Artist Awards - Popularity Award (Singer)/> -2016 - Asia Artist Awards - Baidu Star Award/> -2016 - MelOn Music Awards - Artist of the Year/> -2016 - MelOn Music Awards - Top 10 Artists/> -2016 - MelOn Music Awards - Netizen Popularity Award/> -2016 - MelOn Music Awards - Kakao Hot Star Award/> -2016 - MelOn Music Awards - Best Male Dance/> -2016 - Mnet Asian Music Awards - Album of the Year- Ex'Act/> '''2017 жыл''':<br /> -2017 - 4th EDaily Culture Awards-Top Excellence Award — Concert (The EXO'rDium 3)/> -2017 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of Fan Choice - EXO/> -2017 - Gaon Chart K-Pop Awards -Album of the Year (2Q) — EXO/> -2017 - Gaon Chart K-Pop Awards - Album of the Year (3Q) — EXO/> -2017 - Seoul Music Awards - Bonsang Award/> -2017 - Seoul Music Awards - Fandom School Award/> -2017 - Seoul Music Awards - Daesang Award/> -2017 - CJ E&M America Awards - Best M Countdown Performance (Monster) /> -2017 - V Live Awards - Global Artist Top 10/> -2017 - 4th EDaily Culture Awards - Top Excellence Award — Concert (The EXO'rDium)/> -2017 - 5th YinYueTai V-Chart Awards - Most Influential Group in Asia/> -2017 - Soribada Best K-music Awards -Daesang Award/> -2017 - Soribada Best K-music Awards - Bonsang Award/> -2017 - Soribada Best K-music Awards -Hallyu Popularity Award /> -2017- Korean Pop Culture and Arts Awards - Награда Премьер-министра /> -2017 - Asia Artist Award - Popularity Award/> -2017 - Asia Artist Award - Daesang/> -2017 - Asia Artist Award - AA Fabulous Award/> -2017 - Mnet Asian Music Awards - Album of the Year- Daesang -The War/> -2017 - Melon Music Awards - Best Male Dance - Ko Ko Bop/> '''2018 жыл''':<br /> -2018 - 2017 Fandom School Awards - Grand Prize (Daesang)/> <ref> {{cite web|url=http://doramatv.ru.1.gsr.anonimizing.com/list/person/exo_k?lang=ru|title=site about exo }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://vk.com/exopublic Вконтакте әлеуметтік желідегі EXO жанкүйерлерінің парақшасы] * [http://exo.smtown.com/Intro EXO тобының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410032126/http://exo.smtown.com/Intro |date=2014-04-10 }} * [https://music-rooms.com/product-category/drums/ Ресми сайт.] [[Санат:K-pop]] [[Санат:Mandopop]] [[Санат:Оңтүстік Корея бой-бэндтері]] [[Санат:Оңтүстік Корея идол-топтары]] [[Санат:SM Entertainment орындаушылары]] [[Санат:EXO]] [[Санат:Mnet Asian Music Awards иегерлері]] [[Санат:Нонеттер]] [[Санат:Оңтүстік Корея музыкалық топтары]] [[Санат:2012 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] sv2dv3rgszmyzv8tbnc7sos3pgmu2ou 3604842 3604827 2026-05-14T06:51:55Z Bolat Zhora 172024 /* */ Өңдеу кезінде жіберілген қателер түзетілді 3604842 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = EXO |Логотипі =Logo de EXO.png |Суреті =Exo monster 160618 suwon.png |Сурет тақырыбы = EXO<br /> Солдан оңға қарай: Бэкхён, Чанёль, Чен, ДиО, Сухо, Кай, Лей, Сехун, Сюмин. |Сурет ені = 300px |Жанры = [[K-pop]], [[Mandopop]], [[R&B]], [[би]] |Белсенділік жылдары = 2012 – қазіргі уақыт |Лейбл = [[SM Entertainment|SM]], [[Avex Group|Avex]] |Туынды жобалар = [[Exo-CBX]], [[Exo-SC]], [[SuperM]] |Негізінде құрылды = [[Exo-K]], [[Exo-M]] |Мемлекет = {{KOR}} |Қайдан =[[Сеул]] |Тілі = [[корей тілі|корей]], [[Қытай тілі|қытайша]], [[ағылшын тілі|ағылшын]], [[жапон тілі|жапон]] |Басқаша атауы = |Лейблы = SM Entertainment |Басқа да жобалары = |Құрамы = Сухо (수호) <br /> Бэкхён (백현) <br /> Чанёль (찬열) <br /> ДиО (디오) <br /> Кай (카이) <br /> Сехун (세훈) <br /> Сюмин (시우민) <br /> Лэй (레이) <br /> Чен (첸) <br /> |Бұрынғы қатысушылары =[[Лухан]]<br>[[Крис Ву]]<br>[[Хуан Цзы Тао]] |Сайты = {{URL|exo.smtown.com}} }} '''EXO''' ({{lang-ko|엑소}}) – Сеулде іргесі қаланған кәріс-қытай жігіттерінен құралған бой-бэнд. SM Entertainment агенттігі бұл топты 2011 жылы жинап, 2012 жылы сахнаға шығарды. Қазіргі құрамында тоғыз жігіт бар: Сюмин, Сухо, Лэй, Бэкхён, Чен, Чанёль, ДиО, Кай және Сехун. Бұлардың басты ерекшелігі – әндерін кәріс, қытай (мандарин) және жапон тілдерінде қатар шырқап, кең ауқымда өнер көрсетеді. Бастапқыда топта он екі мүше болған. Олар екі топқа бөлінді: Exo-K (Сухо, Бэкхён, Чанёль, ДиО, Кай, Сехун) және Exo-M (Сюмин, Лэй, Чен, Лухан, Крис, Тао). Алайда 2014-2015 жылдары Крис, Лухан және Тао агенттікпен соттасып, топтан кетіп тынды. 2014 жылы шыққан «Overdose» альбомына дейін екі топ екі тілде (кәрісше және қытайша) бөлек өнер көрсетіп келген еді. Содан бері олар бір топ болып бірікті, бірақ әндеріндегі көптілділік сол күйі қалды. Топ ішінен бөлінген кішігірім жобалар да бар: 2016 жылы Exo-CBX (Чен, Бэкхён, Сюмин), ал 2019 жылы Exo-SC (Сехун мен Чанёль) дуэті құрылды. Бұған қоса, топтың әр мүшесі музыкада, кинода және теледидарда жеке карьерасын да сәтті дөңгелетіп жүр. ​Топтың бағын жандырған «Growl» синглы мен «XOXO» (2013) альбомы болды.<ref>http://www.allkpop.com/article/2013/05/pre-orders-for-exos-first-album-xoxo-about-to-reach-300000-copies</ref> Сыншылар оң бағасын беріп, қайта өңделген нұсқасымен қоса есептегенде бір миллионнан астам тиражбен сатылды. Бұл – кәріс шоу-бизнесінде соңғы он екі жылда болмаған рекорд еді. Осыдан кейін EXO-ның әрбір альбомы миллиондық межеден асатын болды. 2018 жылы шыққан «Don't Mess Up My Tempo» альбомы АҚШ-тың Billboard 200 чартында 23-орынға дейін көтерілсе, 2023 жылғы «Exist» альбомы Оңтүстік Кореяда 2 миллионнан астам данамен сатылып, топ тарихындағы ең өтімді өнімге айналды. ​EXO-ның қоржынында марапат аз емес: MAMA Awards-тың «Жыл альбомы» номинациясын қатарынан бес жыл, Melon Music Awards-тың «Жыл әртісі» атағын қатарынан екі жыл иеленді. Төрт үлкен турне мен бірнеше ортақ концерттер аясында жүзден астам шоу өткізді. 2014-2018 жылдар аралығында Forbes Korea нұсқасы бойынша ең ықпалды 40 жұлдыздың бестігінен түскен жоқ. Оларды Кореяның Туризм ұйымы «Ел мақтанышы» деп атаса, жанкүйерлері «К-поп патшалары» деп төрге шығарды. Музыкадан бөлек, Nature Republic, Samsung сияқты алпауыт брендтердің жарнамасына түсіп, ЮНИСЕФ-пен бірге Smile For U қайырымдылық жобаларына да белсенді атсалысып келеді. == Құрылуы == 2011 жылы SM Entertainment-тің негізін қалаушы Ли Су Ман жаңа жобаның жоспарын жария етті. Ойлаған дүниесі ерекше еді: жаңа бой-бэнд екіге бөлініп, Оңтүстік Корея мен Қытай нарығын қатар бағындыруы тиіс. Яғни, бір әнді кәріс және қытай (мандарин) тілдерінде шырқап, екі елде бір мезетте насихаттайды.<ref>http://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=01161126596481144&mediaCodeNo=258</ref><ref>https://www.newyorker.com/magazine/2012/10/08/factory-girls-2</ref> ​Топтың құрамы бірнеше рет өзгеріп, соңында 2011 жылдың желтоқсанында «EXO» деген атқа тоқтады. Бұл есім күн жүйесінен тыс жатқан «экзопланета» (exoplanet) деген сөзден алынған.<ref>http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201807120944057900807_2</ref> SM-нің бұл жаңалығы Кореяны ғана емес, әлемдік медианы да елең еткізді. Көпшілік жас топты сол кездегі аңыз топ TVXQ-мен салыстырып, үлкен үміт артты.<ref>https://www.newsen.com/news_view.php?uid=201112260832301002</ref><ref>http://osen.mt.co.kr/article/G1109335067</ref> Тіпті, EXO-ның басты қарсыласы атақты YG Entertainment-тің жаңа қыздар тобы болады деген де қауесет тарап, бәсеке қыза түскен еді.<ref>https://www.newsen.com/news_view.php?uid=201111141725051002</ref> == Қатысушылары == === Қатысушылар тізімі === {| class="wikitable" |+ |- style="background:#ccc; text-align:center;" |- style="color:#ffccff" | ! colspan="2" align="center" | Лақап аты ! colspan="2" align="center" | Шын аты ! rowspan="2" align="center" | Туған күні ! rowspan="2" align="center" | Топтағы орны ! rowspan="2" align="center" | Топша ! rowspan="2" align="center" | Мемлекет ! rowspan="2" align="center" | Аса қабілеттері |- ! align="center" | Қазақша ! align="center" | Хангыль ! align="center" | Қазақша ! align="center" | Хангыль |- | align="center" | Сюмин || align="center" | 시우민 | align="center" | Ким Мин Сок || align="center" | 김민석 | align="center" | 26.03.1990 | align="center" | Биші, саб-вокалшы, саб-рэппер | align="center" | EXO-M | align="center" | {{KOR}} | align="center" | Аяз |- | align="center" | Сухо | align="center" | 수호 | align="center" | Ким Чун Мён|| align="center" | 김준면 | align="center" | 22.05.1991 | align="center" | '''ЕХО-К''' лидері, басты вокалшы | align="center" | EXO-K | align="center" | {{KOR}} | align="center" | Су |- | align="center" | Лэй || align="center" | 레이 | align="center" | Чжан Исин || align="center" | 장이씽 | align="center" | 07.10.1991 | align="center" | Басты биші, вокалшы, саб-рэппер | align="center" | EXO-M | align="center" | {{CHN}} | align="center" | Емдеу |- | align="center" | Бэкхён || align="center" | 백현 | align="center" | Бён Бэк Хён || align="center" | 변백현 | align="center" | 06.05.1992 | align="center" | Басты вокалшы | align="center" | EXO-K | align="center" | {{KOR}} | align="center" | Жарық |- | align="center" | Чен || align="center" | 첸 | align="center" | Ким Чон Дэ || align="center" | 김종대 | align="center" | 21.09.1992 | align="center" | Басты вокалшы | align="center" | EXO-M | align="center" | {{KOR}} | align="center" | Найзағай |- | align="center" | Чанёль || align="center" | 찬열 | align="center" | Пак Чан Ёль || align="center" | 박찬열 | align="center" | 27.11.1992 | align="center" | Басты рэппер, вокалшы | align="center" | EXO-K | align="center" | {{KOR}} | align="center" | От |- | align="center" | ДиО || align="center" | 디오 | align="center" | До Кён Су || align="center" | 도경수 | align="center" | 12.01.1993 | align="center" | Басты вокалшы | align="center" | EXO-K | align="center" | {{KOR}} | align="center" | Жер |- | align="center" | Кай || align="center" | 카이 | align="center" | Ким Чон Ин || align="center" | 김종인 | align="center" | 14.01.1994 | align="center" | Басты биші, саб-рэппер | align="center" | EXO-K | align="center" | {{KOR}} | align="center" | Телепортация |- | align="center" | Сехун || align="center" | 세훈 | align="center" | О Се Хун || align="center" | 오세훈 | align="center" | 12.04.1994 | align="center" | Биші, саб-рэппер, макнэ | align="center" | EXO-K | align="center" | {{KOR}} | align="center" | Жел |- |[[Лухан|Лу Хан]] |루한 |Лу Хан |루한 |20.04.1990 |Басты вокалшы және биші |EXO-M |{{CHN}} |Телекинез |- |[[Крис Ву|Крис]] |크리스 |Ву Ифань |우판 |06.11.1990 |Басты рэппер, саб-вокалшы |EXO-M |{{CHN}} |Ұшу |- | align="center" | [[Хуан Цзы Тао|Тао]] || align="center" | 타오 | align="center" | Хуан Цзы Тао || align="center" | 황지타오 | align="center" | 02.05.1993 | align="center" | Саб-рэппер,биші, макнэ | align="center" | EXO-M | align="center" | {{CHN}} | align="center" | Уақытпен билеу (меңгеру) |} Топтың бұрынғы мүшелері: * ''Ву Ифань (Крис)'' - 2014 жылдың 15 мамыр айында топтан шығып кетті.Қазір актерлық және жеке әншілік мансаппен айналысып жүр. * ''Лу Хан'' - 2014 жылдың 10 қазан айында топтан шығып кетті.Қазір актерлық және жеке әншілік мансаппен айналысып жүр. * ''Хуан Цзы Тао - 2015 жылдың 5 маусым айында топ құрамынан кетіп,«Huang Z.TAO Studio»деген жеке компаниясын ашты.'' == Кіші топтар == === Exo-CBX === 2016 жылы (негізгі топтан бөлек) алғашқы кіші топ — '''Exo-CBX''' (немесе Чен-Бэк-Си) құрылды. Топ құрамында үш мүше бар: '''[[Чен (әнші)|Чен]]''', '''[[Бэкхён]]''' және '''[[Сюмин]]'''. Бұл трио 2018 жылы ''«Magic»'' атты толықметражды альбомын, сондай-ақ ''«Hey Mama!»'' (2016), ''«Girls»'' (2017) және ''«Blooming Days»'' (2018) сынды шағын альбомдарын (EP) жарыққа шығарды. === Exo-SC === 2019 жылдың шілдесінде [[SM Entertainment]] екінші кіші топ — '''Exo-SC'''-дің құрылғанын жариялады. Бұл дуэттің тізгінін '''[[Сехун]]''' мен '''[[Чанёль]]''' ұстады. Топ қоржынында ''«1 Billion Views»'' (2020) атты студиялық альбомы мен ''«What a Life»'' (2019) атты шағын альбомы бар. == Дискография == === Альбомы === * 2012&nbsp;— MAMA [1-ші мини альбом] {| class="wikitable" |- ! EXO-K !! EXO-M |- | 1. MAMA (Корей нұс.) || 1. MAMA (Қытай нұс.) |- | 2. WHAT IS LOVE || 2. WHAT IS LOVE |- | 3. HISTORY || 3. HISTORY |- | 4. ANGEL || 4. ANGEL |- | 5. TWO MOONS (feat. Key of SHINee) || 5. TWO MOONS (feat. Key of SHINee) |- | 6. MACHINE || 6. MACHINE |} * 2013&nbsp;— XOXO (Kiss & Hug) {| class="wikitable" |- ! EXO-K (Kiss нұс.) !! EXO-M (Hug нұс.) |- | 1. Wolf (Корей нұс.) || 1. Wolf (Қытай нұс.) |- | 2. Baby, Don’t Cry || 2. Baby, Don’t Cry |- | 3. Black Pearl || 3. Black Pearl |- | 4. Don’t Go || 4. Don’t Go |- | 5. Let Out The Beast || 5. Let Out The Beast |- | 06. 3.6.5. || 6. 3.6.5. |- | 7. Heart Attack || 7. Heart Attack |- | 8. Peter Pan || 8. Peter Pan |- | 9. Baby || 9. Baby |- | 10. My Lady || 10. My Lady |- | 11. Wolf (EXO-K нұс.) || 11. Wolf (EXO-M нұс.) |- | 12. Wolf (Қытай нұс.) || 12. Wolf (Корей нұс.) |} * 2013&nbsp;— GROWL (Kiss & Hug) [XOXO Repackage] {| class="wikitable" | 1. XOXO |- | 2. Lucky |- | 3. Growl |} * 2013&nbsp;— Miracles in December [2-ші мини альбом] {| class="wikitable" | 1. Miracles In December |- | 2. Christmas Day |-''''''Жуан мәтін'''''' | 3. The Star |- | 4. My Turn To Cry |- | 5. The First Snow |- | 6. Miracles In December [Classical Orchestra нұс.] |} *2014-Overdose [3-ші мини альбом] {| class="wikitable" |- ! EXO-K !! EXO-M |- | 1. Overdose(Корей нұс.)|| 1. Overdose(Қытай нұс.) |- | 2. Moonlight(Корей нұс.)|| 2. Moonlight(Қытай нұс.) |- | 3.Thunder(Корей нұс.)|| 3. Thunder(Қытай нұс.) |- | 4.Run(Корей нұс.)|| 4. Run(Қытай нұс.) |- | 5. Love Love Love(Корей нұс.)|| 5. Love Love Love(Қытай нұс.) |} *2015-Exodus[2-ші альбом] {| class="wikitable" |- ! EXO-K !! EXO-M |- | 1.Transformer(Корей нұс.) || 1. Transformer(Қытай нұс.) |- | 2. My Answer(Корей нұс.) || 2. My Answer (Қытай нұс.) |- | 3.Exodus(Корей нұс.) || 3. Exodus (Қытай нұс.) |- | 4.El Dorado(Корей нұс.) || 4. El Dorado (Қытай нұс.) |- | 5. Playboy(Корей нұс.) || 5. Playboy (Қытай нұс.) |- | 6. Hurt(Корей нұс.) || 6. Hurt (Қытай нұс.) |- | 7. Lady Luck(Корей нұс.) || 7. Lady Luck (Қытай нұс.) |- | 8. What If..(Корей нұс.) || 8. What If.. (Қытай нұс.) |- | 9.Beautiful(Корей нұс.) || 9. Beautiful (Қытай нұс.) |- | 10.Call Me Baby(Корей нұс.) || 10.Call Me Baby (Қытай нұс.) |} *2016-Ex'Act[3-ші альбом] {| class="wikitable" |- ! EXO-K !! EXO-M |- | 1.Stronger (Корей нұс.) || 1. Stronger (Қытай нұс.) |- | 2. They Never Know(Корей нұс.) || 2.They Never Know (Қытай нұс.) |- | 3.One and Only(Корей нұс.) || 3. One and Only (Қытай нұс.) |- | 4.White Noise(Корей нұс.) || 4. White Noise (Қытай нұс.) |- | 5.Heaven(Корей нұс.) || 5. Heaven (Қытай нұс.) |- | 6. Artificial Love(Корей нұс.) || 6.Artificial Love (Қытай нұс.) |- | 7. Cloud 9(Корей нұс.) || 7. Cloud 9 (Қытай нұс.) |- | 8. Monster(Корей нұс.) || 8. Monster (Қытай нұс.) |- | 9.Lucky One(Корей нұс.) || 9. Lucky One (Қытай нұс.) |} *2017-The WAR[4-ші альбом] {| class="wikitable" |- ! EXO-K !! EXO-M |- | 1.The Eve(Корей нұс.) || 1. The Eve(Қытай нұс.) |- | 2. Ko Ko Bop(Корей нұс.) || 2.Ko Ko Bop (Қытай нұс.) |- | 3.What U do?(Корей нұс.) || 3. What U do? (Қытай нұс.) |- | 4.Forever(Корей нұс.) || 4. Forever (Қытай нұс.) |- | 5.Diamond (Корей нұс.) || 5. Diamond (Қытай нұс.) |- | 6. Touch It(Корей нұс.) || 6. Touch It (Қытай нұс.) |- | 7. Chill(Корей нұс.) || 7. Chill (Қытай нұс.) |- | 8. Walk On Memories(Корей нұс.) || 8. Walk On Memories (Қытай нұс.) |- | 9.Going Crazy (Корей нұс.) || 9.Going Crazy(Қытай нұс.) |} *2017-The WAR[қайта жарияланған альбом] {| class="wikitable" |- ! EXO-K !! EXO-M |- | 1.Power(Корей нұс.) || 1. Power(Қытай нұс.) |- | 2.Sweet Lies(Корей нұс.) || 2.Sweet Lies (Қытай нұс.) |- | 3.Boomerang(Корей нұс.) || 3.Boomerang (Қытай нұс.) |} *2017-Universe[қысқы арнайы альбом] {| class="wikitable" | 1.Been Through(Корей нұс.) |- | 2.Stay(Корей нұс.) |- | 3.Lights Out(Корей нұс.) |- | 4.Good Night(Корей нұс.) |- | 5.Fall (Корей нұс.) |- | 6. Universe(Корей нұс.) |- | 7. Universe (Қытай нұс.) |} =Видеография = {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! scope="col" | Уақыты ! scope="col" | Өлең |- |30.01.2012 |What is love |- |08.03.2012 | History |- |07.04.2012 | MAMA |- | 30.05.2013 | Wolf |- | 15.07.2013 | Wolf (Drama нұс.) (Эпизод 1) |- | 31.07.2013 | Growl |- | 20.08.2013 | Growl (2-ші нұсқасы) |- | 04.09.2013 | Wolf (Drama нұс.) (Эпизод 2) |- | 04.12.2013 | Miracles in December |- | 02.05.2014 | Overdose |- | 30.03.2015 | Call Me Baby |- |02.06.2015 |Love Me Right |- |09.12.2015 |Sing For You |} ==Тизерлер== {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! scope="col" | № ! scope="col" | Уақыты ! scope="col" | Өлең ! scope="col" | Қатысушылары |- | 1 | 21.12.2011 | My Lady | Kai |- | 2 | 26.12.2011 | Time Control | Kai & Luhan |- | 3 | 27.12.2011 | Metal | Tao |- | 4 | 29.12.2011 | My Lady | Kai |- | 5 | 02.01.2012 | Machine | Kai |- | 6 | 05.01.2012 | Lightsaver | Kai |- | 7 | 09.01.2012 | Run&Gun | Sehun & Kai |- | 8 | 10.01.2012 | Black Pearl | Sehun |- | 9 | 11.01.2012 | Angel | Sehun & Luhan |- | 10 | 16.01.2012 | Phoenix | Lay |- | 11 |24.01.2012 | Let Out The Beast | Xiumin & Kai |- | 12 | 26.01.2012 | Two Moons | Kai & Lay |- | 13 | 06.02.2012 | What Is Love | Sehun |- | 14 |09.02.2012 | What Is Love | Kai |- | 15 | 13.02.2012 | Metal | Tao |- | 16 | 14.02.2012 | Reflection I | D.O. & Suho |- | 17 | 15.02.2012 | Angel | Kris |- | 18 | 16.02.2012 | Emergency | Kai |- | 19 | 21.02.2012 | Beautiful | Lay, Chen & Baekhyun |- | 20 | 22.02.2012 | El Dorado | Chanyeol |- | 21 | 28.02.2012 | Baby Don't Cry | Kai |- | 22 | 29.02.2012 | Angel | Lay & Sehun |- | 23 | 01.03.2012 | Angel | Kai |} == Концерт және тур == '''Хэдлайнер''' * EXO from EXOplanet #1 – The Lost Planet (2014) * EXO Planet #2 – The EXO'luxion (2015–2016) * EXO Planet #3 – The EXO'rdium (2016–2017) * EXO Planet #4 – The EℓyXiOn (2017–2018) * EXO Planet #5 – The EXplOration (2019) * SM Town Live World Tour III (2012–2013) * SM Town Live World Tour IV (2014–2015) * SM Town Live World Tour V (2016) * SM Town Live World Tour VI (2017–2018) * Supporting act *Super Junior – Super Show 4 (EXO-M only) (2012) == Фильмография == * Дорама «Махаббаттың 4 түсі» (2008) — Чанёль * Дорама «Бұл махаббат келеді» (2010) — Тао * Дорама «Сен үшін барлық түсте» (2012) — EXO-K, 2 бөлімі * Дорама «Корольдік вилла» (2013) — Чанёль және Сехун * Дорама «Премьер-министр және мен» (2013) — Сухо, * Фильм «Сантаны құтқарамыз» (2014) — Сухо * Дорама «Бәрі жақсы, бұл махаббат» (2014) — До Кёнсу * Фильм «Арба» (2014) — До Кёнсу * Фильм «20 жасқа оралу» (2015) — Лухан * Фильм «Тек біздің құпия мекеніміз» (2015) — Ифань * Фильм «ЧанСу дүкені» (2015) — Чанёль * Веб-драма «EXO көрші үйде» (2015) — 16 бөлімді * Фильм «Сен менің шуағымсың» (2015) — Тао * Фильм «Әлемнен шыққан нәресте» (2015) — Лэй * Фильм «Соқыр» (2015) — Лухан * Дорама «Сәлем, қылмыскер» (2015) — До Кёнсу, 1-2 бөлімдері * Фильм «Аңқау» (2016) — До Кёнсу * Фильм «Даңқ күні» (2016) — Сухо * Фильм «Әткеншек балалар» (2018) — До Кенсу ==TV-SHOW топтың қатысуымен == * '''Happy Camp''' [2012 - 2013] - эпизод №4, 5, 7 * '''Weekly Idol''' [2013] - эпизод №18, 21 * '''After School Club''' [2013] - эпизод №9 * '''Ток-шоу "Здравствуйте"''' [2012 - 2013] - эпизод №131 * '''Бегущий человек / Running Man''' [2013] - эпизод №171-172 * '''Глобальный Запрос: Песня для тебя / Global Request Show: A Song For You''' [2013] - эпизод №1-2 * '''EXO's Showtime''' [2013 - 2014] - 12 эпизодов (EXO жайлы 1-ші реалити-шоу) * '''EXO's First Box''' [2014] - 4 эпизод * '''SurpLines EXO''' [2015] - 3 эпизод == Марапаттамалары == '''2012 жыл''':<br />- Mnet Asian Music Awards / MAMA: "Азияның ең үздік жаңа тобы" (толық құрам) марапаттамасы<br />- Tower Record (K-Pop Lovers! Awards): "Best Rookie of the Year (First-Half)" (толық құрам) марапаттамасы<br />- 5th Mengniu Music Billboard Awards: "Іс-шаралардағы ең үздік сыртқы түр" (толық құрам) марапаттамасы<br />- 5th Mengniu Music Billboard Awards: "Жылдың ең таңымал жаңа тобы" (EXO-M) марапаттамасы<br />- 19th Korean Entertainment Art Awards: "Rookie Singer Awards" (EXO-K) марапаттамасы<br />- Arirang's Simply K-Pop Awards: Награда "Super Idol Rookie of the Year" (EXO-K)<br />- Best New Asian Artist Group (EXO) - 2012 MAMA<br />- Best Newcomer Award (EXO-K) - The 27th Golden Disk Awards - Best Rookie of the Year (First-Half) (EXO)- Tower Record (K-Pop Lovers! Awards)<br />- Best Dressed Award (EXO) - 5th Mengniu Music Billboard Awards<br />- Most Popular Group of the Year (EXO-M) - 5th Mengniu Music Billboard Awards<br />- Rookie Singer Awards (EXO-K) 19th Korean Entertainment Art Awards<br />- Super Idol Rookie of the Year (EXO-K) - Arirang's Simply K-Pop Awards<br />- Rookie of the Year Award (EXO) - The 4th Philippine KPop Awards<br />- Best Rookie of 2012 (EXO) - Tower Record (K-Pop Lovers! Awards)<br /> - Best Debut (EXO) - 2012 Omona They Didn't Awards<br />- Best Concept (EXOPlanet & Powers) (EXO) - 2012 Omona They Didn't Awards - History - Best single 2012 (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)<br />- MAMA - Best album 2012 (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)<br />- Best boyband (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)<br />- Favorite artist/band (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)<br />- Best MV MAMA (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)<br />- Popularity Group Award (EXO) - The 4th Annual Baidu Awards<br />- Best Rookie Group (EXO) - SBS Pop Asia Awards 2012<br />- Best MV "History" (EXO-K) - SBS Pop Asia Awards 2012<br />- Best Engrish MV (EXO) - Eat your Kimchi Awards 2012<br />- New Artist Award (EXO-K) - 22nd Seoul Music Awards<br />- Best Male Rookie Group (EXO) - 2012 Soompi Awards<br /> '''2013 жыл''':<br /> - The Best New Artist Award (EXO-M) - VCharts Awards 2013<br /> - The Most Popular Singer in Mainland China (EXO-M) - VCharts Awards 2013<br /> - Most Popular Group (EXO-M) - 13th Annual Music Billboard Awards 2013<br /> - Most Popular Group (EXO) - Asian Idol Awards 2013<br /> - Best Korea Act (EXO) - MTV European Music Awards 2013<br /> - Best Korea/Japan Act (EXO) - MTV European Music Awards 2013<br /> - Netizen Popularity Award (EXO) - MelOn Music Awards 2013<br /> - Song of the Year for 'Growl' (Daesang) (EXO) - MelOn Music Awards 2013<br /> - Bonsang Top 10 Artist Award (EXO) - MelOn Music Awards 2013<br /> - Album of the Year (XOXO) - Mnet Asian Music Awards 2013<br /> - Artist of the Year (EXO) - Hawaii International Music Award Festival (HIMAF) 2013<br /> - Most Popular Group (EXO-M) - 6th Top Chinese Music Billboard Newcomers Awards 2013<br /> - Best Group (EXO-M) - 6th Top Chinese Music Billboard Newcomers Awards 2013<br /> - Best Song (Growl) - So-Loved Awards - European K-Pop Awards 2013<br /> - Best Album (XOXO Repackage) - So-Loved Awards - European K-Pop Awards 2013<br /> '''2014 жыл''':<br /> - Best Packaging Design (XOXO) - iF Design Awards 2014<br /> - Best Packaging Design (Growl) - iF Design Awards 2014<br /> - Daesang (Grand Prize) - Seoul Music Awards 2014<br /> - Bonsang Award (XOXO) - Seoul Music Awards 2014<br /> - Record of the Year (Digital) (Growl) - Seoul Music Awards 2014<br /> - Disk Daesang Award (XOXO) - Golden Disk Awards<br /> - Disk Bonsang Award (XOXO) - Golden Disk Awards<br /> - The Best Performers (EXO) — Korean PD Awards 26<br /> - Best Asian Style (EXO) — Mnet Asian Music Awards 2014<br /> - Best Male Group (EXO) — Mnet Asian Music Awards 2014<br /> - Union Pay Artist Of The Year (EXO) — Mnet Asian Music Awards 2014<br /> - Union Pay Album of the Year (Overdose) — Mnet Asian Music Awards 2014<br /> - Best Male Group (EXO) - SBS Gayo Daejun<br /> - Album Of The Year Award (Overdose) - SBS Gayo Daejun<br /> '''2015 жыл''':<br /> - 2015 - Golden Disk Awards - Disk Bonsang /> -2015 - Golden Disk Awards - Disk Daesang /> -2015 - MelOn Music Awards - Top 10 Artists /> -2015 - MelOn Music Awards - Album of the Year /> -2015 - Mnet Asian Music Awards - Best Male Group /> -2015 - Mnet Asian Music Awards - Weibo – Global Fan's Choice Male Group /> -2015 - Mnet Asian Music Awards - Best Asian Style Award /> -2015 - Mnet Asian Music Awards - UnionPay Album of the Year /> -2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Popularity Award /> -2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of the Year (Album) /> -2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of the Year (Album) /> -2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of the Year (Album) /> -2015 - Seoul Music Awards - Bonsang Awards /> -2015 - Seoul Music Awards - iQiyi Popularity Award /> -2015 - Seoul Music Awards - Daesang Award /> -2015 - 14th Huading Awards - Best International Group Award /> -2015 - 2014 Youku Night - Asian Influential Group Award /> -2015 - 2014 Youku Night - Hottest Male Group Award /> -2015 - 3rd YinYueTai V-Chart Awards - Album of the Year — Korea (Overdose) /> -2015 - 42nd Korea Broadcasting Awards - Singer Award /> -2015 - 2016 iQiyi All-Star Scream Night Carnival - Asia Most Popular Group Award /> -2015 - MBC Music Show Champion Awards - Best Champion Songs of 2015 (Call Me Baby) /> -2015 - MBC Entertainment Awards - Popularity Award for Singers /> '''2016 жыл''':<br /> -2016 - 16th Top Chinese Music Awards - Most Popular Overseas Group /> -2016 - 16th Top Chinese Music Awards - Band of the Year /> -2016 - 4th YinYueTai V-Chart Awards - Album of the Year — Korea (EXODUS)/> -2016 - Golden Disk Awards - Global Popularity Award /> -2016 - Golden Disk Awards - Disk Bonsang /> -2016 - Golden Disk Awards - Disk Daesang /> -2016 - Japan Gold Disc Award - New Artist of the Year /> -2016 - Japan Gold Disc Award - Best 3 New Artists/> -2016 - Seoul Music Awards - Bonsang Awards/> -2016 - Seoul Music Awards - Hallyu Special Award/> -2016 - Seoul Music Awards - Daesang Award/> -2016 - Asia Artist Awards - Daesang Award (Singer)/> -2016 - Asia Artist Awards - Asia Star Award/> -2016 - Asia Artist Awards - Popularity Award (Singer)/> -2016 - Asia Artist Awards - Baidu Star Award/> -2016 - MelOn Music Awards - Artist of the Year/> -2016 - MelOn Music Awards - Top 10 Artists/> -2016 - MelOn Music Awards - Netizen Popularity Award/> -2016 - MelOn Music Awards - Kakao Hot Star Award/> -2016 - MelOn Music Awards - Best Male Dance/> -2016 - Mnet Asian Music Awards - Album of the Year- Ex'Act/> '''2017 жыл''':<br /> -2017 - 4th EDaily Culture Awards-Top Excellence Award — Concert (The EXO'rDium 3)/> -2017 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of Fan Choice - EXO/> -2017 - Gaon Chart K-Pop Awards -Album of the Year (2Q) — EXO/> -2017 - Gaon Chart K-Pop Awards - Album of the Year (3Q) — EXO/> -2017 - Seoul Music Awards - Bonsang Award/> -2017 - Seoul Music Awards - Fandom School Award/> -2017 - Seoul Music Awards - Daesang Award/> -2017 - CJ E&M America Awards - Best M Countdown Performance (Monster) /> -2017 - V Live Awards - Global Artist Top 10/> -2017 - 4th EDaily Culture Awards - Top Excellence Award — Concert (The EXO'rDium)/> -2017 - 5th YinYueTai V-Chart Awards - Most Influential Group in Asia/> -2017 - Soribada Best K-music Awards -Daesang Award/> -2017 - Soribada Best K-music Awards - Bonsang Award/> -2017 - Soribada Best K-music Awards -Hallyu Popularity Award /> -2017- Korean Pop Culture and Arts Awards - Награда Премьер-министра /> -2017 - Asia Artist Award - Popularity Award/> -2017 - Asia Artist Award - Daesang/> -2017 - Asia Artist Award - AA Fabulous Award/> -2017 - Mnet Asian Music Awards - Album of the Year- Daesang -The War/> -2017 - Melon Music Awards - Best Male Dance - Ko Ko Bop/> '''2018 жыл''':<br /> -2018 - 2017 Fandom School Awards - Grand Prize (Daesang)/> <ref> {{cite web|url=http://doramatv.ru.1.gsr.anonimizing.com/list/person/exo_k?lang=ru|title=site about exo }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://vk.com/exopublic Вконтакте әлеуметтік желідегі EXO жанкүйерлерінің парақшасы] * [http://exo.smtown.com/Intro EXO тобының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410032126/http://exo.smtown.com/Intro |date=2014-04-10 }} * [https://music-rooms.com/product-category/drums/ Ресми сайт.] [[Санат:K-pop]] [[Санат:Mandopop]] [[Санат:Оңтүстік Корея бой-бэндтері]] [[Санат:Оңтүстік Корея идол-топтары]] [[Санат:SM Entertainment орындаушылары]] [[Санат:EXO]] [[Санат:Mnet Asian Music Awards иегерлері]] [[Санат:Нонеттер]] [[Санат:Оңтүстік Корея музыкалық топтары]] [[Санат:2012 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] ryk0xv0jwzdr8haa8d76aus9zg56010 0 509973 3604461 3128181 2026-05-13T15:48:21Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[I Ысмайыл]] бетін [[I Исмаил]] бетіне жылжытты 3128181 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = I Ысмайыл | Шынайы есімі = اسماعیل یکم | Суреті = Сефи_1й_1629-42.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = [[1501 жыл]] | Басқарған кезеңі = [[1524 жыл]] | Ізашары = | Ізбасары = I Тахмасп | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = | Азаматтығы = | Туған күні = 17.07.1487 | Туған жері = Ардебиль, [[Иран]] | Қайтыс болған күні = 23.05.1524 | Қайтыс болған жері = [[Тебриз]], [[Иран]] | Жерленді = Ардебиль | Династия = Сефевидтер әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Хайдар Сефеви | Анасы = Халима бегім | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons =Category:Ismail I }} '''I Ысмайыл''' — [[Иран]]дағы [[Сефевидтер әулетi]] мемлекетiнiң негiзiн салушы. [[1487 жыл]]ы Ирандағы [[Ардебиль]] қаласында дүниеге келiп, [[1524 жыл]]ы [[Тебриз]]де қайтыс болған. Ол [[1500 жыл|1500]]-[[1501 жыл]]дары қызылбас тайпаларының көмегiмен [[Әзiрбайжан]]да үкiмет басына келдi. [[1502 жыл]]ы Тебриздi бағындырғаннан кейiн [[шаһиншаһ]] (шаһтар шаһы) деген атақ алды. [[1503 жыл|1503]]-[[1510 жыл]]дары Иранды толығымен, [[Армения]]ны, [[Ирак]]ты, [[Орта Азия]]ның бiр бөлiгiн басып алды. I Ысмайылдың Орта Азияға басып кiруi көшпелi өзбектер мемлекетiмен соғысқа алып келдi. Соғыс [[шииттер]] мен [[сунниттер]] арасында дiни ұранмен жүргiзiлiп, екi жақ алма-кезек жеңiске жетiп отырды. [[1510 жыл]]ы Мерв түбiнде болған шайқаста I Ысмайыл көшпелi өзбектердiң әскерiн талқандап, [[Мұхаммед Шайбани]]дiң басын кесiп алады. I Ысмайылдың батысқа қарай жылжуы [[1514 жыл]]ы [[Сефевидтер әулеті|Сефевидтер]] мен [[Османлы әулеті|Османлылар]] арасындағы соғысқа әкеп соқты. Шалдыран түбiнде османлылардан жеңiлiп, Батыс Армения, Күрдiстан, Ирактан айырылады. I Ысмайыл өз заманында бiлiмдi адам болған. Ақындарға, суретшiлерге, ғалымдарға қамқорлық жасап отырған. Ол көрнектi әзiрбайжан ақыны ретiнде де белгiлi болып, өз шығармаларын Хатаи деген бүркеншiк атпен жазған. [[File:1541-Battle in the war between Shah Isma'il and the King of Shirvan-Shahnama-i-Isma'il.jpg|thumb|250px|Жас Исмаил мен [[Фаррух Яссар]] шах арасындағы Ширван шайқасы]] [[Санат:Сефевид әулеті]] [[Санат:1487 жылы туғандар]] [[Санат:1524 жылы қайтыс болғандар]] 7s8pml0et9qzr1x6rcvkr54s3s797hg 3604464 3604461 2026-05-13T15:49:07Z Sagzhan 29953 "[[I Исмаил]]" бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі)) 3128181 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = I Ысмайыл | Шынайы есімі = اسماعیل یکم | Суреті = Сефи_1й_1629-42.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = [[1501 жыл]] | Басқарған кезеңі = [[1524 жыл]] | Ізашары = | Ізбасары = I Тахмасп | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = | Азаматтығы = | Туған күні = 17.07.1487 | Туған жері = Ардебиль, [[Иран]] | Қайтыс болған күні = 23.05.1524 | Қайтыс болған жері = [[Тебриз]], [[Иран]] | Жерленді = Ардебиль | Династия = Сефевидтер әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Хайдар Сефеви | Анасы = Халима бегім | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons =Category:Ismail I }} '''I Ысмайыл''' — [[Иран]]дағы [[Сефевидтер әулетi]] мемлекетiнiң негiзiн салушы. [[1487 жыл]]ы Ирандағы [[Ардебиль]] қаласында дүниеге келiп, [[1524 жыл]]ы [[Тебриз]]де қайтыс болған. Ол [[1500 жыл|1500]]-[[1501 жыл]]дары қызылбас тайпаларының көмегiмен [[Әзiрбайжан]]да үкiмет басына келдi. [[1502 жыл]]ы Тебриздi бағындырғаннан кейiн [[шаһиншаһ]] (шаһтар шаһы) деген атақ алды. [[1503 жыл|1503]]-[[1510 жыл]]дары Иранды толығымен, [[Армения]]ны, [[Ирак]]ты, [[Орта Азия]]ның бiр бөлiгiн басып алды. I Ысмайылдың Орта Азияға басып кiруi көшпелi өзбектер мемлекетiмен соғысқа алып келдi. Соғыс [[шииттер]] мен [[сунниттер]] арасында дiни ұранмен жүргiзiлiп, екi жақ алма-кезек жеңiске жетiп отырды. [[1510 жыл]]ы Мерв түбiнде болған шайқаста I Ысмайыл көшпелi өзбектердiң әскерiн талқандап, [[Мұхаммед Шайбани]]дiң басын кесiп алады. I Ысмайылдың батысқа қарай жылжуы [[1514 жыл]]ы [[Сефевидтер әулеті|Сефевидтер]] мен [[Османлы әулеті|Османлылар]] арасындағы соғысқа әкеп соқты. Шалдыран түбiнде османлылардан жеңiлiп, Батыс Армения, Күрдiстан, Ирактан айырылады. I Ысмайыл өз заманында бiлiмдi адам болған. Ақындарға, суретшiлерге, ғалымдарға қамқорлық жасап отырған. Ол көрнектi әзiрбайжан ақыны ретiнде де белгiлi болып, өз шығармаларын Хатаи деген бүркеншiк атпен жазған. [[File:1541-Battle in the war between Shah Isma'il and the King of Shirvan-Shahnama-i-Isma'il.jpg|thumb|250px|Жас Исмаил мен [[Фаррух Яссар]] шах арасындағы Ширван шайқасы]] [[Санат:Сефевид әулеті]] [[Санат:1487 жылы туғандар]] [[Санат:1524 жылы қайтыс болғандар]] 7s8pml0et9qzr1x6rcvkr54s3s797hg 0 513728 3604781 3604204 2026-05-14T05:30:33Z TalgatSnow 143530 3604781 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Тосиро Мифунэ |шынайы есімі = {{lang-ja|三船 敏郎}} |сурет = Toshiro Mifune 1954 Scan10003 160913.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Тосиро Мифунэ (1954) |туған кездегі есімі = Тосиро Мифунэ |туған күні = 01.04.1920 |туған жері = {{Туғанжері|Циндао|Циндаода}}, [[Шаньдун]], [[Қытай]] |қайтыс болған күні = 24.12.1997 |қайтыс болған жері = [[Митака]], {{қайтысболғанжері|Токио|Токиода}}, [[Жапония]] |мамандығы = {{актер|Жапония}}<br />{{кинорежиссёр|Жапония}}<br />{{кинопродюсер|Жапония}} |азаматтығы = {{байрақ|Жапония}} |белсенді жылдары = 1947—1995 |жұбайы = {{marriage|Сатико Йошиминэ|1950|1995|end=қайтыс болған}} |балалары = 3 |марапаттары = [[Үздік актер үшін Вольпи кубогы|Вольпи кубогы]] (1961, 1965) |imdb_id = 0000544 |қолтаңбасы = Toshiro Mifune Signature.svg |сайты = http://mifuneproductions.co.jp |ортаққор = Toshiro Mifune }} '''Тосиро Мифунэ''' ({{lang-ja|三船 敏郎}}; [[1 сәуір]] [[1920 жыл|1920]], [[Циндао]], [[Қытай]] — [[24 желтоқсан]] [[1997 жыл|1997]], [[Митака]], [[Токио]]) — жапон актері және продюсері. Өзінің ұзақ мансабында көптеген марапаттар мен атақтарға ие болған ол барлық уақыттың ең ұлы актерлерінің бірі болып саналады.<ref>{{cite news|first1=Ben|last1=Travis|first2=Sophie|last2=Butcher|first3=Nick|last3=De Semlyen|first4=James|last4=Dyer|first5=John|last5=Nugent|first6=Alex|last6=Godfrey|first7=Helen|last7=O'Hara|title=Empire's 50 Greatest Actors Of All Time List, Revealed|url=https://www.empireonline.com/movies/features/best-actors/|access-date=31 January 2023|work=[[Empire]]|date=20 December 2022|archive-date=29 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229101239/https://www.empireonline.com/movies/features/best-actors|url-status=live}}</ref> Ол көбінесе қаһармандық кейіпкерлерді сомдап, жапон киноиндустриясында өзінің экрандағы ерекше беделімен танымал болды.<ref name="cortis.com">{{cite web | url=https://www.cortis.com/toshiro-mifune-lived-with-style/ | title=Toshiro Mifune Kept it Classy with Casual Style | date=August 2023 }}</ref> Мифунэ 180-нен астам фильмге түскенімен, оның режиссер [[Акира Куросава]]мен жасаған 16 бірлескен жұмысы ең танымал болып табылады. Олардың қатарына Куросаваның сыншылар жоғары бағалаған «[[Расёмон (фильм)|Расёмон]]» (1950), «[[Жеті самурай (фильм, 1954)|Жеті самурай]]» (1454), «Қанды тақ» (1957), «Жасырын қамал» (1958) және «Йожимбо» (1961) сияқты [[дзидайгэки]] фильмдері жатады. «[[Расёмон (фильм)|Расёмон]]» фильмі үшін Мифунэ [[Венеция кинофестивалі]]нің «[[Алтын арыстан]]» жүлдесін алса,<ref name="kumomi.org">{{cite web | url=http://kumomi.org/2024/01/08/learning-by-drinking-mifune-toshiro/ | title=Learning by Drinking: Mifune Toshiro | date=8 January 2024 }}</ref> «Йожимбо» үшін «Үздік актер» номинациясында [[Үздік актер үшін Вольпи кубогы|Вольпи кубогы]]н иеленіп, Blue Ribbon сыйлығымен марапатталды.<ref name="moreliafilmfest.com">{{cite web | url=https://moreliafilmfest.com/en/toshiro-mifune-japanese-actor-who-conquered-mexico | title=Toshiro Mifune, the Japanese Actor who Conquered Mexico &#124; Morelia Film Festival | date=19 July 2023 }}</ref> Сондай-ақ ол Хироши Инагакидің «Самурай трилогиясында» (1954–1956) Миямото Мусашиді, [[NBC]] телеарнасының «[[Сёгун (мини-сериал, 1980)|Сёгун]]» мини-сериалында Лорд Торанаганы және үш түрлі фильмде адмирал Исороку Ямамотоны сомдады. 1962 жылы ол Mifune Productions студиясын құрып, «Куробэ құмдары» (1968) және «Самурай тулары» (1969) сияқты ауқымды туындыларымен табысқа жетті. Сонымен қатар, өзі режиссер ретінде түсірген «500 000-ның мұрасы» (1963) фильмінде басты рөлді ойнады. 1965 жылы «Қызыл сақал» фильміндегі рөлі үшін Венеция кинофестивалінде екінші рет «Үздік актер» атанғаннан кейін, Мифунэ шетелдік жобаларға ауысты. Ол «Анимас Трухано» (1962), Голливудтағы дебюті болған «Гран-при» (1966), «Тынық мұхитындағы тозақ» (1968), «Қызыл күн» (1971), «Қағаз жолбарыс» (1975), «Мидуэй» (1976) және [[Стивен Спилберг]]тің «1941» (1979) сияқты фильмдерінде ойнады.<ref name="moreliafilmfest.com"/><ref>{{cite web | url=https://cineccentric.com/2021/04/15/the-films-of-toshiro-mifune/ | title=The Films of Toshiro Mifune | date=15 April 2021 }}</ref><ref name="kumomi.org"/><ref name="cortis.com"/> Мифунэ 1997 жылғы 24 желтоқсанда органдардың жұмысының бұзылуынан қайтыс болды. 1999 жылы оның есімі Жекпе-жек өнері тарихы мұражайының Даңқ залына енгізілді. 2015 жылы оның өмірі мен шығармашылығы туралы «Мифунэ: Соңғы самурай» атты деректі фильм жарық көрді. 2016 жылы Голливудтың «[[Голливуд Даңқ аллеясы|Даңқ аллеясы]]нда» оның есімі жазылған жұлдыз орнатылды.<ref name="kumomi.org"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Санат:Вольпи кубогы сыйлығының иегерлері]] 35hqay3hxqe4npx36ktryioxytfcdpb 3604802 3604781 2026-05-14T05:41:30Z TalgatSnow 143530 3604802 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Тосиро Мифунэ |шынайы есімі = {{lang-ja|三船 敏郎}} |сурет = Toshiro Mifune 1954 Scan10003 160913.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Тосиро Мифунэ (1954) |туған кездегі есімі = Тосиро Мифунэ |туған күні = 01.04.1920 |туған жері = {{Туғанжері|Циндао|Циндаода}}, [[Шаньдун]], [[Қытай]] |қайтыс болған күні = 24.12.1997 |қайтыс болған жері = [[Митака]], {{қайтысболғанжері|Токио|Токиода}}, [[Жапония]] |мамандығы = {{актер|Жапония}}<br />{{кинорежиссёр|Жапония}}<br />{{кинопродюсер|Жапония}} |азаматтығы = {{байрақ|Жапония}} |белсенді жылдары = 1947—1995 |жұбайы = {{marriage|Сатико Йошиминэ|1950|1995|end=қайтыс болған}} |балалары = 3 |марапаттары = [[Үздік актер үшін Вольпи кубогы|Вольпи кубогы]] (1961, 1965) |imdb_id = 0000544 |қолтаңбасы = Toshiro Mifune Signature.svg |сайты = http://mifuneproductions.co.jp |ортаққор = Toshiro Mifune }} '''Тосиро Мифунэ''' ({{lang-ja|三船 敏郎}}; [[1 сәуір]] [[1920 жыл|1920]], [[Циндао]], [[Қытай]] — [[24 желтоқсан]] [[1997 жыл|1997]], [[Митака]], [[Токио]]) — жапон актері және продюсері. Өзінің ұзақ мансабында көптеген марапаттар мен атақтарға ие болған ол барлық уақыттың ең ұлы актерлерінің бірі болып саналады.<ref>{{cite news|first1=Ben|last1=Travis|first2=Sophie|last2=Butcher|first3=Nick|last3=De Semlyen|first4=James|last4=Dyer|first5=John|last5=Nugent|first6=Alex|last6=Godfrey|first7=Helen|last7=O'Hara|title=Empire's 50 Greatest Actors Of All Time List, Revealed|url=https://www.empireonline.com/movies/features/best-actors/|access-date=31 January 2023|work=[[Empire]]|date=20 December 2022|archive-date=29 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229101239/https://www.empireonline.com/movies/features/best-actors|url-status=live}}</ref> Ол көбінесе қаһармандық кейіпкерлерді сомдап, жапон киноиндустриясында өзінің экрандағы ерекше беделімен танымал болды.<ref name="cortis.com">{{cite web | url=https://www.cortis.com/toshiro-mifune-lived-with-style/ | title=Toshiro Mifune Kept it Classy with Casual Style | date=August 2023 }}</ref> Мифунэ 180-нен астам фильмге түскенімен, оның режиссер [[Акира Куросава]]мен жасаған 16 бірлескен жұмысы ең танымал болып табылады. Олардың қатарына Куросаваның сыншылар жоғары бағалаған «[[Расёмон (фильм)|Расёмон]]» (1950), «[[Жеті самурай (фильм, 1954)|Жеті самурай]]» (1454), «Қанды тақ» (1957), «Жасырын қамал» (1958) және «Йожимбо» (1961) сияқты [[дзидайгэки]] фильмдері жатады. «[[Расёмон (фильм)|Расёмон]]» фильмі үшін Мифунэ [[Венеция кинофестивалі]]нің «[[Алтын арыстан]]» жүлдесін алса,<ref name="kumomi.org">{{cite web | url=http://kumomi.org/2024/01/08/learning-by-drinking-mifune-toshiro/ | title=Learning by Drinking: Mifune Toshiro | date=8 January 2024 }}</ref> «Йожимбо» үшін «Үздік актер» номинациясында [[Үздік актер үшін Вольпи кубогы|Вольпи кубогы]]н иеленіп, Blue Ribbon сыйлығымен марапатталды.<ref name="moreliafilmfest.com">{{cite web | url=https://moreliafilmfest.com/en/toshiro-mifune-japanese-actor-who-conquered-mexico | title=Toshiro Mifune, the Japanese Actor who Conquered Mexico &#124; Morelia Film Festival | date=19 July 2023 }}</ref> Сондай-ақ ол Хироши Инагакидің «Самурай трилогиясында» (1954–1956) Миямото Мусашиді, [[NBC]] телеарнасының «[[Сёгун (мини-сериал, 1980)|Сёгун]]» мини-сериалында Лорд Торанаганы және үш түрлі фильмде адмирал Исороку Ямамотоны сомдады. 1962 жылы ол Mifune Productions студиясын құрып, «Куробэ құмдары» (1968) және «Самурай тулары» (1969) сияқты ауқымды туындыларымен табысқа жетті. Сонымен қатар, өзі режиссер ретінде түсірген «500 000-ның мұрасы» (1963) фильмінде басты рөлді ойнады. 1965 жылы «Қызыл сақал» фильміндегі рөлі үшін Венеция кинофестивалінде екінші рет «Үздік актер» атанғаннан кейін, Мифунэ шетелдік жобаларға ауысты. Ол «Анимас Трухано» (1962), Голливудтағы дебюті болған «Гран-при» (1966), «Тынық мұхитындағы тозақ» (1968), «Қызыл күн» (1971), «Қағаз жолбарыс» (1975), «Мидуэй» (1976) және [[Стивен Спилберг]]тің «1941» (1979) сияқты фильмдерінде ойнады.<ref name="moreliafilmfest.com"/><ref>{{cite web | url=https://cineccentric.com/2021/04/15/the-films-of-toshiro-mifune/ | title=The Films of Toshiro Mifune | date=15 April 2021 }}</ref><ref name="kumomi.org"/><ref name="cortis.com"/> Мифунэ 1997 жылғы 24 желтоқсанда органдардың жұмысының бұзылуынан қайтыс болды. 1999 жылы оның есімі Жекпе-жек өнері тарихы мұражайының Даңқ залына енгізілді. 2015 жылы оның өмірі мен шығармашылығы туралы «Мифунэ: Соңғы самурай» атты деректі фильм жарық көрді. 2016 жылы Голливудтың «[[Голливуд Даңқ аллеясы|Даңқ аллеясы]]нда» оның есімі жазылған жұлдыз орнатылды.<ref name="kumomi.org"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Вольпи кубогы сыйлығының иегерлері]] 4kjnw4tqa4tjn9if97rg29cywqzbn4o 2 529866 3604374 3404869 2026-05-13T14:21:21Z Alphy Haydar 36950 3604374 wikitext text/x-wiki {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Goldenwiki_2.png|left|60px|«Таңдаулы мақала»]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/«Таңдаулы мақала»|«Таңдаулы мақала»]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | [[Қатысушы:Alphy Haydar|Әлеке]] - [[Уикипедия]] жобасы аясында [[Жұлдыз]] мақаласын [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар|таңдаулы мақала]] деңгейіне жеткізгеніңіз үшін! Атажұртқа мол рухани байлықпен оралып, жинаған біліміңіз бен іліміңізді болашақ ұрпақтар зейініне дұрыс бағыт беру мақсатында жеткізбек болып, бастаған әдемі мақалаларыңыз үшін! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов 14:57, 2015 ж. қазанның 26 (ALMT)]] |} <div style="position: fixed; top: 70px; right: 0; transparency: 1; z-index: 100;">[[File:Animated-Flag-Kazakhstan.gif|160px]]</div> {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:AnimWIKISTAR-laurier-WT.gif|left|50px|Уикижұлдыз]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Уикижұлдыз|Уикижұлдыз]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті '''[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]]'''! [[Қазақша Уикипедия]] беттерінде философия тақырыбы бойынша енгізген мақалаларыңыз бен өңдемелеріңіз үшін! --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 15:14, 2014 ж. желтоқсанның 12 (ALMT)]] |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Falak.jpg|left|120px|«Астрономия жұлдызы» марапаттамасы]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Астрономия жұлдызы|Астрономия жұлдызы]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті '''[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]]'''! [[Қазақша Уикипедия]] беттерінде астрономия тақырыбы бойынша енгізген мақалаларыңыз бен өңдемелеріңіз үшін! --[[Қатысушы:Alibek2030|Alibek2030]] ([[Қатысушы талқылауы:Alibek2030|талқылауы]]) 09:40, 2015 ж. ақпанның 12 (ALMT) |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Feather Barnstar Hires.png|left|120px|Алтын қалам]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Алтын қалам|Алтын қалам]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті '''[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]]'''! [[Қазақша Уикипедия]] беттерінде көптеген мақалаларды, яғни [[Жұлдыз]], [[Фридрих Ницше]], [[Арғаспан денелері]], [[Мачу-Пикчу]], [[Аристотель]], [[Рене Декарт]] т.б. мақалаларды‎ толықтырып, жан-жақтылығын, ғылыми негізділігін қамтамасыз еткізген үшін! Құрметпен -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>FaбдyлFани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 14:40, 2015 ж. наурыздың 17 (ALMT) |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Philosophy Barnstar Hires.png|left|80px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/«Философия жұлдызы»|Философия жұлдызы]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті [[Қатысушы:Alphy_Haydar|Alphy_Haydar]]! Уикипедия беттерінде философия және мифология тақырыптары бойынша тамаша мақалалар жазғаныңыз үшін! --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 01:30, 2015 ж. мамырдың 18 (ALMT)]] |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Silverwiki_2.png|left|80px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Жақсы мақала|Жақсы мақала]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" |[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] — [[Уикипедия]] жобасы аясында [[Аристотель]] [[Уикипедия:Жақсы мақалалар|жақсы мақаласын]] жазғаны үшін. Сәттілік тілеймін! -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:12, 2016 ж. мамырдың 21 (+06) |} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="25%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |- |{{Қатысушы:Box/Қатысушы Астанадан}} |- |- |{{User Wikipedian For|аты = '''Alphy Haydar'''|жыл = 2014|ай = 09|күн = 25}} |- |} ==Казак уикипедиясындағы жұмыстары== <nowiki>[[Хайдар Әметұлы Алфи]]</nowiki>, (кейде <nowiki>[[Хайдар Амед]]</nowiki>) осы [[Қазақша Уикипедия]]да бастаған, тыңнан жазған, 80 пайыздан астам мазмұнын толықтырған тақырыптар: === Әскери === * [[Bayraktar TB2]] * [[Bayraktar Akıncı]] * [[MAM (Мини ақылды оқтұмсық)]] ==='''Философия'''=== {{columns-list|3| * [[Білім экономикасы]] * [[Болмыс және уақыт]] * [[Мартин Хайдеггер]] * [[Фридрих Ницше]] * [[Аристотель]] * [[Рене Декарт]] * [[Мәңгілік қайталаным‎]] * [[Үстемдік еркі (Ницше)]] * [[Асқанадам (Ницше)]] * [[Заратуштра осылай деген]] * [[Трагедияның тууы]] * [[Дәуірге үйлеспейтін ойлар]] * [[Адамдық, не деген адамдық]] * [[Таң шапағы]] * [[Шаттық ілімі]] ‎ * [[Мүсіннің көлеңкесі]] * [[Қараңдаршы мына адамға]] * [[Антихрист (Ницше)]] ‎ * [[Вагнер оқиғасы]] * [[Мораль шежіресі]] * [[Жақсы мен жаман сыртында]] * [[Дегдарлық және құлдық мораль]] ‎ * [[Деконструкция]] * [[Гераклит]] * [[Фалес]] * [[Жак Деррида]] * [[Анаксимандр]] * [[Философ]] * [[Гуманизм]] * [[Сюрреализм]] * [[Дадаизм]] ‎ * [[Постмодернизм]] ‎ * [[Ханс-Георг Гадамер]] * [[Прагматизм]] * [[Альберт Камю]] * [[Отыз алты айла]] * [[Зенон парадокстері]] * [[Құдай өлді]] * [[Органон]] * [[Протагор]] * [[Себептілік]] * [[Философиялық әдіс]] * [[Сократтық сауал қою]] * [[Картезиандық күмән]] * [[Комплекс (психология)]] }} ==='''Суретші'''=== {{columns-list|3| * [[Эдвард Мунк]] }} ==='''Астрономия'''=== {{columns-list|3| * [[Жұлдыз]] * [[Протожұлдыз]] * [[Алып қызыл жұлдыз]] * [[Аса алып қызыл жұлдыз]] * [[Сомбреро галактикасы]] * [[Сүмбіле]] * [[Темірқазық]] ‎ * [[Ғаламатжұлдыз]] * [[Андромеда шоқжұлдызы]] * [[Андромеда галактикасы]] * [[Қоралану]] * [[Қадау жарық]] * [[Сағым күн]] * [[Жетіқарақшы]] * [[Қосаржұлдыз]] * [[Доңғалақ галактикасы]] * [[Күңгірт материя]] * [[Кеплер заңдары]] * [[Үлкен аю шоқжұлдызы]] * [[Қара құрдым]] * [[Шар тәрізді үйіржұлдыз]] * [[Тарқақ үйіржұлдыз]] * [[Үйіржұлдыз]] * [[Үркер]] * [[Тазы шоқжұлдызы]] * [[Тазы ергежейлі галактикасы]] * [[Арғаспан денелері]] * [[Негізгі тізбек жұлдызы]] * [[Пульсар]] * [[Күйреуік материя]] * [[Циклдік ғалам моделі]] * [[Жойқын сығылу]] }} ==='''мифология'''=== {{columns-list|3| * [[Сизиф]] * [[Лышан алып Буддасы]] * [[Зевс]] * [[Буридан есегі]] ‎ * [[Пандора қалбыры]] * [[Каллисто (мифология)]] * [[Мачу-Пикчу]] * [[Антей]] * [[Кефал (мифология)]] }} ==='''Мотивация'''=== {{columns-list|3| * [[Мотивация]] ‎ * [[Бихевиоризм]] * [[Қос фактор ілімі]] * [[Әділдік ілімі]] ‎ * [[Жұмыс сипаты ілімі]] * [[Табыс аңсары]] * [[Х ілімі және Y ілімі]] * [[Ауысым ілімі]] ‎ * [[Инновация]] * [[Хоторн эффекті]] * [[Жоқтау]] * [[Күйреуік материя]] * [[I Меңлі Керей]] * [[I Қажы Керей]] * [[Хайдар хан (Қырым)]] * [[Исикава диаграммасы]] * [[Сапа басқарудың жеті әдіснамасы]] * [[Чикаго әлеуметтану мектебі]] * [[Бауырлас қала]] }} ==='''Басқалар'''=== {{columns-list|3| * [[Халықаралық оқушы қабілетін бағалау бағдарламасы]] * [[Символизм (өнер)]] * [[Электроэнцефалография]] * [[Алтын резерві]] * [[Компьютер ойыны]] * [[Мұңлы жексенбі]] * [[Адамзаттың алғашқы көшуі]] * [[Һомо Еректус]] * [[Байқалған ең ежелгі тіршілік формалары]] * [[Һомо Неандертал]] * [[Адамзаттың Африкадан басталу теориясы]] * [[Һомо Родезия]] * [[Һомо Хейдельберг]] * [[Киік-қоба]] * [[Желі теориясы]] * [[Икигаи]] * [[Левант]] * [[Желі (физика)]] * [[Фаррухру Парса]] * [[Нирджа Бханот]] * [[Зеброид]] * [[Аккад империясы]] * [[Қара-Қоюнлу]] * [[Ақ-Қоюнлу]] * [[Жалайыр сұлтандығы]] * [[Ричард Клайдерман]] * [[Жаһан шах]] * [[Рано Рараку]] * [[Наска сызықтары]] * [[Ежелгі ғарышкерлер]] }} ===Медицина/анатомия=== {{columns-list|3| * [[Кавасаки ауруы]] * [[Каротид каналы]] * [[Лимфангион]] * [[Лимфа тамырлары]] * [[Үстіңгі жақсүйек көктамыры]] * [[Бетсүйек доғасы]] * [[Бет көктамыры]] * [[Құлақтың артқы көктамыры]] * [[Самайдың беткі көктамыры]] * [[Жалпы ұйқы артериясы]] * [[Кеуденің ішкі көктамыры]] * [[Тіл-жұтқыншақ жүйкесі]] * [[Иық-бас көктамыры]] * [[Төменжақартқы көктамыр]] * [[Каротид қыны]] * [[Түзу басбүйір бұлшықеті]] * [[Мойындырық ұяшығы]] * [[Мойынның ішкі көктамыры]] * [[Иммун қабылдауыш]] * [[Бейімделген иммунды жүйе]] * [[Бұғанаасты көктамыр]] * [[Нудибранк]] * [[Теңіз лимоны]] * [[Бүртікше (анатомия)]] * [[Тыныс бұлшықеттері]] * [[Скален бұлшықеттері]] * [[Оңжақ лимфа каналы]] * [[Кеуде каналы]] * [[Васкулиттер]] * [[Фибриноидты некроз]] }} ==='''Космология'''=== * [[Жойқын серпіліс]] [[Санат:Уикипедия:Қазақстан қатысушылары]] g7w4bwh0pl7xznmnmlblf7q7nz9fpy9 3604375 3604374 2026-05-13T14:22:25Z Alphy Haydar 36950 /* Казак уикипедиясындағы жұмыстары */ 3604375 wikitext text/x-wiki {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Goldenwiki_2.png|left|60px|«Таңдаулы мақала»]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/«Таңдаулы мақала»|«Таңдаулы мақала»]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | [[Қатысушы:Alphy Haydar|Әлеке]] - [[Уикипедия]] жобасы аясында [[Жұлдыз]] мақаласын [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар|таңдаулы мақала]] деңгейіне жеткізгеніңіз үшін! Атажұртқа мол рухани байлықпен оралып, жинаған біліміңіз бен іліміңізді болашақ ұрпақтар зейініне дұрыс бағыт беру мақсатында жеткізбек болып, бастаған әдемі мақалаларыңыз үшін! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов 14:57, 2015 ж. қазанның 26 (ALMT)]] |} <div style="position: fixed; top: 70px; right: 0; transparency: 1; z-index: 100;">[[File:Animated-Flag-Kazakhstan.gif|160px]]</div> {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:AnimWIKISTAR-laurier-WT.gif|left|50px|Уикижұлдыз]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Уикижұлдыз|Уикижұлдыз]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті '''[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]]'''! [[Қазақша Уикипедия]] беттерінде философия тақырыбы бойынша енгізген мақалаларыңыз бен өңдемелеріңіз үшін! --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 15:14, 2014 ж. желтоқсанның 12 (ALMT)]] |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Falak.jpg|left|120px|«Астрономия жұлдызы» марапаттамасы]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Астрономия жұлдызы|Астрономия жұлдызы]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті '''[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]]'''! [[Қазақша Уикипедия]] беттерінде астрономия тақырыбы бойынша енгізген мақалаларыңыз бен өңдемелеріңіз үшін! --[[Қатысушы:Alibek2030|Alibek2030]] ([[Қатысушы талқылауы:Alibek2030|талқылауы]]) 09:40, 2015 ж. ақпанның 12 (ALMT) |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Feather Barnstar Hires.png|left|120px|Алтын қалам]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Алтын қалам|Алтын қалам]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті '''[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]]'''! [[Қазақша Уикипедия]] беттерінде көптеген мақалаларды, яғни [[Жұлдыз]], [[Фридрих Ницше]], [[Арғаспан денелері]], [[Мачу-Пикчу]], [[Аристотель]], [[Рене Декарт]] т.б. мақалаларды‎ толықтырып, жан-жақтылығын, ғылыми негізділігін қамтамасыз еткізген үшін! Құрметпен -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>FaбдyлFани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 14:40, 2015 ж. наурыздың 17 (ALMT) |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Philosophy Barnstar Hires.png|left|80px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/«Философия жұлдызы»|Философия жұлдызы]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті [[Қатысушы:Alphy_Haydar|Alphy_Haydar]]! Уикипедия беттерінде философия және мифология тақырыптары бойынша тамаша мақалалар жазғаныңыз үшін! --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 01:30, 2015 ж. мамырдың 18 (ALMT)]] |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Silverwiki_2.png|left|80px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Жақсы мақала|Жақсы мақала]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" |[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] — [[Уикипедия]] жобасы аясында [[Аристотель]] [[Уикипедия:Жақсы мақалалар|жақсы мақаласын]] жазғаны үшін. Сәттілік тілеймін! -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:12, 2016 ж. мамырдың 21 (+06) |} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="25%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |- |{{Қатысушы:Box/Қатысушы Астанадан}} |- |- |{{User Wikipedian For|аты = '''Alphy Haydar'''|жыл = 2014|ай = 09|күн = 25}} |- |} ==Казак уикипедиясындағы жұмыстары== [[Хайдар Әметұлы Алфи]], (кейде [[Хайдар Амед]]) осы [[Қазақша Уикипедия]]да бастаған, тыңнан жазған, 80 пайыздан астам мазмұнын толықтырған тақырыптар: === Әскери === * [[Bayraktar TB2]] * [[Bayraktar Akıncı]] * [[MAM (Мини ақылды оқтұмсық)]] ==='''Философия'''=== {{columns-list|3| * [[Білім экономикасы]] * [[Болмыс және уақыт]] * [[Мартин Хайдеггер]] * [[Фридрих Ницше]] * [[Аристотель]] * [[Рене Декарт]] * [[Мәңгілік қайталаным‎]] * [[Үстемдік еркі (Ницше)]] * [[Асқанадам (Ницше)]] * [[Заратуштра осылай деген]] * [[Трагедияның тууы]] * [[Дәуірге үйлеспейтін ойлар]] * [[Адамдық, не деген адамдық]] * [[Таң шапағы]] * [[Шаттық ілімі]] ‎ * [[Мүсіннің көлеңкесі]] * [[Қараңдаршы мына адамға]] * [[Антихрист (Ницше)]] ‎ * [[Вагнер оқиғасы]] * [[Мораль шежіресі]] * [[Жақсы мен жаман сыртында]] * [[Дегдарлық және құлдық мораль]] ‎ * [[Деконструкция]] * [[Гераклит]] * [[Фалес]] * [[Жак Деррида]] * [[Анаксимандр]] * [[Философ]] * [[Гуманизм]] * [[Сюрреализм]] * [[Дадаизм]] ‎ * [[Постмодернизм]] ‎ * [[Ханс-Георг Гадамер]] * [[Прагматизм]] * [[Альберт Камю]] * [[Отыз алты айла]] * [[Зенон парадокстері]] * [[Құдай өлді]] * [[Органон]] * [[Протагор]] * [[Себептілік]] * [[Философиялық әдіс]] * [[Сократтық сауал қою]] * [[Картезиандық күмән]] * [[Комплекс (психология)]] }} ==='''Суретші'''=== {{columns-list|3| * [[Эдвард Мунк]] }} ==='''Астрономия'''=== {{columns-list|3| * [[Жұлдыз]] * [[Протожұлдыз]] * [[Алып қызыл жұлдыз]] * [[Аса алып қызыл жұлдыз]] * [[Сомбреро галактикасы]] * [[Сүмбіле]] * [[Темірқазық]] ‎ * [[Ғаламатжұлдыз]] * [[Андромеда шоқжұлдызы]] * [[Андромеда галактикасы]] * [[Қоралану]] * [[Қадау жарық]] * [[Сағым күн]] * [[Жетіқарақшы]] * [[Қосаржұлдыз]] * [[Доңғалақ галактикасы]] * [[Күңгірт материя]] * [[Кеплер заңдары]] * [[Үлкен аю шоқжұлдызы]] * [[Қара құрдым]] * [[Шар тәрізді үйіржұлдыз]] * [[Тарқақ үйіржұлдыз]] * [[Үйіржұлдыз]] * [[Үркер]] * [[Тазы шоқжұлдызы]] * [[Тазы ергежейлі галактикасы]] * [[Арғаспан денелері]] * [[Негізгі тізбек жұлдызы]] * [[Пульсар]] * [[Күйреуік материя]] * [[Циклдік ғалам моделі]] * [[Жойқын сығылу]] }} ==='''мифология'''=== {{columns-list|3| * [[Сизиф]] * [[Лышан алып Буддасы]] * [[Зевс]] * [[Буридан есегі]] ‎ * [[Пандора қалбыры]] * [[Каллисто (мифология)]] * [[Мачу-Пикчу]] * [[Антей]] * [[Кефал (мифология)]] }} ==='''Мотивация'''=== {{columns-list|3| * [[Мотивация]] ‎ * [[Бихевиоризм]] * [[Қос фактор ілімі]] * [[Әділдік ілімі]] ‎ * [[Жұмыс сипаты ілімі]] * [[Табыс аңсары]] * [[Х ілімі және Y ілімі]] * [[Ауысым ілімі]] ‎ * [[Инновация]] * [[Хоторн эффекті]] * [[Жоқтау]] * [[Күйреуік материя]] * [[I Меңлі Керей]] * [[I Қажы Керей]] * [[Хайдар хан (Қырым)]] * [[Исикава диаграммасы]] * [[Сапа басқарудың жеті әдіснамасы]] * [[Чикаго әлеуметтану мектебі]] * [[Бауырлас қала]] }} ==='''Басқалар'''=== {{columns-list|3| * [[Халықаралық оқушы қабілетін бағалау бағдарламасы]] * [[Символизм (өнер)]] * [[Электроэнцефалография]] * [[Алтын резерві]] * [[Компьютер ойыны]] * [[Мұңлы жексенбі]] * [[Адамзаттың алғашқы көшуі]] * [[Һомо Еректус]] * [[Байқалған ең ежелгі тіршілік формалары]] * [[Һомо Неандертал]] * [[Адамзаттың Африкадан басталу теориясы]] * [[Һомо Родезия]] * [[Һомо Хейдельберг]] * [[Киік-қоба]] * [[Желі теориясы]] * [[Икигаи]] * [[Левант]] * [[Желі (физика)]] * [[Фаррухру Парса]] * [[Нирджа Бханот]] * [[Зеброид]] * [[Аккад империясы]] * [[Қара-Қоюнлу]] * [[Ақ-Қоюнлу]] * [[Жалайыр сұлтандығы]] * [[Ричард Клайдерман]] * [[Жаһан шах]] * [[Рано Рараку]] * [[Наска сызықтары]] * [[Ежелгі ғарышкерлер]] }} ===Медицина/анатомия=== {{columns-list|3| * [[Кавасаки ауруы]] * [[Каротид каналы]] * [[Лимфангион]] * [[Лимфа тамырлары]] * [[Үстіңгі жақсүйек көктамыры]] * [[Бетсүйек доғасы]] * [[Бет көктамыры]] * [[Құлақтың артқы көктамыры]] * [[Самайдың беткі көктамыры]] * [[Жалпы ұйқы артериясы]] * [[Кеуденің ішкі көктамыры]] * [[Тіл-жұтқыншақ жүйкесі]] * [[Иық-бас көктамыры]] * [[Төменжақартқы көктамыр]] * [[Каротид қыны]] * [[Түзу басбүйір бұлшықеті]] * [[Мойындырық ұяшығы]] * [[Мойынның ішкі көктамыры]] * [[Иммун қабылдауыш]] * [[Бейімделген иммунды жүйе]] * [[Бұғанаасты көктамыр]] * [[Нудибранк]] * [[Теңіз лимоны]] * [[Бүртікше (анатомия)]] * [[Тыныс бұлшықеттері]] * [[Скален бұлшықеттері]] * [[Оңжақ лимфа каналы]] * [[Кеуде каналы]] * [[Васкулиттер]] * [[Фибриноидты некроз]] }} ==='''Космология'''=== * [[Жойқын серпіліс]] [[Санат:Уикипедия:Қазақстан қатысушылары]] cz1z2y7bohiq3hix4bsl09oipho76k6 3604376 3604375 2026-05-13T14:23:06Z Alphy Haydar 36950 /* Казак уикипедиясындағы жұмыстары */ 3604376 wikitext text/x-wiki {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Goldenwiki_2.png|left|60px|«Таңдаулы мақала»]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/«Таңдаулы мақала»|«Таңдаулы мақала»]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | [[Қатысушы:Alphy Haydar|Әлеке]] - [[Уикипедия]] жобасы аясында [[Жұлдыз]] мақаласын [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар|таңдаулы мақала]] деңгейіне жеткізгеніңіз үшін! Атажұртқа мол рухани байлықпен оралып, жинаған біліміңіз бен іліміңізді болашақ ұрпақтар зейініне дұрыс бағыт беру мақсатында жеткізбек болып, бастаған әдемі мақалаларыңыз үшін! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов 14:57, 2015 ж. қазанның 26 (ALMT)]] |} <div style="position: fixed; top: 70px; right: 0; transparency: 1; z-index: 100;">[[File:Animated-Flag-Kazakhstan.gif|160px]]</div> {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:AnimWIKISTAR-laurier-WT.gif|left|50px|Уикижұлдыз]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Уикижұлдыз|Уикижұлдыз]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті '''[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]]'''! [[Қазақша Уикипедия]] беттерінде философия тақырыбы бойынша енгізген мақалаларыңыз бен өңдемелеріңіз үшін! --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 15:14, 2014 ж. желтоқсанның 12 (ALMT)]] |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Falak.jpg|left|120px|«Астрономия жұлдызы» марапаттамасы]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Астрономия жұлдызы|Астрономия жұлдызы]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті '''[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]]'''! [[Қазақша Уикипедия]] беттерінде астрономия тақырыбы бойынша енгізген мақалаларыңыз бен өңдемелеріңіз үшін! --[[Қатысушы:Alibek2030|Alibek2030]] ([[Қатысушы талқылауы:Alibek2030|талқылауы]]) 09:40, 2015 ж. ақпанның 12 (ALMT) |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Feather Barnstar Hires.png|left|120px|Алтын қалам]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Алтын қалам|Алтын қалам]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті '''[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]]'''! [[Қазақша Уикипедия]] беттерінде көптеген мақалаларды, яғни [[Жұлдыз]], [[Фридрих Ницше]], [[Арғаспан денелері]], [[Мачу-Пикчу]], [[Аристотель]], [[Рене Декарт]] т.б. мақалаларды‎ толықтырып, жан-жақтылығын, ғылыми негізділігін қамтамасыз еткізген үшін! Құрметпен -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>FaбдyлFани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 14:40, 2015 ж. наурыздың 17 (ALMT) |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Philosophy Barnstar Hires.png|left|80px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/«Философия жұлдызы»|Философия жұлдызы]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті [[Қатысушы:Alphy_Haydar|Alphy_Haydar]]! Уикипедия беттерінде философия және мифология тақырыптары бойынша тамаша мақалалар жазғаныңыз үшін! --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 01:30, 2015 ж. мамырдың 18 (ALMT)]] |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Silverwiki_2.png|left|80px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Жақсы мақала|Жақсы мақала]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" |[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] — [[Уикипедия]] жобасы аясында [[Аристотель]] [[Уикипедия:Жақсы мақалалар|жақсы мақаласын]] жазғаны үшін. Сәттілік тілеймін! -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:12, 2016 ж. мамырдың 21 (+06) |} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="25%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |- |{{Қатысушы:Box/Қатысушы Астанадан}} |- |- |{{User Wikipedian For|аты = '''Alphy Haydar'''|жыл = 2014|ай = 09|күн = 25}} |- |} ==Казак уикипедиясындағы жұмыстары== [[Хайдар Алфи|Хайдар Әметұлы Алфи]], (кейде [[Хайдар Алфи|Хайдар Амед]]) осы [[Қазақша Уикипедия]]да бастаған, тыңнан жазған, 80 пайыздан астам мазмұнын толықтырған тақырыптар: === Әскери === * [[Bayraktar TB2]] * [[Bayraktar Akıncı]] * [[MAM (Мини ақылды оқтұмсық)]] ==='''Философия'''=== {{columns-list|3| * [[Білім экономикасы]] * [[Болмыс және уақыт]] * [[Мартин Хайдеггер]] * [[Фридрих Ницше]] * [[Аристотель]] * [[Рене Декарт]] * [[Мәңгілік қайталаным‎]] * [[Үстемдік еркі (Ницше)]] * [[Асқанадам (Ницше)]] * [[Заратуштра осылай деген]] * [[Трагедияның тууы]] * [[Дәуірге үйлеспейтін ойлар]] * [[Адамдық, не деген адамдық]] * [[Таң шапағы]] * [[Шаттық ілімі]] ‎ * [[Мүсіннің көлеңкесі]] * [[Қараңдаршы мына адамға]] * [[Антихрист (Ницше)]] ‎ * [[Вагнер оқиғасы]] * [[Мораль шежіресі]] * [[Жақсы мен жаман сыртында]] * [[Дегдарлық және құлдық мораль]] ‎ * [[Деконструкция]] * [[Гераклит]] * [[Фалес]] * [[Жак Деррида]] * [[Анаксимандр]] * [[Философ]] * [[Гуманизм]] * [[Сюрреализм]] * [[Дадаизм]] ‎ * [[Постмодернизм]] ‎ * [[Ханс-Георг Гадамер]] * [[Прагматизм]] * [[Альберт Камю]] * [[Отыз алты айла]] * [[Зенон парадокстері]] * [[Құдай өлді]] * [[Органон]] * [[Протагор]] * [[Себептілік]] * [[Философиялық әдіс]] * [[Сократтық сауал қою]] * [[Картезиандық күмән]] * [[Комплекс (психология)]] }} ==='''Суретші'''=== {{columns-list|3| * [[Эдвард Мунк]] }} ==='''Астрономия'''=== {{columns-list|3| * [[Жұлдыз]] * [[Протожұлдыз]] * [[Алып қызыл жұлдыз]] * [[Аса алып қызыл жұлдыз]] * [[Сомбреро галактикасы]] * [[Сүмбіле]] * [[Темірқазық]] ‎ * [[Ғаламатжұлдыз]] * [[Андромеда шоқжұлдызы]] * [[Андромеда галактикасы]] * [[Қоралану]] * [[Қадау жарық]] * [[Сағым күн]] * [[Жетіқарақшы]] * [[Қосаржұлдыз]] * [[Доңғалақ галактикасы]] * [[Күңгірт материя]] * [[Кеплер заңдары]] * [[Үлкен аю шоқжұлдызы]] * [[Қара құрдым]] * [[Шар тәрізді үйіржұлдыз]] * [[Тарқақ үйіржұлдыз]] * [[Үйіржұлдыз]] * [[Үркер]] * [[Тазы шоқжұлдызы]] * [[Тазы ергежейлі галактикасы]] * [[Арғаспан денелері]] * [[Негізгі тізбек жұлдызы]] * [[Пульсар]] * [[Күйреуік материя]] * [[Циклдік ғалам моделі]] * [[Жойқын сығылу]] }} ==='''мифология'''=== {{columns-list|3| * [[Сизиф]] * [[Лышан алып Буддасы]] * [[Зевс]] * [[Буридан есегі]] ‎ * [[Пандора қалбыры]] * [[Каллисто (мифология)]] * [[Мачу-Пикчу]] * [[Антей]] * [[Кефал (мифология)]] }} ==='''Мотивация'''=== {{columns-list|3| * [[Мотивация]] ‎ * [[Бихевиоризм]] * [[Қос фактор ілімі]] * [[Әділдік ілімі]] ‎ * [[Жұмыс сипаты ілімі]] * [[Табыс аңсары]] * [[Х ілімі және Y ілімі]] * [[Ауысым ілімі]] ‎ * [[Инновация]] * [[Хоторн эффекті]] * [[Жоқтау]] * [[Күйреуік материя]] * [[I Меңлі Керей]] * [[I Қажы Керей]] * [[Хайдар хан (Қырым)]] * [[Исикава диаграммасы]] * [[Сапа басқарудың жеті әдіснамасы]] * [[Чикаго әлеуметтану мектебі]] * [[Бауырлас қала]] }} ==='''Басқалар'''=== {{columns-list|3| * [[Халықаралық оқушы қабілетін бағалау бағдарламасы]] * [[Символизм (өнер)]] * [[Электроэнцефалография]] * [[Алтын резерві]] * [[Компьютер ойыны]] * [[Мұңлы жексенбі]] * [[Адамзаттың алғашқы көшуі]] * [[Һомо Еректус]] * [[Байқалған ең ежелгі тіршілік формалары]] * [[Һомо Неандертал]] * [[Адамзаттың Африкадан басталу теориясы]] * [[Һомо Родезия]] * [[Һомо Хейдельберг]] * [[Киік-қоба]] * [[Желі теориясы]] * [[Икигаи]] * [[Левант]] * [[Желі (физика)]] * [[Фаррухру Парса]] * [[Нирджа Бханот]] * [[Зеброид]] * [[Аккад империясы]] * [[Қара-Қоюнлу]] * [[Ақ-Қоюнлу]] * [[Жалайыр сұлтандығы]] * [[Ричард Клайдерман]] * [[Жаһан шах]] * [[Рано Рараку]] * [[Наска сызықтары]] * [[Ежелгі ғарышкерлер]] }} ===Медицина/анатомия=== {{columns-list|3| * [[Кавасаки ауруы]] * [[Каротид каналы]] * [[Лимфангион]] * [[Лимфа тамырлары]] * [[Үстіңгі жақсүйек көктамыры]] * [[Бетсүйек доғасы]] * [[Бет көктамыры]] * [[Құлақтың артқы көктамыры]] * [[Самайдың беткі көктамыры]] * [[Жалпы ұйқы артериясы]] * [[Кеуденің ішкі көктамыры]] * [[Тіл-жұтқыншақ жүйкесі]] * [[Иық-бас көктамыры]] * [[Төменжақартқы көктамыр]] * [[Каротид қыны]] * [[Түзу басбүйір бұлшықеті]] * [[Мойындырық ұяшығы]] * [[Мойынның ішкі көктамыры]] * [[Иммун қабылдауыш]] * [[Бейімделген иммунды жүйе]] * [[Бұғанаасты көктамыр]] * [[Нудибранк]] * [[Теңіз лимоны]] * [[Бүртікше (анатомия)]] * [[Тыныс бұлшықеттері]] * [[Скален бұлшықеттері]] * [[Оңжақ лимфа каналы]] * [[Кеуде каналы]] * [[Васкулиттер]] * [[Фибриноидты некроз]] }} ==='''Космология'''=== * [[Жойқын серпіліс]] [[Санат:Уикипедия:Қазақстан қатысушылары]] q7iy08gq58ek88ub1uv1clqbl6n33y8 3604377 3604376 2026-05-13T14:23:53Z Alphy Haydar 36950 /* Казак уикипедиясындағы жұмыстары */ 3604377 wikitext text/x-wiki {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Goldenwiki_2.png|left|60px|«Таңдаулы мақала»]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/«Таңдаулы мақала»|«Таңдаулы мақала»]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | [[Қатысушы:Alphy Haydar|Әлеке]] - [[Уикипедия]] жобасы аясында [[Жұлдыз]] мақаласын [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар|таңдаулы мақала]] деңгейіне жеткізгеніңіз үшін! Атажұртқа мол рухани байлықпен оралып, жинаған біліміңіз бен іліміңізді болашақ ұрпақтар зейініне дұрыс бағыт беру мақсатында жеткізбек болып, бастаған әдемі мақалаларыңыз үшін! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов 14:57, 2015 ж. қазанның 26 (ALMT)]] |} <div style="position: fixed; top: 70px; right: 0; transparency: 1; z-index: 100;">[[File:Animated-Flag-Kazakhstan.gif|160px]]</div> {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:AnimWIKISTAR-laurier-WT.gif|left|50px|Уикижұлдыз]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Уикижұлдыз|Уикижұлдыз]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті '''[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]]'''! [[Қазақша Уикипедия]] беттерінде философия тақырыбы бойынша енгізген мақалаларыңыз бен өңдемелеріңіз үшін! --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 15:14, 2014 ж. желтоқсанның 12 (ALMT)]] |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Falak.jpg|left|120px|«Астрономия жұлдызы» марапаттамасы]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Астрономия жұлдызы|Астрономия жұлдызы]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті '''[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]]'''! [[Қазақша Уикипедия]] беттерінде астрономия тақырыбы бойынша енгізген мақалаларыңыз бен өңдемелеріңіз үшін! --[[Қатысушы:Alibek2030|Alibek2030]] ([[Қатысушы талқылауы:Alibek2030|талқылауы]]) 09:40, 2015 ж. ақпанның 12 (ALMT) |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Feather Barnstar Hires.png|left|120px|Алтын қалам]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Алтын қалам|Алтын қалам]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті '''[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]]'''! [[Қазақша Уикипедия]] беттерінде көптеген мақалаларды, яғни [[Жұлдыз]], [[Фридрих Ницше]], [[Арғаспан денелері]], [[Мачу-Пикчу]], [[Аристотель]], [[Рене Декарт]] т.б. мақалаларды‎ толықтырып, жан-жақтылығын, ғылыми негізділігін қамтамасыз еткізген үшін! Құрметпен -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>FaбдyлFани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 14:40, 2015 ж. наурыздың 17 (ALMT) |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Philosophy Barnstar Hires.png|left|80px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/«Философия жұлдызы»|Философия жұлдызы]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті [[Қатысушы:Alphy_Haydar|Alphy_Haydar]]! Уикипедия беттерінде философия және мифология тақырыптары бойынша тамаша мақалалар жазғаныңыз үшін! --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 01:30, 2015 ж. мамырдың 18 (ALMT)]] |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Silverwiki_2.png|left|80px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Жақсы мақала|Жақсы мақала]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" |[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] — [[Уикипедия]] жобасы аясында [[Аристотель]] [[Уикипедия:Жақсы мақалалар|жақсы мақаласын]] жазғаны үшін. Сәттілік тілеймін! -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:12, 2016 ж. мамырдың 21 (+06) |} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="25%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |- |{{Қатысушы:Box/Қатысушы Астанадан}} |- |- |{{User Wikipedian For|аты = '''Alphy Haydar'''|жыл = 2014|ай = 09|күн = 25}} |- |} ==Казак уикипедиясындағы жұмыстары== [[Хайдар Алфи|Хайдар Әметұлы Алфи]], (кейде [[Хайдар Алфи|Хайдар Амед]] деп жазылады,) осы [[Қазақша Уикипедия]]да бастаған, тыңнан жазған, 80 пайыздан астам мазмұнын толықтырған тақырыптар: === Әскери === * [[Bayraktar TB2]] * [[Bayraktar Akıncı]] * [[MAM (Мини ақылды оқтұмсық)]] ==='''Философия'''=== {{columns-list|3| * [[Білім экономикасы]] * [[Болмыс және уақыт]] * [[Мартин Хайдеггер]] * [[Фридрих Ницше]] * [[Аристотель]] * [[Рене Декарт]] * [[Мәңгілік қайталаным‎]] * [[Үстемдік еркі (Ницше)]] * [[Асқанадам (Ницше)]] * [[Заратуштра осылай деген]] * [[Трагедияның тууы]] * [[Дәуірге үйлеспейтін ойлар]] * [[Адамдық, не деген адамдық]] * [[Таң шапағы]] * [[Шаттық ілімі]] ‎ * [[Мүсіннің көлеңкесі]] * [[Қараңдаршы мына адамға]] * [[Антихрист (Ницше)]] ‎ * [[Вагнер оқиғасы]] * [[Мораль шежіресі]] * [[Жақсы мен жаман сыртында]] * [[Дегдарлық және құлдық мораль]] ‎ * [[Деконструкция]] * [[Гераклит]] * [[Фалес]] * [[Жак Деррида]] * [[Анаксимандр]] * [[Философ]] * [[Гуманизм]] * [[Сюрреализм]] * [[Дадаизм]] ‎ * [[Постмодернизм]] ‎ * [[Ханс-Георг Гадамер]] * [[Прагматизм]] * [[Альберт Камю]] * [[Отыз алты айла]] * [[Зенон парадокстері]] * [[Құдай өлді]] * [[Органон]] * [[Протагор]] * [[Себептілік]] * [[Философиялық әдіс]] * [[Сократтық сауал қою]] * [[Картезиандық күмән]] * [[Комплекс (психология)]] }} ==='''Суретші'''=== {{columns-list|3| * [[Эдвард Мунк]] }} ==='''Астрономия'''=== {{columns-list|3| * [[Жұлдыз]] * [[Протожұлдыз]] * [[Алып қызыл жұлдыз]] * [[Аса алып қызыл жұлдыз]] * [[Сомбреро галактикасы]] * [[Сүмбіле]] * [[Темірқазық]] ‎ * [[Ғаламатжұлдыз]] * [[Андромеда шоқжұлдызы]] * [[Андромеда галактикасы]] * [[Қоралану]] * [[Қадау жарық]] * [[Сағым күн]] * [[Жетіқарақшы]] * [[Қосаржұлдыз]] * [[Доңғалақ галактикасы]] * [[Күңгірт материя]] * [[Кеплер заңдары]] * [[Үлкен аю шоқжұлдызы]] * [[Қара құрдым]] * [[Шар тәрізді үйіржұлдыз]] * [[Тарқақ үйіржұлдыз]] * [[Үйіржұлдыз]] * [[Үркер]] * [[Тазы шоқжұлдызы]] * [[Тазы ергежейлі галактикасы]] * [[Арғаспан денелері]] * [[Негізгі тізбек жұлдызы]] * [[Пульсар]] * [[Күйреуік материя]] * [[Циклдік ғалам моделі]] * [[Жойқын сығылу]] }} ==='''мифология'''=== {{columns-list|3| * [[Сизиф]] * [[Лышан алып Буддасы]] * [[Зевс]] * [[Буридан есегі]] ‎ * [[Пандора қалбыры]] * [[Каллисто (мифология)]] * [[Мачу-Пикчу]] * [[Антей]] * [[Кефал (мифология)]] }} ==='''Мотивация'''=== {{columns-list|3| * [[Мотивация]] ‎ * [[Бихевиоризм]] * [[Қос фактор ілімі]] * [[Әділдік ілімі]] ‎ * [[Жұмыс сипаты ілімі]] * [[Табыс аңсары]] * [[Х ілімі және Y ілімі]] * [[Ауысым ілімі]] ‎ * [[Инновация]] * [[Хоторн эффекті]] * [[Жоқтау]] * [[Күйреуік материя]] * [[I Меңлі Керей]] * [[I Қажы Керей]] * [[Хайдар хан (Қырым)]] * [[Исикава диаграммасы]] * [[Сапа басқарудың жеті әдіснамасы]] * [[Чикаго әлеуметтану мектебі]] * [[Бауырлас қала]] }} ==='''Басқалар'''=== {{columns-list|3| * [[Халықаралық оқушы қабілетін бағалау бағдарламасы]] * [[Символизм (өнер)]] * [[Электроэнцефалография]] * [[Алтын резерві]] * [[Компьютер ойыны]] * [[Мұңлы жексенбі]] * [[Адамзаттың алғашқы көшуі]] * [[Һомо Еректус]] * [[Байқалған ең ежелгі тіршілік формалары]] * [[Һомо Неандертал]] * [[Адамзаттың Африкадан басталу теориясы]] * [[Һомо Родезия]] * [[Һомо Хейдельберг]] * [[Киік-қоба]] * [[Желі теориясы]] * [[Икигаи]] * [[Левант]] * [[Желі (физика)]] * [[Фаррухру Парса]] * [[Нирджа Бханот]] * [[Зеброид]] * [[Аккад империясы]] * [[Қара-Қоюнлу]] * [[Ақ-Қоюнлу]] * [[Жалайыр сұлтандығы]] * [[Ричард Клайдерман]] * [[Жаһан шах]] * [[Рано Рараку]] * [[Наска сызықтары]] * [[Ежелгі ғарышкерлер]] }} ===Медицина/анатомия=== {{columns-list|3| * [[Кавасаки ауруы]] * [[Каротид каналы]] * [[Лимфангион]] * [[Лимфа тамырлары]] * [[Үстіңгі жақсүйек көктамыры]] * [[Бетсүйек доғасы]] * [[Бет көктамыры]] * [[Құлақтың артқы көктамыры]] * [[Самайдың беткі көктамыры]] * [[Жалпы ұйқы артериясы]] * [[Кеуденің ішкі көктамыры]] * [[Тіл-жұтқыншақ жүйкесі]] * [[Иық-бас көктамыры]] * [[Төменжақартқы көктамыр]] * [[Каротид қыны]] * [[Түзу басбүйір бұлшықеті]] * [[Мойындырық ұяшығы]] * [[Мойынның ішкі көктамыры]] * [[Иммун қабылдауыш]] * [[Бейімделген иммунды жүйе]] * [[Бұғанаасты көктамыр]] * [[Нудибранк]] * [[Теңіз лимоны]] * [[Бүртікше (анатомия)]] * [[Тыныс бұлшықеттері]] * [[Скален бұлшықеттері]] * [[Оңжақ лимфа каналы]] * [[Кеуде каналы]] * [[Васкулиттер]] * [[Фибриноидты некроз]] }} ==='''Космология'''=== * [[Жойқын серпіліс]] [[Санат:Уикипедия:Қазақстан қатысушылары]] lai9qra1zzpfm48l5l4gjrfz0iey75u 0 531253 3604784 2217941 2026-05-14T05:31:57Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Шаньдун]] бетін [[Шаньдун түбегі]] бетіне жылжытты: Мұнда сілтейтін беттер, түбек емес, Шаньдун провинциясы туралы 2217941 wikitext text/x-wiki '''Шаньдун''' - Қытайдың шығысындағы түбек. Сары теңізге 350 км сұғына еніп жатыр. Жағалауы жарлы, жақпар тасты; шығанақ қойнаулармен қатты тілімделген. Жағалау өңірінде көптеген аралдар бар. Солтүстік-батыс жағалауы аласа, түйетайлы. жер бедері негізінен төбелі, аласа таулы (Шаньдун тауы, 923 м). Жоталар аралығы мен жағалау өңірінде шағын жазықтар кездеседі. Алтын, графит, тас көмір кен орындары бар. Халық жиі қоныстанған. Бидай, жер жаңғағы, жеміс түрлері өсіріледі. Таулы аудандарда мал шаруашылығы дамыған. Теңізден балық ауланып, тұз өндіріледі. Циндао, Яньтай порттары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007. dif82m2t0g2tqa3e4om2tc2n3dkvlh4 4 537752 3604757 3604167 2026-05-14T05:00:27Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3604757 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="95743" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 743] | data-sort-value="1092" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1092] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86378" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 378] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84035" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 035] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="81764" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 81 764] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55533" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 533] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48357" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 357] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="25430" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 25 430] | data-sort-value="46" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 46] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="21409" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 409] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="18816" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 18 816] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="17447" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 17 447] | data-sort-value="105" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 105] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="16955" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 955] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16069" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 069] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13737" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 737] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11167" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 167] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10031" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 031] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8336" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8223" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8223] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7906" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7906] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="7873" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7873] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7428" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7428] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7192" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7192] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4323" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4323] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4195" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4195] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3396] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="2920" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2920] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2697" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2697] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2447" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2256" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2256] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="1988" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 1988] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="1819" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1819] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1599" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1599] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1519" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1519] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1508" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1508] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1140" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1140] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1101" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1101] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1048" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1048] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="672" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 672] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="666" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 666] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="664" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 664] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 992mp3tzzz95vfa43hlp1yo7eoup9a1 0 544452 3604556 3204458 2026-05-13T17:10:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604556 wikitext text/x-wiki '''Бодо''' — талшықты ағзалар типінің өкілі. Бұл – талшықтарының жәрдемімен қозғалатын біржасушалы жәндік. Талшықты жәндіктердің бірнеше отрядтары бар. [[Сурет:Бодо.jpeg|нобай|Талшықтылардың сан алуандығы|342x342 нүкте]] == Құрылысы == Бодо – біржасушалы, талшықты жәндік. Тұрқы 10 – 20 мкм. Өте ұсақ болғандықтан, бодоны микроскоп арқылы көре аламыз. Оның денесін плазмалы жарғақша қаптайды. Жарғақша цитоплазманы қаптайтын икемді пелликуламен астарланады. Сондықтан бодо пішінін әр түрлі қалыпқа өзгерте алады. Дене пішінінің өзгеруіне жарғақша мен пелликуладағы тілкемшелер, талшықтар және цитоплазмадағы жиырылғыш талшықтар әсер етеді. Бодоның ядросы бар. Ядро цитоплазмадан қабықшасы арқылы бөлініп тұрады. Бодо денесінің құрылымын, өзге де түрлі жағдаяттарды ядро реттейді. Бодо цитоплазмасында денені қуатпен қамтамасыз етеін органоид – митохондрия бар. == Қозғалуы == Бодо денесінің алдыңғы жағынан бірі ұзын, бірі қысқа екі талшық көрінеді. Алға созылған талшық тез ширатылып бұралған кезде бодоның денесі өз осінен айналады. Сөйтіп талшықтар суға бұрғыша бұралып, бодоны алға тартады. Бодо талшық қимылының жәрдемімен жайлап қозғалады. Артқа қараған талшық бодоның алға қозғалуына бұлқын тәрізді бағыт береді. Талшықтар қозғалысының әсерінен судағы ұсақ ағзалар бодоның аузына қарай ағылады. == Ас қорытуы == Бодоның ауыз төңірегінде ас қорытатын вакуоль түзіледі. Вакуольге түскен қорек асқорыту сөлінің әсерінен қорытылып, цитоплазмаға өтеді. Қорек цитоплазмада зат алмасу кезінде бодо денесін құрастыруға жұмсалады. Қорытылмай қалған қажетсіз заттар бодоның аузы арқылы сыртқа шығарылады. Қажетсіз заттардың бөлінуіне дененің алдыңғы жағындағы жиырылғыш вакуоль қатысады. == Тыныс алуы == Бодо суда еріген оттегімен тыныс алады. Оттегінің денеге таралуы бодоның бүкіл денесі арқылы осмостық жолмен реттеледі. Бодо денесіндегі цитоплазма оттегінің әсеріне күрделі заттарды қарапайым заттарға ыдыратады. Соның нәтижесінде бодоның тіршілік әрекетіне қажетті энергия түзіледі. == Бөлінуі == Бодо денесінің алдыңғы жағында бір ядро болады. Қолайлы жағдай болғанда ядро бөліне бастайды. Бодо жыныссыз жолмен көбейген кезде ядродағы хромосомалар саны екі еселенеді. Бодо жасушасы ұзынынан бойлай екіге бөлінеді. Бөліну барысында ядро және жасушадағы барлық тірі заттар жаңадан түзілетін жасушаларға тең бөлініп таралады. [[Сурет:Slide 12.jpg|нобай|ортаға|Бодоның бөлінуі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}}http://worldofschool.ru/biologiya/stati/mikro/org/prost/zhgut/bodo-tipichnoe-zhivotnoe-zhgutikonosec {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200618/http://worldofschool.ru/biologiya/stati/mikro/org/prost/zhgut/bodo-tipichnoe-zhivotnoe-zhgutikonosec |date=2016-03-04 }} http://www.myshared.ru/slide/957196/{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Биология 7-сынып hhwngzkuoym9g8yr124qil1s855tmcw 0 546548 3604717 3564538 2026-05-14T00:58:37Z CommonsDelinker 165 «[[:File:FNL_Flag.svg]]» деген «[[:File:Flag_of_the_National_Liberation_Front_of_South_Vietnam,_Flag_of_South_Vietnam_(1975–1976).svg]]» дегенмен алмастырылды. 3604717 wikitext text/x-wiki Мұнда XVIII ғасырдың басынан бастап [[Тәуелсіз мемлекеттердің тулары|тәуелсіз мемлекеттер туларына]] енгізілген өзгерістер және/немесе түрлі өзгертулер саны келтірілген. Соңғы сәтте әлемнің түрлі бөліктеріндегі қазіргі туын өзгерткен немесе оған кез келген өзгеріс жасаған мемлекеттер мыналар болып табылады: * {{Ту|Малави}} — 1964 жылғы туына 2012 жылы қайтып оралды. * {{Байрақ|Беларусь}} — 2012 жылы туын түрлендірді (ою және ресми түстер өзгертті).<ref name="СТБ">[http://www.tnpa.by/ViewFileText.php?UrlRid=52178&UrlOnd=%D1%D2%C1%20911-2008 СТБ 911-2008 Государственный флаг Республики Беларусь. Общие технические условия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507133705/http://www.tnpa.by/ViewFileText.php?UrlRid=52178&UrlOnd=%D1%D2%C1%20911-2008 |date=2017-05-07 }}</ref> * {{Ту|Мьянма}} — 2010 жылы өзгертті. * {{Ту|Сербия}} — 2010 жылы түрлендірді (елтаңбасын өзгертті). * {{Ту|Тувалу}} — 1978 жылғы туына 1997 жылы қайтып оралды. * {{Ту|Сент-Люсия}} — 2002 жылы түрлендірді (көк реңктерін көк түске өзгертті). * {{Ту|Венесуэла}} — 2006 жылы түрлендірді (елтаңбасын өзгертті және жұлдыздар санын). '''''Назар аударыңыз:''''' кестені солдан оңға жылжыту үшін, төменде жүгірткіні пайдаланыңыз. == Азия == {{Main|Азия тулары}} <div class="overflowbugx" style="overflow:auto; width: 100%;"> {| class="wikitable" |- !rowspan=2|Мемлекеттер / Онжылдықтар !rowspan=2|бұрыңғы !colspan=5|1700 !colspan=5|1710 !colspan=5|1720 !colspan=5|1730 !colspan=5|1740 !colspan=5|1750 !colspan=5|1760 !colspan=5|1770 !colspan=5|1780 !colspan=5|1790 !colspan=5|1800 !colspan=5|1810 !colspan=5|1820 !colspan=5|1830 !colspan=5|1840 !colspan=5|1850 !colspan=5|1860 !colspan=5|1870 !colspan=5|1880 !colspan=5|1890 !colspan=5|1900 !colspan=5|1910 !colspan=5|1920 !colspan=5|1930 !colspan=5|1940 !colspan=5|1950 !colspan=5|1960 !colspan=5|1970 !colspan=5|1980 !colspan=5|1990 !colspan=5|2000 !rowspan=2|Қазіргі !rowspan=2|Онжылдықтар / Мемлекеттер |- |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||| |- |[[Ауғанстан]] |colspan=4|[[Сурет:Safavid Flag.svg|25px|border]]{{-}}1570-ші |colspan=16| |colspan=4|[[Сурет:Nadir Shah Flag.svg|25px|border]]{{-}}1738 |colspan=40|[[Сурет:Flag_of_the_Durrani_Empire.svg|25px|border]]{{-}}1747 |colspan=27| |colspan=10|[[Сурет:Flag of Afghanistan pre-1901.svg|25px|border]]{{-}}1880 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Afghanistan 1901.svg|25px|border]]{{-}}1901 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Afghanistan (1919-1928).svg|25px|border]]{{-}}1919 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Afghanistan (1921-1928).svg|25px|border]]{{-}}1921 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Afghanistan 1928.svg|25px|border]]{{-}}1928 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Afghanistan 1928-1929.svg|25px|border]]{{-}}1928 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Afghanistan 1929.svg|25px|border]]{{-}}1929 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Afghanistan 1929 to 1930.svg|25px|border]]{{-}}1929 |colspan=21|[[Сурет:Flag of Afghanistan 1930.svg|25px|border]]{{-}}1930 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Afghanistan 1973.svg|25px|border]]{{-}}1973 |colspan=1| {{-}}1974 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Afghanistan (1978).svg|25px|border]]{{-}}1978 |colspan=1| {{-}}1978 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Afghanistan (1979-1987).svg|25px|border]]{{-}}1979 |colspan=2| {{-}}1987 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Afghanistan (1992).svg|25px|border]]{{-}}1992 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Afghanistan (1992-1996; 2001).svg|25px|border]]{{-}}1992 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Taliban (original).svg|25px|border]]{{-}}1996 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Taliban.svg|25px|border]]{{-}}1997 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Afghanistan (1992-1996; 2001).svg|25px|border]]{{-}}2001 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Afghanistan (2002-2004).svg|25px|border]]{{-}}2002 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Afghanistan.svg|25px|border]]{{-}}2004 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Afghanistan.svg|40px|border]] |[[Ауғанстан|Ауғанстан Ислам Республикасы]] |- |[[Бангладеш]] |colspan=29| |colspan=27|[[Сурет:Flag of the British East India Company (1707).svg|25px|border]]{{-}}1757 |colspan=23|[[Сурет:Flag of the British East India Company (1801).svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=45|[[Сурет:Flag of Imperial India.svg|25px|border]]{{-}}1858 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Pakistan.svg|25px|border]]{{-}}1947 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Bangladesh (1971).svg|25px|border]]{{-}}1971 |colspan=19|[[Сурет:Flag of Bangladesh.svg|25оpx|border]]{{-}}1972 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Bangladesh.svg|40px|border]] |[[Бангладеш|Халық Бангладеш Республикасы]] |- |[[Бахрейн]] |colspan=61| |colspan=56|[[Сурет:Flag of Bahrain (1820-1932).png|25px|border]]{{-}}1820 |colspan=20|[[Сурет:Flag of Bahrain (1932 to 1972).svg|25px|border]]{{-}}1932 |colspan=15|[[Сурет:Flag of Bahrain 1972.svg|25px|border]]{{-}}1972 |colspan=4|[[Сурет:Flag of Bahrain.svg|25px|border]]{{-}}2002 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Bahrain.svg|40px|border]] |[[Бахрейн|Бахрейн Корольдігі]] |- |[[Бруней]] |colspan=104| |colspan=17|[[Сурет:Flag of Brunei from 1906 to 1959.svg|25px|border]]{{-}}1906 |colspan=2|[[Сурет:Merchant flag of Japan (1870).svg|25px|border]]{{-}}1941 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Brunei from 1906 to 1959.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=26|[[Сурет:Flag of Brunei.svg|25px|border]]{{-}}1959 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Brunei.svg|40px|border]] |[[Бруней|Государство Бруней-Даруссалам]] |- |[[Бутан]] |colspan=125| |colspan=4|[[Сурет:Flag of Bhutan (1949-1956).svg|25px|border]]{{-}}1949 |colspan=6|[[Сурет:Flag of Bhutan (1956-1969).svg|25px|border]]{{-}}1956 |colspan=21|[[Сурет:Flag of Bhutan.svg|25px|border]]{{-}}1969 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Bhutan.svg|40px|border]] |[[Бутан|Бутан Корольдігі]] |- |[[Шығыс Тимор]] |colspan=2| |colspan=2|[[Сурет:Flag Portugal (1667).svg|25px|border]]{{-}}1702 |colspan=22|[[Сурет:Flag Portugal (1707).svg|25px|border]]{{-}}1707 |colspan=33|[[Сурет:Flag Portugal (1750).svg|25px|border]]{{-}}1750 |colspan=4|[[Сурет:Flag United Kingdom Portugal Brazil Algarves.svg|25px|border]]{{-}}1816 |colspan=3|[[Сурет:Flag Portugal (1707).svg|25px|border]]{{-}}1826 |colspan=41|[[Сурет:Flag Portugal (1830).svg|25px|border]]{{-}}1830 |colspan=31|[[Сурет:Flag of Portugal.svg|25px|border]]{{-}}1911 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Indonesia.svg|25px|border]]{{-}}1975 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the United Nations.svg|25px|border]]{{-}}1999 |colspan=4|[[Сурет:Flag of East Timor.svg|25px|border]]{{-}}2002 |colspan=1|[[Сурет:Flag of East Timor.svg|40px|border]] |[[Шығыс Тимор|Шығыс Тимор Демократиялық Республикасы]] |- |rowspan=2|[[Вьетнам]] |colspan=52 rowspan=2| |colspan=41 rowspan=2|{{-}}1802 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Central Vietnam (1885-1890).svg|25px|border]]{{-}}1885 |colspan=2 rowspan=2|[[Сурет:Flag_of_Colonial_Annam.svg|25px|border]]{{-}}1887 |colspan=15 rowspan=2|[[Сурет:Flag of South Vietnam.svg|25px|border]]{{-}}1890 |colspan=12 rowspan=2|[[Сурет:Second flag of the Nguyen Dynasty.svg|25px|border]]{{-}}1920 |colspan=5 |[[Сурет:Flag_of_North_Vietnam_(1945-1955).svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=10 |[[Сурет:Flag of Vietnam.svg|25px|border]]{{-}}1955 |colspan=18 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Vietnam.svg|25px|border]]{{-}}1976 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Vietnam.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Вьетнам|Вьетнам Социалистік Республикасы]] |- |colspan=1|[[Сурет:Old Flag Of Vietnam.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Republic of Cochinchina.svg|25px|border]]{{-}}1946 |colspan=12|[[Сурет:Flag of South Vietnam.svg|25px|border]]{{-}}1948 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|25px|border]]{{-}}1975 |- |[[Израиль]] |colspan=73|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1453 |colspan=38|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=4|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1920 |colspan=10|[[Сурет:Palestine-Mandate-Ensign-1927-1948.svg|25px|border]]{{-}}1927 |colspan=31|[[Сурет:Flag of Israel.svg|25px|border]]{{-}}1948 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Israel.svg|40px|border]] |[[Израиль|Государство Израиль]] |- |[[Үндістан]] |colspan=65|[[Сурет:Flag of the Maratha Empire.svg|25px|border]]{{-}}1674 |colspan=14|[[Сурет:Flag of the British East India Company (1801).svg|25px|border]]{{-}}1820 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Imperial India.svg|25px|border]]{{-}}1858 |colspan=33|[[Сурет:British Raj Red Ensign.svg|25px|border]]{{-}}1880 |colspan=32|[[Сурет:Flag of India.svg|25px|border]]{{-}}1947 |colspan=1|[[Сурет:Flag of India.svg|40px|border]] |[[Үндістан|Үндістан Республикасы]] |- |[[Индонезия]] |colspan=51|[[Сурет:Flag of the Dutch East India Company.svg|25px|border]]{{-}}1603 |colspan=71|[[Сурет:Flag of the Netherlands.svg|25px|border]]{{-}}1800 |colspan=1|[[Сурет:Merchant flag of Japan (1870).svg|25px|border]]{{-}}1942 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Netherlands.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=31|[[Сурет:Flag of Indonesia.svg|25px|border]]{{-}}1949 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Indonesia.svg|40px|border]] |[[Индонезия|Индонезия Республикасы]] |- |[[Иордания]] |colspan=73|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1453 |colspan=38|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=4|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1920 |colspan=41|[[Сурет:Flag of Jordan.svg|25px|border]]{{-}}1921 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Jordan.svg|40px|border]] |[[Иордания|Иордан Хашимит Корольдігі]] |- |[[Ирак]] |colspan=73|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1453 |colspan=38|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=18|[[Сурет:Flag of Iraq 1924.svg|25px|border]]{{-}}1921 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Arab Federation.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Iraq 1959-1963.svg|25px|border]]{{-}}1959 |colspan=14|[[Сурет:Flag of Iraq (1963–1991).svg|25px|border]]{{-}}1963 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Iraq, 1991-2004.svg|25px|border]]{{-}}1991 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Iraq 2004-2008.svg|25px|border]]{{-}}2004 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Iraq.svg|25px|border]]{{-}}2008 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Iraq.svg|40px|border]] |[[Ирак|Ирак Республикасы]] |- |[[Иран]] |colspan=19|[[Сурет:Safavid Flag.svg|25px|border]]{{-}}1576 |colspan=5|[[Сурет:Nadir Shah Flag.svg|25px|border]]{{-}}1736 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Persia (1665).svg|25px|border]]{{-}}1747 |colspan=13|[[Сурет:Zand Dynasty flag.svg|25px|border]]{{-}}1760 |colspan=26|[[Сурет:Qajar Naval Ensign.svg|25px|border]]{{-}}1796 |colspan=34|[[Сурет:Amir Kabir Flag.svg|25px|border]]{{-}}1849 |colspan=4|[[Сурет:State Flag of Iran (1924).svg|25px|border]]{{-}}1907 |colspan=28|[[Сурет:State flag of Iran 1964-1980.svg|25px|border]]{{-}}1925 |colspan=15|[[Сурет:Flag of Iran.svg|25px|border]]{{-}}1980 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Iran.svg|40px|border]] |[[Иран|Иран Ислам Республикасы]] |- |rowspan=2|[[Йемен]] |colspan=87 rowspan=2| |colspan=8 rowspan=2 style="border-right: none;"|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1872 |colspan=15 style="border-left: none;"| |colspan=2 |[[Сурет:Flag of Yemen 1918.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=2 |{{-}}1923 |colspan=18 |[[Сурет:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg|25px|border]]{{-}}1927 |colspan=14 |[[Сурет:Flag of the Yemen Arab Republic.svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=10 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px|border]]{{-}}1990 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Йемен|Йемен Республикасы]] |- |colspan=24|[[Сурет:British Raj Red Ensign.svg|25px|border]]{{-}}1886 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Aden (1937–1963).svg|25px|border]]{{-}}1937 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Federation of South Arabia.svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=12|[[Сурет:Flag of South Yemen.svg|25px|border]]{{-}}1967 |- |[[Камбоджа]] |colspan=83| |colspan=12|[[Сурет:Flag of Cambodia under French protection.svg|25px|border]]{{-}}1863 |colspan=33|[[Сурет:Flag_of_Colonial_Annam.svg|25px|border]]{{-}}1887 |colspan=8|[[Сурет:Flag of Cambodia.svg|25px|border]]{{-}}1953 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Khmer Republic.svg|25px|border]]{{-}}1970 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Democratic Kampuchea.svg|25px|border]]{{-}}1975 |colspan=5|[[Сурет:Flag of the People's Republic of Kampuchea.svg|25px|border]]{{-}}1979 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the State of Cambodia.svg|25px|border]]{{-}}1989 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Cambodia under UNTAC.svg|25px|border]]{{-}}1992 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Cambodia.svg|25px|border]]{{-}}1993 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Cambodia.svg|40px|border]] |[[Камбоджа|Камбоджа Корольдігі]] |- |[[Катар]] |colspan=60| |colspan=6|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1818 |colspan=21| |colspan=22|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1872 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Qatar (1916-1936).svg|25px|border]]{{-}}1916 |colspan=6|[[Сурет:Flag of Qatar (1936-1949).svg|25px|border]]{{-}}1936 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Qatar (1949).svg|25px|border]]{{-}}1949 |colspan=19|[[Сурет:Flag of Qatar.svg|25px|border]]{{-}}1971 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Qatar.svg|40px|border]] |[[Катар|Государство Катар]] |- |[[Қырғызстан]] |colspan=89| |colspan=3|[[Сурет:Romanov Flag.svg|25px|border]]{{-}}1858 |colspan=20|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1883 |colspan=2|[[Сурет:Flag RSFSR 1918.svg|25px|border]]{{-}}1920 |colspan=5|[[Сурет:Flag of the Russian SFSR 1925-1937.svg|25px|border]]{{-}}1925 |colspan=8|[[Сурет:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|25px|border]]{{-}}1936 |colspan=20|[[Сурет:Flag of Kyrgyz SSR.svg|25px|border]]{{-}}1952 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|25px|border]]{{-}}1992 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px|border]] |[[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]] |- ||[[Қытай Халық Республикасы|Қытай]] |colspan=82| |colspan=14|[[Сурет:Flag of the Qing Dynasty (1862-1889).svg|25px|border]]{{-}}1862 |colspan=11|[[Сурет:Flag_of_the_Qing_Dynasty_(1889-1912).svg|25px|border]]{{-}}1890 |colspan=8|[[Сурет:Flag_of_the_Republic_of_China_(1912-1928).svg|25px|border]]{{-}}1912 |colspan=10|[[Сурет:Flag of the Republic of China.svg|25px|border]]{{-}}1928 |colspan=31|[[Сурет:Flag of the People's Republic of China.svg|25px|border]]{{-}}1949 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the People's Republic of China.svg|40px|border]] |[[Қытай Халық Республикасы]] |- |[[Қытай Республикасы|Қытай Республикасы (Тайвань)]] |colspan=82| |colspan=14|[[Сурет:Flag of the Qing Dynasty (1862-1889).svg|25px|border]]{{-}}1862 |colspan=11|[[Сурет:Flag_of_the_Qing_Dynasty_(1889-1912).svg|25px|border]]{{-}}1890 |colspan=8|[[Сурет:Flag_of_the_Republic_of_China_(1912-1928).svg|25px|border]]{{-}}1912 |colspan=41|[[Сурет:Flag of the Republic of China.svg|25px|border]]{{-}}1928 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Republic of China.svg|40px|border]] |[[Қытай Республикасы]] |- |[[Корей Халық Демократиялық Республикасы|Корея, Солтүстік]] |colspan=92| |colspan=13|[[Сурет:Flag of Korea 1882.svg|25px|border]]{{-}}1882 |colspan=18|[[Сурет:Merchant flag of Japan (1870).svg|25px|border]]{{-}}1910 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=31|[[Сурет:Flag of North Korea.svg|25px|border]]{{-}}1948 |colspan=1|[[Сурет:Flag of North Korea.svg|40px|border]] |[[Солтүстік Корея|Korea Халық Демократиялық Республикасы]] |- |[[Корея Республикасы|Корея, Оңтүстік]] |colspan=92| |colspan=13|[[Сурет:Flag of Korea 1882.svg|25px|border]]{{-}}1882 |colspan=18|[[Сурет:Merchant flag of Japan (1870).svg|25px|border]]{{-}}1910 |colspan=33|[[Сурет:Flag of South Korea.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=1|[[Сурет:Flag of South Korea.svg|40px|border]] |[[Корея Республикасы]] |- |[[Кувейт]] |colspan=27| |colspan=46|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1752 |colspan=27|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1898 |colspan=31|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1899 |colspan=25|[[Сурет:Flag of Kuwait.svg|25px|border]]{{-}}1961 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Kuwait.svg|40px|border]] |[[Кувейт|Государство Кувейт]] |- |[[Лаос]] |colspan=98| |colspan=30|[[Сурет:Flag of French Laos.svg|25px|border]]{{-}}1893 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Laos (1952-1975).svg|25px|border]]{{-}}1952 |colspan=18|[[Сурет:Flag of Laos.svg|25px|border]]{{-}}1975 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Laos.svg|40px|border]] |[[Лаос|Лаос Халық Демократиялық Республикасы]] |- |[[Ливан]] |colspan=73|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1453 |colspan=38|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=12|[[Сурет:Lebanese French flag.svg|25px|border]]{{-}}1920 |colspan=33|[[Сурет:Flag of Lebanon.svg|25px|border]]{{-}}1943 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Lebanon.svg|40px|border]] |[[Ливан|Ливан Республикасы]] |- |[[Малайзия]] |colspan=47|[[Сурет:Flag of the Dutch East India Company.svg|25px|border]]{{-}}1641 |colspan=3|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1795 |colspan=9|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=3|[[Сурет:Flag of the Netherlands.svg|25px|border]]{{-}}1818 |colspan=37|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1824 |colspan=23|[[Сурет:Flag of Federated Malay States.png|25px|border]]{{-}}1896 |colspan=1|[[Сурет:Merchant flag of Japan (1870).svg|25px|border]]{{-}}1942 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Federated Malay States.png|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Malaya (1950–1963).svg|25px|border]]{{-}}1949 |colspan=24|[[Сурет:Flag of Malaysia.svg|25px|border]]{{-}}1963 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Malaysia.svg|40px|border]] |[[Малайзия]] |- |[[Мальдив Республикасы|Мальдивтер]] |colspan=94| |colspan=20|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1886 |colspan=13|[[Сурет:Old National Flag of the Maldives.svg|25px|border]]{{-}}1926 |colspan=6|[[Сурет:Flag of the Maldives 1953.png|25px|border]]{{-}}1953 |colspan=23|[[Сурет:Flag of Maldives.svg|25px|border]]{{-}}1965 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Maldives.svg|40px|border]] |[[Мальдив Республикасы]] |- |[[Моңғолия]] |colspan=82| |colspan=14|[[Сурет:Flag of the Qing Dynasty (1862-1889).svg|25px|border]]{{-}}1862 |colspan=10|[[Сурет:Flag_of_the_Qing_Dynasty_(1889-1912).svg|25px|border]]{{-}}1890 |colspan=5|[[Сурет:Flag of Mongolia (1911-1921).svg|25px|border]]{{-}}1911 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg|25px|border]]{{-}}1921 |colspan=9|[[Сурет:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|25px|border]]{{-}}1924 |colspan=26|[[Сурет:Flag of the People's Republic of Mongolia (1940-1992).svg|25px|border]]{{-}}1940 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Mongolia.svg|25px|border]]{{-}}1992 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Mongolia.svg|40px|border]] |[[Моңғолия]] |- |[[Мьянма]] |colspan=27| |colspan=66|[[Сурет:Flag of the Alaungpaya Dynasty of Myanmar.svg|25px|border]]{{-}}1753 |colspan=26|[[Сурет:British Raj Red Ensign.svg|25px|border]]{{-}}1885 |colspan=3|[[Сурет:Flag of British Burma (1939–1941, 1945–1948).svg|25px|border]]{{-}}1937 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the State of Burma (1943-45).svg|25px|border]]{{-}}1943 |colspan=1|[[Сурет:Flag of British Burma (1939–1941, 1945–1948).svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=14|[[Сурет:Flag of Burma (1948-1974).svg|25px|border]]{{-}}1948 |colspan=17|[[Сурет:Flag of Myanmar (1974-2010).svg|25px|border]]{{-}}1974 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Myanmar.svg|25px|border]]{{-}}2010 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Myanmar.svg|40px|border]] |[[Мьянма|Мьянма Одағының Республикасы]] |- |[[Непал]] |colspan=115| |colspan=17|[[Сурет:Flag_of_Nepal_(19th_century-1962).svg|25px|border]]{{-}}1928 |colspan=24|[[Сурет:Flag of Nepal.svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Nepal.svg|40px|border]] |[[Непал|Непал Федеративтік Демократиялық Республикасы]] |- |[[Біріккен Араб Әмірліктері]] |colspan=97| |colspan=29|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1892 |colspan=10|[[Сурет:Flag of the Trucial States.svg|25px|border]]{{-}}1950 |colspan=20|[[Сурет:Flag of the United Arab Emirates.svg|25px|border]]{{-}}1971 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the United Arab Emirates.svg|40px|border]] |[[Біріккен Араб Әмірліктері]] |- |[[Оман]] |colspan=79| |colspan=57|[[Сурет:Oman flag2.gif|25px|border]]{{-}}1856 |colspan=12|[[Сурет:Flag_of_Oman_(1970-1995).svg|25px|border]]{{-}}1970 |colspan=8|[[Сурет:Flag of Oman.svg|25px|border]]{{-}}1995 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Oman.svg|40px|border]] |[[Оман|Султанат Оман]] |- |[[Пәкістан]] |colspan=24|[[Сурет:Flag of the Mughal Empire.svg|25px|border]]{{-}}1526 |colspan=7|[[Сурет:Flag_of_the_Durrani_Empire.svg|25px|border]]{{-}}1747 |colspan=44|[[Сурет:Punjab flag.svg|25px|border]]{{-}}1761 |colspan=5|[[Сурет:Flag of the British East India Company (1801).svg|25px|border]]{{-}}1849 |colspan=5|[[Сурет:Flag of Imperial India.svg|25px|border]]{{-}}1858 |colspan=39|[[Сурет:British Raj Red Ensign.svg|25px|border]]{{-}}1880 |colspan=32|[[Сурет:Flag of Pakistan.svg|25px|border]]{{-}}1947 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Pakistan.svg|40px|border]] |[[Пәкістан|Пәкістан Ислам Республикасы]] |- |rowspan=2|[[Сауд Арабиясы]] |colspan=22 rowspan=2 style="border-right: none;"|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1517 |colspan=38|[[Сурет:Flag of the First Saudi State.svg|25px|border]]{{-}}1744 |colspan=2 style="border: none;"|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1818 |colspan=33|[[Сурет:Flag of the First Saudi State.svg|25px|border]]{{-}}1824 |colspan=7|[[Сурет:Flag of the Emirate of Ha'il.svg|25px|border]]{{-}}1891 |colspan=9|[[Сурет:Flag of the Second Saudi State.svg|25px|border]]{{-}}1902 |colspan=3| |colspan=3|[[Сурет:Flag of Nejd (1926).svg|25px|border]]{{-}}1926 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Saudi Arabia Flag Variant (1932).svg|25px|border]]{{-}}1932 |colspan=2 rowspan=2|[[Сурет:Saudi Arabia Flag Variant (1934).svg|25px|border]]{{-}}1934 |colspan=18 rowspan=2|[[Сурет:Saudi Arabia Flag Variant (1938).svg|25px|border]]{{-}}1938 |colspan=18 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Saudi Arabia.svg|25px|border]]{{-}}1973 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Saudi Arabia.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясы Корольдігі]] |- |colspan=51 style="border: none;"| |colspan=38|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Hejaz 1920.svg|25px|border]]{{-}}1920 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Hejaz 1926.svg|25px|border]]{{-}}1926 |- |[[Сингапур]] |colspan=59| |colspan=29|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1819 |colspan=34|[[Сурет:Flag of the British Straits Settlements (1904–1925).svg|25px|border]]{{-}}1874 |colspan=1|[[Сурет:Merchant flag of Japan (1870).svg|25px|border]]{{-}}1942 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the British Straits Settlements (1904–1925).svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=6|[[Сурет:Flag of Singapore (1946-1959).svg|25px|border]]{{-}}1946 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Singapore.svg|25px|border]]{{-}}1959 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Malaysia.svg|25px|border]]{{-}}1963 |colspan=23|[[Сурет:Flag of Singapore.svg|25px|border]]{{-}}1965 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Singapore.svg|40px|border]] |[[Сингапур|Сингапур Республикасы]] |- |[[Сирия]] |colspan=74|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1453 |colspan=38|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of the French Mandate of Syria (1920).svg|25px|border]]{{-}}1920 1920 |colspan=5|[[Сурет:Flag of Syria French mandate.svg|25px|border]]{{-}}1922 |colspan=13|[[Сурет:Syria-flag 1932-58 1961-63.svg|25px|border]]{{-}}1932 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Syria.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=1|[[Сурет:Syria-flag 1932-58 1961-63.svg|25px|boder]]{{-}}1961 |colspan=5|[[Сурет:Flag of Iraq (1963–1991).svg|25px|border]]{{-}}1963 |colspan=4|[[Сурет:Flag_of_Egypt_(1972-1984).svg|25px|border]]{{-}}1972 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Syria.svg|25px|border]]{{-}}1980 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Syria.svg|40px|border]] |[[Сирия|Сирия Араб Республикасы]] |- |[[Тәжікстан]] |colspan=85|[[Сурет:Flag of Emirate of Bukhara-Buxoro Amirligi Bayrog'i.svg|25px|border]]{{-}}1753 |colspan=3|[[Сурет:Turkestan Autonomous SSR Flag.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=14|[[Сурет:Flag of the Soviet Union.svg|25px|border]]{{-}}1924 |colspan=19|[[Сурет:Flag of Tajik SSR.svg|25px|border]]{{-}}1953 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Tajikistan 1991-1992.svg|25px|border]]{{-}}1991 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|25px|border]]{{-}}1992 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px|border]] |[[Тәжікстан|Тәжікстан Республикасы]] |- |[[Тайланд|Таиланд]] |colspan=1| |colspan=41|[[Сурет:Flag of Thailand (Ayutthaya period).svg|25px|border]]{{-}}1700 |colspan=18|[[Сурет:Flag of Thailand (1782).svg|25px|border]]{{-}}1782 |colspan=19|[[Сурет:Flag of Thailand (1817).svg|25px|border]]{{-}}1817 |colspan=31|[[Сурет:Flag of Thailand 1855.svg|25px|border]]{{-}}1855 |colspan=1|[[Сурет:State Flag of Thailand (1916).svg|25px|border]]{{-}}1916 |colspan=45|[[Сурет:Flag of Thailand.svg|25px|border]]{{-}}1917 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Thailand.svg|40px|border]] |[[Таиланд|Тайланд Корольдігі]] |- |[[Түрікменстан]] |colspan=109|[[Сурет:Bandera de Khiva abans 1917.svg|25px|border]]{{-}}1517 |colspan=4|[[Сурет:Flag of the Khanate of Khiva.svg|25px|border]]{{-}}1917 |colspan=14|[[Сурет:Flag of the Soviet Union.svg|25px|border]]{{-}}1922 |colspan=20|[[Сурет:Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg|25px|border]]{{-}}1953 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Turkmenistan (1992-1997).svg|25px|border]]{{-}}1992 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Turkmenistan (1997-2001).svg|25px|border]]{{-}}1997 |colspan=5|[[Сурет:Flag of Turkmenistan.svg|25px|border]]{{-}}2001 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Turkmenistan.svg|40px|border]] |[[Түрікменстан]] |- |[[Өзбекстан]] |colspan=42| |colspan=69|[[Сурет:Flag of Emirate of Bukhara-Buxoro Amirligi Bayrog'i.svg|25px|border]]{{-}}1785 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Bukharan People's Soviet Republic.svg|25px|border]]{{-}}1920 |colspan=15|[[Сурет:Flag of the Soviet Union.svg|25px|border]]{{-}}1924 |colspan=18|[[Сурет:Flag of Uzbek SSR.svg|25px|border]]{{-}}1953 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|25px|border]]{{-}}1991 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px|border]] |[[Өзбекстан|Өзбекстан Республикасы]] |- |[[Филиппиндер]] |colspan=32|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1535 |colspan=1|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1762 |colspan=28|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1764 |colspan=39|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=1|[[Сурет:Philippines Flag Original.svg|25px|border]]{{-}}1898 |colspan=5|[[Сурет:US flag 45 stars.svg|25px|border]]{{-}}1901 |colspan=2|[[Сурет:US flag 46 stars.svg|25px|border]]{{-}}1908 |colspan=2|[[Сурет:US flag 48 stars.svg|25px|border]]{{-}}1912 |colspan=12|[[Сурет:Flag of the Philippines (navy blue).svg|25px|border]]{{-}}1919 |colspan=1|[[Сурет:Merchant flag of Japan (1870).svg|25px|border]]{{-}}1942 |colspan=1|[[Сурет:Philippines Flag Original.svg|25px|border]]{{-}}1943 |colspan=17|[[Сурет:Flag of the Philippines (navy blue).svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=3|[[Сурет:Flag of the Philippines (light blue).svg|25px|border]]{{-}}1985 |colspan=6|[[Сурет:Flag of the Philippines (navy blue).svg|25px|border]]{{-}}1986 |colspan=6|[[Сурет:Flag of the Philippines.svg|25px|border]]{{-}}1998 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Philippines.svg|40px|border]] |[[Филиппиндер|Филиппиндер Республикасы]] |- |rowspan=2|[[Шри-Ланка]] |colspan=49|[[Сурет:Flag of the Dutch East India Company.svg|25px|border]]{{-}}1656 |colspan=4 rowspan=2 style="border-left: none;"| |colspan=72 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Ceylon (1875–1948).svg|25px|border]]{{-}}1815 |colspan=2 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Ceylon.svg|25px|border]]{{-}}1948 |colspan=10 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Ceylon (1951–1972).svg|25px|border]]{{-}}1951 |colspan=19 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Sri Lanka.svg|25px|border]]{{-}}1972 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Sri Lanka.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Шри-Ланка|Шри-Ланка Демократиялық Социалистік Республикасы]] |- |colspan=49 style="border-right: none;"|[[Сурет:King of Kandy.svg|25px|border]]{{-}}1593 |- |[[Жапония]] |colspan=85|[[Сурет:Tokugawa family crest.svg|25px|border]]{{-}}1603 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Japanese Emperor.svg|25px|border]]{{-}}1869 |colspan=64|[[Сурет:Merchant flag of Japan (1870).svg|25px|border]]{{-}}1870 |colspan=6|[[Сурет:Flag of Japan.svg|25px|border]]{{-}}1999 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Japan.svg|40px|border]] |[[Жапония]] |- |- style="background:white" !rowspan=2|Мемлекеттер / Онжылдықтар !rowspan=2|бұрыңғы |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||| !rowspan=2|Қазіргі !rowspan=2|Онжылдықтар / Мемлекеттер |- !colspan=5|1700 !colspan=5|1710 !colspan=5|1720 !colspan=5|1730 !colspan=5|1740 !colspan=5|1750 !colspan=5|1760 !colspan=5|1770 !colspan=5|1780 !colspan=5|1790 !colspan=5|1800 !colspan=5|1810 !colspan=5|1820 !colspan=5|1830 !colspan=5|1840 !colspan=5|1850 !colspan=5|1860 !colspan=5|1870 !colspan=5|1880 !colspan=5|1890 !colspan=5|1900 !colspan=5|1910 !colspan=5|1920 !colspan=5|1930 !colspan=5|1940 !colspan=5|1950 !colspan=5|1960 !colspan=5|1970 !colspan=5|1980 !colspan=5|1990 !colspan=5|2000 |} </div> == Африка == {{Main|Африка тулары}} <div class="overflowbugx" style="overflow:auto; width: 100%;"> {| class="wikitable" |- !rowspan=2|Мемлекеттер / Онжылдықтар !rowspan=2|бұрыңғы !colspan=5|1700 !colspan=5|1710 !colspan=5|1720 !colspan=5|1730 !colspan=5|1740 !colspan=5|1750 !colspan=5|1760 !colspan=5|1770 !colspan=5|1780 !colspan=5|1790 !colspan=5|1800 !colspan=5|1810 !colspan=5|1820 !colspan=5|1830 !colspan=5|1840 !colspan=5|1850 !colspan=5|1860 !colspan=5|1870 !colspan=5|1880 !colspan=5|1890 !colspan=5|1900 !colspan=5|1910 !colspan=5|1920 !colspan=5|1930 !colspan=5|1940 !colspan=5|1950 !colspan=5|1960 !colspan=5|1970 !colspan=5|1980 !colspan=5|1990 !colspan=5|2000 !rowspan=2|Қазіргі !rowspan=2|Онжылдықтар / Мемлекеттер |- |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||| |- |[[Алжир]] |colspan=66|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1516 |colspan=66|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1830 |colspan=24|[[Сурет:Flag of Algeria.svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Algeria.svg|40px|border]] |[[Алжир|Алжир Халық Демократиялық Республикасы]] |- |[[Ангола]] |colspan=4|[[Сурет:Flag Portugal (1667).svg|25px|border]]{{-}}1667 |colspan=22|[[Сурет:Flag Portugal (1707).svg|25px|border]]{{-}}1707 |colspan=32|[[Сурет:Flag Portugal (1750).svg|25px|border]]{{-}}1750 |colspan=5|[[Сурет:Flag United Kingdom Portugal Brazil Algarves.svg|25px|border]]{{-}}1816 |colspan=3|[[Сурет:Flag Portugal (1707).svg|25px|border]]{{-}}1826 |colspan=41|[[Сурет:Flag Portugal (1830).svg|25px|border]]{{-}}1830 |colspan=31|[[Сурет:Flag of Portugal.svg|25px|border]]{{-}}1911 |colspan=18|[[Сурет:Flag of Angola.svg|25px|border]]{{-}}1975 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Angola.svg|40px|border]] |[[Ангола|Ангола Республикасы]] |- |[[Бенин]] |colspan=101| |colspan=29|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1900 |colspan=8|[[Сурет:Flag of Benin.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=8|[[Сурет:Flag of Benin (1975-1990).svg|25px|border]]{{-}}1975 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Benin.svg|25px|border]]{{-}}1990 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Benin.svg|40px|border]] |[[Бенин|Бенин Республикасы]] |- |[[Ботсвана]] |colspan=95| |colspan=38|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1885 |colspan=23|[[Сурет:Flag of Botswana.svg|25px|border]]{{-}}1966 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Botswana.svg|40px|border]] |[[Ботсвана|Ботсвана Республикасы]] |- |[[Буркина-Фасо]] |colspan=99| |colspan=31|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1896 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Upper Volta.svg|25px|border]]{{-}}1959 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Burkina Faso.svg|25px|border]]{{-}}1984 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Burkina Faso.svg|40px|border]] |[[Буркина-Фасо]] |- |[[Бурунди]] |colspan=93| |colspan=17|[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|25px|border]]{{-}}1885 |colspan=21|[[Сурет:Flag of Belgium.svg|25px|border]]{{-}}1919 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Burundi (1961).svg|25px|border]]{{-}}1961 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Burundi (1962–1966).svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Burundi (1966).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Burundi (1966–1967).svg|25px|border]]{{-}}1966 1966 |colspan=8|[[Сурет:Flag of Burundi (1967–1982).svg|25px|border]]{{-}}1967 |colspan=14|[[Сурет:Flag of Burundi.svg|25px|border]]{{-}}1982 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Burundi.svg|40px|border]] |[[Бурунди|Бурунди Республикасы]] |- |[[Габон]] |colspan=102| |colspan=28|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1903 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Gabon 1959-1960.svg|25px|border]]{{-}}1959 |colspan=25|[[Сурет:Flag of Gabon.svg|25px|border]]{{-}}1960 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Gabon.svg|40px|border]] |[[Габон|Габон Республикасы]] |- |[[Гамбия]] |colspan=42| |colspan=10|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1783 |colspan=82|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=22|[[Сурет:Flag of The Gambia.svg|25px|border]]{{-}}1965 |colspan=1|[[Сурет:Flag of The Gambia.svg|40px|border]] |[[Гамбия|Гамбия Республикасы]] |- |rowspan=2|[[Гана]] |colspan=61| |colspan=26 style="border-right: none;"|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=2 rowspan=2 style="border-left: none;"| |colspan=40 rowspan=2|[[Сурет:Flag of the Gold Coast (1877–1957).svg|25px|border]]{{-}}1877 |colspan=2 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Ghana.svg|25px|border]]{{-}}1957 |colspan=2 rowspan=2|[[Сурет:Flag of the Union of African States (1961-1962).svg|25px|border]]{{-}}1961 |colspan=1 rowspan=2|{{-}}1964 |colspan=22 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Ghana.svg|25px|border]]{{-}}1966 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Ghana.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Гана|Гана Республикасы]] |- |colspan=49|[[Сурет:Prinsenvlag.svg|25px|border]]{{-}}1581 |colspan=5|[[Сурет:Flag_of_the_Batavian_Republic.gif|25px|border]]{{-}}1795 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Netherlands.svg|25px|border]]{{-}}1806 |colspan=2|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1810 |colspan=29|[[Сурет:Flag of the Netherlands.svg|25px|border]]{{-}}1814 |- |[[Гвинея]] |colspan=100| |colspan=30|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1898 |colspan=26|[[Сурет:Flag of Guinea.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Guinea.svg|40px|border]] |[[Гвинея|Гвинея Республикасы]] |- |[[Гвинея-Бисау]] |colspan=4|[[Сурет:Flag Portugal (1667).svg|25px|border]]{{-}}1667 |colspan=22|[[Сурет:Flag Portugal (1707).svg|25px|border]]{{-}}1707 |colspan=32|[[Сурет:Flag Portugal (1750).svg|25px|border]]{{-}}1750 |colspan=5|[[Сурет:Flag United Kingdom Portugal Brazil Algarves.svg|25px|border]]{{-}}1816 |colspan=3|[[Сурет:Flag Portugal (1707).svg|25px|border]]{{-}}1826 |colspan=41|[[Сурет:Flag Portugal (1830).svg|25px|border]]{{-}}1830 |colspan=30|[[Сурет:Flag of Portugal.svg|25px|border]]{{-}}1911 |colspan=19|[[Сурет:Flag of Guinea-Bissau.svg|25px|border]]{{-}}1974 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Guinea-Bissau.svg|40px|border]] |[[Гвинея-Бисау]] |- |[[Джибути]] |colspan=73|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1453 |colspan=20|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=6| |colspan=40|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1896 |colspan=17|[[Сурет:Flag of Djibouti.svg|25px|border]]{{-}}1977 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Djibouti.svg|40px|border]] |[[Джибути]] |- |[[Замбия]] |colspan=113| |colspan=14|[[Сурет:Flag of Northern Rhodesia (1939–1964).svg|25px|border]]{{-}}1924 |colspan=5|[[Сурет:Flag of the Federation of Rhodesia and Nyasaland (1953–1963).svg|25px|border]]{{-}}1953 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Northern Rhodesia (1939–1964).svg|25px|border]]{{-}}1963 |colspan=16|[[Сурет:Flag of Zambia (1964-1996).svg|25px|border]]{{-}}1964 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Zambia.svg|25px|border]]{{-}}1996 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Zambia.svg|40px|border]] |[[Замбия]] |- | [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы|Батыс Сахара]] |colspan=139| |colspan=17|[[Сурет:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|25px|border]]{{-}}1976 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|40px|border]] |[[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |- |[[Зимбабве]] |colspan=99| |colspan=13|[[Сурет:Flag of BSAC edit.svg|25px|border]]{{-}}1896 |colspan=15|[[Сурет:Flag of Southern Rhodesia (1924–1964).svg|25px|border]]{{-}}1923 |colspan=6|[[Сурет:Flag of the Federation of Rhodesia and Nyasaland (1953–1963).svg|25px|border]]{{-}}1953 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Rhodesia (1964–1968).svg|25px|border]]{{-}}1964 |colspan=4|[[Сурет:Flag of Rhodesia (1968–1979).svg|25px|border]]{{-}}1968 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Zimbabwe Rhodesia.svg|25px|border]]{{-}}1979 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Rhodesia (1964–1968).svg|25px|border]]{{-}}1979 |colspan=15|[[Сурет:Flag of Zimbabwe.svg|25px|border]]{{-}}1980 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Zimbabwe.svg|40px|border]] |[[Зимбабве]] |- |[[Кабо-Верде]] |colspan=4|[[Сурет:Flag Portugal (1667).svg|25px|border]]{{-}}1667 |colspan=22|[[Сурет:Flag Portugal (1707).svg|25px|border]]{{-}}1707 |colspan=32|[[Сурет:Flag Portugal (1750).svg|25px|border]]{{-}}1750 |colspan=5|[[Сурет:Flag United Kingdom Portugal Brazil Algarves.svg|25px|border]]{{-}}1816 |colspan=3|[[Сурет:Flag Portugal (1707).svg|25px|border]]{{-}}1826 |colspan=41|[[Сурет:Flag Portugal (1830).svg|25px|border]]{{-}}1830 |colspan=31|[[Сурет:Flag of Portugal.svg|25px|border]]{{-}}1911 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Cape Verde (1975-1992).svg|25px|border]]{{-}}1975 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Cape Verde.svg|25px|border]]{{-}}1992 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Cape Verde.svg|40px|border]] |[[Кабо-Верде]] |- |rowspan=2|[[Камерун]] |colspan=93 rowspan=2| |colspan=16 rowspan=2|[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|25px|border]]{{-}}1884 |colspan=20|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1916 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Cameroon (1957).svg|25px|border]]{{-}}1957 |colspan=7 rowspan=2|{{-}}1961 |colspan=18 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Cameroon.svg|25px|border]]{{-}}1975 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Cameroon.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Камерун]] |- |colspan=3|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1916 |colspan=19|[[Сурет:British Cameroon Flag.svg|25px|border]]{{-}}1922 |- |[[Кения]] |colspan=93| |colspan=18|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1885 |colspan=21|[[Сурет:Flag of Kenya (1921–1963).svg|25px|border]]{{-}}1921 |colspan=24|[[Сурет:Flag of Kenya.svg|25px|border]]{{-}}1963 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Kenya.svg|40px|border]] |[[Кения]] |- |[[Комор аралдары|Коморлар]] |colspan=94| |colspan=38|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1887 |colspan=6|[[Сурет:Flag of the Comoros (1963 to 1975).svg|25px|border]]{{-}}1963 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Comoros (1975-1978).svg|25px|border]]{{-}}1975 |colspan=7|[[Сурет:Flag of the Comoros (1978-1992).svg|25px|border]]{{-}}1978 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Comoros (1992-1996).svg|25px|border]]{{-}}1992 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Comoros (1996-2001).svg|25px|border]]{{-}}1996 |colspan=5|[[Сурет:Flag of the Comoros.svg|25px|border]]{{-}}2001 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Comoros.svg|40px|border]] |[[Комор аралдары|Комор аралдары Одағы]] |- |[[Конго Демократиялық Республикасы|Конго, Демократиялық Республика]] |colspan=89| |colspan=42|[[Сурет:Flag of the Congo Free State.svg|25px|border]]{{-}}1877 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Congo-Léopoldville (1960-1963).svg|25px|border]]{{-}}1960 |colspan=1|[[Сурет:Flag_of_Congo-Léopoldville_(1963-1966).svg|25px|border]]{{-}}1963 |colspan=3|[[Сурет:Flag_of_Congo-Kinshasa_(1966-1971).svg|25px|border]]{{-}}1966 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Zaire.svg|25px|border]]{{-}}1971 |colspan=3|[[Сурет:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg_(1997-2003).svg|25px|border]]{{-}}1997 |colspan=2|[[Сурет:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo_(2003-2006).svg|25px|border]]{{-}}2003 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|25px|border]]{{-}}2006 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|40px|border]] |[[Конго Демократиялық Республикасы]] |- |[[Конго Республикасы|Конго, Республикасы]] |colspan=97| |colspan=33|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1891 |colspan=6|[[Сурет:Flag of the Republic of the Congo.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=11|[[Сурет:Flag of the People's Republic of Congo.svg|25px|border]]{{-}}1970 |colspan=9|[[Сурет:Flag of the Republic of the Congo.svg|25px|border]]{{-}}1991 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Republic of the Congo.svg|40px|border]] |[[Конго Республикасы|Конго]] |- |[[Кот-д’Ивуар]] |colspan=98| |colspan=33|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1893 |colspan=25|[[Сурет:Flag of Côte d'Ivoire.svg|25px|border]]{{-}}1959 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Côte d'Ivoire.svg|40px|border]] |[[Кот-д’Ивуар]] |- |[[Лесото]] |colspan=48|[[Сурет:Prinsenvlag.svg|25px|border]]{{-}}1652 |colspan=4|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1795 |colspan=36|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=5|[[Сурет:Flag of the Cape Colony 1876-1910.svg|25px|border]]{{-}}1875 |colspan=41|[[Сурет:Unofficial Basutoland Ensign.svg|25px|border]]{{-}}1884 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Lesotho (1966).svg|25px|border]]{{-}}1966 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Lesotho (1987-2006).svg|25px|border]]{{-}}1987 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Lesotho.svg|25px|border]]{{-}}2006 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Lesotho.svg|40px|border]] |[[Лесото|Лесото Корольдігі]] |- |[[Либерия]] |colspan=61| |colspan=10|[[Сурет:Flag of Liberia (1827–1847).svg|25px|border]]{{-}}1827 |colspan=85|[[Сурет:Flag of Liberia.svg|25px|border]]{{-}}1847 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Liberia.svg|40px|border]] |[[Либерия]] |- |[[Ливия]] |colspan=106|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}XV ғасыр |colspan=20|[[Сурет:Flag of Italy (1861-1946).svg|25px|border]]{{-}}1912 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Libya (1951).svg|25px|border]]{{-}}1951 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Libya (1969–1972).svg|25px|border]]{{-}}1969 |colspan=2|[[Сурет:Flag_of_Egypt_(1972-1984).svg|25px|border]]{{-}}1972 |colspan=16|[[Сурет:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|25px|border]]{{-}}1977 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px|border]]{{-}}2011 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Libya.svg|40px|border]] |[[Ливия|Ливия Республикасы]] |- |[[Маврикий]] |colspan=6|[[Сурет:Prinsenvlag.svg|25px|border]]{{-}}1666 |colspan=45|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}1710 |colspan=6|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1789 |colspan=48|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1810 |colspan=8|[[Сурет:Flag of Mauritius (1906–1923).svg|25px|border]]{{-}}1906 |colspan=23|[[Сурет:Flag of Mauritius (1923–1968).svg|25px|border]]{{-}}1923 |colspan=20|[[Сурет:Flag of Mauritius.svg|25px|border]]{{-}}1968 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Mauritius.svg|40px|border]] |[[Маврикий]] |- |[[Мавритания]] |colspan=101| |colspan=29|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1900 |colspan=26|[[Сурет:Flag of Mauritania.svg|25px|border]]{{-}}1959 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Mauritania.svg|40px|border]] |[[Мавритания|Мавритания Ислам Республикасы]] |- |[[Мадагаскар]] |colspan=99| |colspan=31|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1896 |colspan=26|[[Сурет:Flag of Madagascar.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Madagascar.svg|40px|border]] |[[Мадагаскар]] |- |[[Малави]] |colspan=104| |colspan=23|[[Сурет:Flag of Nyasaland (1919–1925).svg|25px|border]]{{-}}1907 |colspan=5|[[Сурет:Flag of the Federation of Rhodesia and Nyasaland (1953–1963).svg|25px|border]]{{-}}1953 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Nyasaland (1919–1925).svg|25px|border]]{{-}}1963 |colspan=21|[[Сурет:Flag of Malawi 1964-2010.svg|25px|border]]{{-}}1964 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Malawi (2010-2012).svg|25px|border]]{{-}}2010 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Malawi.svg|25px|border]]{{-}}2012 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Malawi.svg|40px|border]] |[[Малави]] |- |[[Мали]] |colspan=98| |colspan=32|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1892 |colspan=1|[[Сурет:Flag of French Sudan.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Mali (1959–1961).svg|25px|border]]{{-}}1959 |colspan=23|[[Сурет:Flag of Mali.svg|25px|border]]{{-}}1961 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Mali.svg|40px|border]] |[[Мали]] |- |rowspan=2|[[Марокко]] |colspan=107 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Morocco 1666 1915.svg|25px|border]]{{-}}1666 |colspan=4 style="border-right: none;"|[[Сурет:Merchant_flag_of_Spanish_Morocco.svg|25px|border]]{{-}}1913 |colspan=3 style="border: none;"| |colspan=14 rowspan=2 style="border-left: none;"| |colspan=28 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Morocco.svg|25px|border]]{{-}}1956 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Morocco.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Марокко|Марокко Корольдігі]] |- |colspan=4 style="border: none;"| |colspan=3|[[Сурет:Flag of the Republic of the Rif.svg|25px|border]]{{-}}1921 |- |[[Мозамбик]] |colspan=4|[[Сурет:Flag Portugal (1667).svg|25px|border]]{{-}}1667 |colspan=22|[[Сурет:Flag Portugal (1707).svg|25px|border]]{{-}}1707 |colspan=32|[[Сурет:Flag Portugal (1750).svg|25px|border]]{{-}}1750 |colspan=5|[[Сурет:Flag United Kingdom Portugal Brazil Algarves.svg|25px|border]]{{-}}1816 |colspan=3|[[Сурет:Flag Portugal (1707).svg|25px|border]]{{-}}1826 |colspan=41|[[Сурет:Flag Portugal (1830).svg|25px|border]]{{-}}1830 |colspan=31|[[Сурет:Flag of Portugal.svg|25px|border]]{{-}}1911 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Mozambique (1974-1975).svg|25px|border]]{{-}}1974 |colspan=4|[[Сурет:Flag of Mozambique (1975-1983).svg|25px|border]]{{-}}1975 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Mozambique (1983).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Mozambique.svg|25px|border]]{{-}}1983 1983 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Mozambique.svg|40px|border]]{{-}} |[[Мозамбик]] |- |[[Намибия]] |colspan=93| |colspan=15|[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|25px|border]]{{-}}1884 |colspan=7|[[Сурет:South Africa Flag 1912-1928.svg|25px|border]]{{-}}1915 |colspan=31|[[Сурет:Flag of South Africa 1928-1994.svg|25px|border]]{{-}}1928 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Namibia.svg|25px|border]]{{-}}1990 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Namibia.svg|40px|border]] |[[Намибия]] |- |[[Нигер]] |colspan=112| |colspan=18|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1922 |colspan=26|[[Сурет:Flag of Niger.svg|25px|border]]{{-}}1959 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Niger.svg|40px|border]] |[[Нигер]] |- |[[Нигерия]] |colspan=94| |colspan=7|[[Сурет:Royal Niger Company flag.svg|25px|border]]{{-}}1886 |colspan=30|[[Сурет:Flag of Nigeria (1914–1952).svg|25px|border]]{{-}}1900 |colspan=25|[[Сурет:Flag of Nigeria.svg|25px|border]]{{-}}1960 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Nigeria.svg|40px|border]] |[[Нигерия|Нигерия Федеративтік Республикасы]] |- |[[Руанда]] |colspan=93| |colspan=17|[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|25px|border]]{{-}}1885 |colspan=20|[[Сурет:Flag of Belgium.svg|25px|border]]{{-}}1919 |colspan=1|[[Сурет:Flag Rwanda 1959.svg|25px|border]]{{-}}1959 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Rwanda (January – September 1961, reverse).svg|25px|border]]{{-}}1961 |colspan=19|[[Сурет:Flag of Rwanda (1962-2001).svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=5|[[Сурет:Flag of Rwanda.svg|25px|border]]{{-}}2001 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Rwanda.svg|40px|border]] |[[Руанда]] |- |[[Сан-Томе және Принсипи]] |colspan=4|[[Сурет:Flag Portugal (1667).svg|25px|border]]{{-}}1667 |colspan=22|[[Сурет:Flag Portugal (1707).svg|25px|border]]{{-}}1707 |colspan=32|[[Сурет:Flag Portugal (1750).svg|25px|border]]{{-}}1750 |colspan=5|[[Сурет:Flag United Kingdom Portugal Brazil Algarves.svg|25px|border]]{{-}}1816 |colspan=3|[[Сурет:Flag Portugal (1707).svg|25px|border]]{{-}}1826 |colspan=41|[[Сурет:Flag Portugal (1830).svg|25px|border]]{{-}}1830 |colspan=31|[[Сурет:Flag of Portugal.svg|25px|border]]{{-}}1911 |colspan=18|[[Сурет:Flag of Sao Tome and Principe.svg|25px|border]]{{-}}1975 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Sao Tome and Principe.svg|40px|border]] |[[Сан-Томе және Принсипи|Сан-Томе және Принсипи Демократиялық Республикасы]] |- |[[Эсватини]] |colspan=98| |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Cape Colony 1876-1910.svg|25px|border]]{{-}}1894 |colspan=2| |colspan=33|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1903 |colspan=21|[[Сурет:Flag of Swaziland.svg|25px|border]]{{-}}1968 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Swaziland.svg|40px|border]] |[[Эсватини|Эсватини Корольдігі]] |- |[[Сейшель аралдары|Сейшелдер]] |colspan=31| |colspan=26|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}1756 |colspan=82|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1811 |colspan=1|[[Сурет:Flag_of_the_Seychelles_(1976).svg|25px|border]]{{-}}1976 |colspan=9|[[Сурет:Flag_of_the_Seychelles_(1977-1996).svg|25px|border]]{{-}}1977 |colspan=7|[[Сурет:Flag of the Seychelles.svg|25px|border]]{{-}}1996 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Seychelles.svg|40px|border]] |[[Сейшель аралдары|Сейшель араладары]] |- |[[Сенегал]] |colspan=45|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}XVI ғасыр |colspan=13|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1789 |colspan=8|[[Сурет:Naval Ensign of the Kingdom of France.svg|25px|border]]{{-}}1814 |colspan=63|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1830 |colspan=1|[[Сурет:Flag-senegal-1958.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Mali (1959–1961).svg|25px|border]]{{-}}1959 |colspan=25|[[Сурет:Flag of Senegal.svg|25px|border]]{{-}}1960 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Senegal.svg|40px|border]] |[[Сенегал]] |- |[[Сомали]] |colspan=95| |colspan=26|[[Сурет:Flag of Italy (1861-1946).svg|25px|border]]{{-}}1888 |colspan=5|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1941 |colspan=5|[[Сурет:Flag of Italy.svg|25px|border]]{{-}}1950 |colspan=15 rowspan=2 style="border-right: none;"|[[Сурет:Flag of Somalia.svg|25px|border]]{{-}}1960 |colspan=10 style="border-left: none;"| |colspan=1|[[Сурет:Flag of Somalia.svg|40px|border]] |[[Сомали|Сомали Федеративтік Республикасы]] |- |[[Сомалиленд]] |colspan=93| |colspan=9|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1884 |colspan=24|[[Сурет:Flag of British Somaliland (1903–1950).svg|25px|border]]{{-}}1903 |colspan=5|[[Сурет:Flag of British Somaliland (1950–1952).svg|25px|border]]{{-}}1950 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Somaliland until 1996.svg|25px|border]]{{-}}1991 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px|border]]{{-}}1996 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|40px|border]] |[[Сомалиленд]] |- |[[Оңтүстік Судан]] |colspan=73 rowspan=2|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1517 |colspan=19 rowspan=2|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Egypt flag 1882.svg|25px|border]]{{-}}1882 |colspan=7 rowspan=2| |colspan=12 rowspan=2|[[Сурет:Egypt flag 1882.svg|25px|border]]{{-}}1899 |colspan=15 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Egypt 1922.svg|25px|border]]{{-}}1922 |colspan=2 rowspan=2|[[Сурет:Flag_of_Egypt_(1952-1958).svg|25px|border]]{{-}}1952 |colspan=7 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Sudan (1956-1970).svg|25px|border]]{{-}}1956 |colspan=19 rowspan=2 style="border-right: none;"|[[Сурет:Flag of Sudan.svg|25px|border]]{{-}}1970 |colspan=1|[[Сурет:Flag of South Sudan.svg|25px|border]]{{-}}2011 |colspan=1|[[Сурет:Flag of South Sudan.svg|40px|border]] |[[Оңтүстік Судан]] |- |[[Судан]] |colspan=1 style="border-left: none;"| |colspan=1|[[Сурет:Flag of Sudan.svg|40px|border]] |[[Судан]] |- |[[Сьерра-Леоне]] |colspan=47| |colspan=5|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1792 |colspan=44|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=35|[[Сурет:Flag of Sierra Leone (1889–1914).svg|25px|border]]{{-}}1889 |colspan=25|[[Сурет:Flag of Sierra Leone.svg|25px|border]]{{-}}1961 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Sierra Leone.svg|40px|border]] |[[Сьерра-Леоне]] |- |[[Танзания]] |colspan=93| |colspan=17|[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|25px|border]]{{-}}1885 |colspan=21|[[Сурет:Flag of Tanganyika (1923–1961).svg|25px|border]]{{-}}1919 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Tanganyika (1961–1964).svg|25px|border]]{{-}}1961 |colspan=23|[[Сурет:Flag of Tanzania.svg|25px|border]]{{-}}1964 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Tanzania.svg|40px|border]] |[[Танзания|Танзания Біріккен Республикасы]] |- |[[Того]] |colspan=93| |colspan=15|[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|25px|border]]{{-}}1884 |colspan=21|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1914 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Togo (1957-1958).svg|25px|border]]{{-}}1957 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Togo (1958-1960).svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=25|[[Сурет:Flag of Togo (3-2).svg|25px|border]]{{-}}1960 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Togo (3-2).svg|40px|border]] |[[Того|Тоголез Республикасы]] |- |[[Тунис]] |colspan=66|[[Сурет:Tunisian flag till 1831.svg|25px|border]]{{-}}1574 |colspan=84|[[Сурет:Pre-1999 Flag of Tunisia.svg|25px|border]]{{-}}1831 |colspan=6|[[Сурет:Flag of Tunisia.svg|25px|border]]{{-}}1999 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Tunisia.svg|40px|border]] |[[Тунис|Тунис Республикасы]] |- |[[Уганда]] |colspan=99| |colspan=10|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1894 |colspan=29|[[Сурет:Flag of the Uganda Protectorate.svg|25px|border]]{{-}}1914 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Uganda 1962.svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=17|[[Сурет:Flag of Uganda.svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Uganda.svg|40px|border]] |[[Уганда]] |- |[[Орталық Африка Республикасы]] |colspan=102| |colspan=28|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1903 |colspan=26|[[Сурет:Flag of the Central African Republic.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Central African Republic.svg|40px|border]] |[[Орталық Африка Республикасы]] |- |[[Чад]] |colspan=101| |colspan=29|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1900 |colspan=26|[[Сурет:Flag of Chad.svg|25px|border]]{{-}}1959 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Chad.svg|40px|border]] |[[Чад]] |- |[[Экваторлық Гвинея]] |colspan=4|[[Сурет:Flag Portugal (1667).svg|25px|border]]{{-}}1667 |colspan=22|[[Сурет:Flag Portugal (1707).svg|25px|border]]{{-}}1707 |colspan=14|[[Сурет:Flag Portugal (1750).svg|25px|border]]{{-}}1750 |colspan=4|[[Сурет:Bandera de Costas.svg|25px|border]]{{-}}1778 |colspan=72|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1785 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Spain 1931 1939.svg|25px|border]]{{-}}1931 |colspan=1|[[Сурет:Flag_of_Spain_(Civil)_alternate_colours.svg|25px|border]]{{-}}1936 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|25px|border]]{{-}}1938 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Spain 1945 1977.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Equatorial Guinea (without coat of arms).svg|25px|border]]{{-}}1968 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Equatorial Guinea 1973-1979.svg|25px|border]]{{-}}1973 |colspan=16|[[Сурет:Flag of Equatorial Guinea.svg|25px|border]]{{-}}1979 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Equatorial Guinea.svg|40px|border]] |[[Экваторлық Гвинея]] |- |[[Эритрея]] |colspan=96| |colspan=25|[[Сурет:Flag of Italy (1861-1946).svg|25px|border]]{{-}}1890 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1941 |colspan=5|[[Сурет:Flag of Ethiopia (1897).svg|25px|border]]{{-}}1941 |colspan=10|[[Сурет:Flag_of_Eritrea_(1952-1961).svg|25px|border]]{{-}}1952 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Ethiopia (1975-1987, 1991-1996).svg|25px|border]]{{-}}1974 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Ethiopia (1987–1991).svg|25px|border]]{{-}}1987 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Ethiopia (1975-1987, 1991-1996).svg|25px|border]]{{-}}1991 |colspan=1|[[Сурет:Flag_of_Eritrea_(1993-1995).svg|25px|border]]{{-}}1993 |colspan=8|[[Сурет:Flag of Eritrea.svg|25px|border]]{{-}}1995 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Eritrea.svg|40px|border]] |[[Эритрея|Эритрея Үкіметі]] |- |[[Эфиопия]] |colspan=96| |colspan=3|[[Сурет:Ethiopian Pennants.svg|25px|border]]{{-}}1890s |colspan=20|[[Сурет:Flag of Ethiopia (1897).svg|25px|border]]{{-}}1897 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Italy (1861-1946).svg|25px|border]]{{-}}1936 |colspan=5|[[Сурет:Flag of Ethiopia (1897).svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Ethiopia (1975-1987, 1991-1996).svg|25px|border]]{{-}}1974 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Ethiopia (1987–1991).svg|25px|border]]{{-}}1987 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Ethiopia (1975-1987, 1991-1996).svg|25px|border]]{{-}}1991 |colspan=6|[[Сурет:Flag_of_Ethiopia_(1996).svg|25px|border]]{{-}}1996 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Ethiopia.svg|25px|border]]{{-}}2009 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Ethiopia.svg|40px|border]] |[[Эфиопия|Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасы]] |- |[[Оңтүстік Африка Республикасы]] |colspan=48|[[Сурет:Prinsenvlag.svg|25px|border]]{{-}}1652 |colspan=4|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1795 |colspan=36|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=18|[[Сурет:Flag of the Cape Colony 1876-1910.svg|25px|border]]{{-}}1875 |colspan=1|[[Сурет:Flag_of_South_Africa_1910-1912.svg|25px|border]]{{-}}1910 |colspan=8|[[Сурет:South Africa Flag 1912-1928.svg|25px|border]]{{-}}1912 |colspan=33|[[Сурет:Flag of South Africa 1928-1994.svg|25px|border]]{{-}}1928 |colspan=8|[[Сурет:Flag of South Africa.svg|25px|border]]{{-}}1994 |colspan=1|[[Сурет:Flag of South Africa.svg|40px|border]] |[[Оңтүстік Африка Республикасы]] |- |- style="background:white" !rowspan=2|Мемлекеттер / Онжылдықтар !rowspan=2|бұрыңғы |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||| !rowspan=2|Қазіргі !rowspan=2|Онжылдықтар / Мемлекеттер |- !colspan=5|1700 !colspan=5|1710 !colspan=5|1720 !colspan=5|1730 !colspan=5|1740 !colspan=5|1750 !colspan=5|1760 !colspan=5|1770 !colspan=5|1780 !colspan=5|1790 !colspan=5|1800 !colspan=5|1810 !colspan=5|1820 !colspan=5|1830 !colspan=5|1840 !colspan=5|1850 !colspan=5|1860 !colspan=5|1870 !colspan=5|1880 !colspan=5|1890 !colspan=5|1900 !colspan=5|1910 !colspan=5|1920 !colspan=5|1930 !colspan=5|1940 !colspan=5|1950 !colspan=5|1960 !colspan=5|1970 !colspan=5|1980 !colspan=5|1990 !colspan=5|2000 |} </div> == Еуропа == {{Main|Еуропа тулары}} <div class="overflowbugx" style="overflow:auto; width: 100%;"> {| class="wikitable" |- !rowspan=2|Мемлекеттер / Онжылдықтар !rowspan=2|бұрыңғы !colspan=5|1700 !colspan=5|1710 !colspan=5|1720 !colspan=5|1730 !colspan=5|1740 !colspan=5|1750 !colspan=5|1760 !colspan=5|1770 !colspan=5|1780 !colspan=5|1790 !colspan=5|1800 !colspan=5|1810 !colspan=5|1820 !colspan=5|1830 !colspan=5|1840 !colspan=5|1850 !colspan=5|1860 !colspan=5|1870 !colspan=5|1880 !colspan=5|1890 !colspan=5|1900 !colspan=5|1910 !colspan=5|1920 !colspan=5|1930 !colspan=5|1940 !colspan=5|1950 !colspan=5|1960 !colspan=5|1970 !colspan=5|1980 !colspan=5|1990 !colspan=5|2000 !rowspan=2|Қазіргі !rowspan=2|Онжылдықтар / Мемлекеттер |- |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||| |- |[[Австрия]] |colspan=54|[[Сурет:Flag of Austria.svg|25px|border]]{{-}}1230 |colspan=31|[[Сурет:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|25px|border]]{{-}}1804 |colspan=25|[[Сурет:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|25px|border]]{{-}}1869 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Austria.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]]{{-}}1938 |colspan=33|[[Сурет:Flag of Austria.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Austria.svg|40px|border]] |[[Австрия|Австрия Республикасы]] |- |[[Албания]] |colspan=73|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1453 |colspan=34|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Albanian Provisional Government 1912-1914.gif|25px|border]]{{-}}1912 |colspan=3|[[Сурет:Flag_of_Albania_(1914-1920).svg|25px|border]]{{-}}1914 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Albania 1920.svg|25px|border]]{{-}}1920 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Albania 1926.svg|25px|border]]{{-}}1926 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Albania 1928.svg|25px|border]]{{-}}1928 |colspan=2|[[Сурет:Flag_of_Albania_(1934-1939).svg|25px|border]]{{-}}1934 |colspan=2|[[Сурет:Flag_of_Albania_(1939-1943).svg|25px|border]]{{-}}1939 |colspan=1|[[Сурет:Flag of German occupied Albania.svg|25px|border]]{{-}}1943 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Albania 1944.svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=23|[[Сурет:Flag of Albania 1946.svg|25px|border]]{{-}}1946 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Albania.svg|25px|border]]{{-}}1992 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Albania.svg|40px|border]] |[[Албания]] |- |[[Андорра]] |colspan=54| |colspan=3|[[Сурет:Flag of Andorra 1806.svg|25px|border]]{{-}}1806 |colspan=1|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1812 |colspan=25|[[Сурет:Flag of Andorra 1806.svg|25px|border]]{{-}}1813 |colspan=73|[[Сурет:Flag of Andorra.svg|25px|border]]{{-}}1866 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Andorra.svg|40px|border]] |[[Андорра|Княжество Андорра]] |- |[[Беларусь|Белорусь]] |colspan=6|[[Сурет:Flag_of_Lithuania_(state).svg|25px|border]]{{-}}XV ғасыр |colspan=42|[[Сурет:Chorągiew_królewska_króla_Zygmunta_III_Wazy.svg|25px|border]]{{-}}1587 |colspan=33|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1793 |colspan=12|[[Сурет:Romanov Flag.svg|25px|border]]{{-}}1858 |colspan=17|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1883 |colspan=2|[[Сурет:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=9|[[Сурет:Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|25px|border]]{{-}}1919 1919 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Byelorussian SSR (1937).svg|25px|border]]{{-}}1937 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Byelorussian SSR (1940).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]]{{-}}1940 1941 |colspan=4|[[Сурет:Flag of the Byelorussian SSR (1940).svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=20|[[Сурет:Flag of Byelorussian SSR.svg|25px|border]]{{-}}1951 |colspan=2|[[Сурет:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|25px|border]]{{-}}1991 |colspan=6|[[Сурет:Flag of Belarus.svg|25px|border]]{{-}}1995 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px|border]] |[[Беларусь Республикасы|Беларусь]] |- |[[Бельгия]] |colspan=7|[[Сурет:Flag of the Low Countries.svg|25px|border]]{{-}}1482 |colspan=38|{{-}}1713 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Brabantine Revolution.svg|25px|border]]{{-}}1790 |colspan=2|[[Сурет:Austrian Low Countries Flag.svg|25px|border]]{{-}}1792 |colspan=10|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1795 |colspan=7|[[Сурет:Flag of the Netherlands.svg|25px|border]]{{-}}1815 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Belgium (1830).svg|25px|border]]{{-}}1830 |colspan=55|[[Сурет:Flag of Belgium.svg|25px|border]]{{-}}1831 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]]{{-}}1940 |colspan=33|[[Сурет:Flag of Belgium.svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Belgium.svg|40px|border]] |[[Бельгия|Бельгия Корольдігі]] |- |[[Болгария]] |colspan=73|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1453 |colspan=17|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=34|[[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]]{{-}}1878 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Bulgaria (1948-1967).svg|25px|border]]{{-}}1948 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Bulgaria (1967-1971).svg|25px|border]]{{-}}1967 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Bulgaria (1971-1990).svg|25px|border]]{{-}}1971 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]]{{-}}1991 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px|border]] |[[Болгария]] |- |rowspan=2|[[Босния және Герцеговина]] |colspan=73 rowspan=2|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1453 |colspan=17 rowspan=2|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=15 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Independent Bosnia (1878).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Bosnia (1878-1908).svg|25px|border]]{{-}}1878 1878 |colspan=5|[[Сурет:Flag of Bosnia (1908-1918).svg|25px|border]]{{-}}1908 |colspan=11 rowspan=2|[[Сурет:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|25px|border]]{{-}}1922 |colspan=2 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Independent State of Croatia.svg|25px|border]]{{-}}1941 |colspan=24 rowspan=2|[[Сурет:Flag of SR Bosnia and Herzegovina.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=3 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg|25px|border]]{{-}}1992 |colspan=6 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|25px|border]]{{-}}1998 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Босния және Герцеговина]] |- |colspan=5|[[Сурет:Flag of Herzegovina (1878-1918).svg|25px|border]]{{-}}1908 |- |[[Ватикан]] |colspan=55|[[Сурет:Flag of the Papal States (pre 1808).svg|25px|border]]{{-}} |colspan=31|[[Сурет:Flag of the Papal States (1808-1870).svg|25px|border]]{{-}}1808 |colspan=29|[[Сурет:Flag of Italy (1861-1946).svg|25px|border]]{{-}}1870 |colspan=41|[[Сурет:Flag of the Vatican City.svg|25px|border]]{{-}}1929 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Vatican City.svg|40px|border]] |[[Ватикан]] |- |[[Ұлыбритания]] |colspan=52|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1606 |colspan=104|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|40px|border]] |[[Ұлыбритания|Ұлыбритания және Солтүстік Ирландияның Құрама Корольдігі]] |- |[[Венгрия]] |colspan=6|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|27px]]{{-}}1541 |colspan=69|[[Сурет:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|25px|border]]{{-}}1711 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Hungary (1848-1849, 1867-1869).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|25px|border]]{{-}}1848 1849 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Hungary (1848-1849, 1867-1869).svg|25px|border]]{{-}}1867 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Hungary (1869-1874).svg|25px|border]]{{-}}1869 |colspan=11|[[Сурет:Flag of Hungary (1874-1896).svg|25px|border]]{{-}}1874 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Hungary (1896-1915).svg|25px|border]]{{-}}1896 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg|25px|border]]{{-}}1915 |colspan=14|[[Сурет:Flag of Hungary (1918-1919).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Hungary (1919).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Hungary (1918-1919).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg|25px|border]]{{-}}1918 1919 1919 1919 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Hungary (1946-1949, 1956-1957).svg|25px|border]]{{-}}1946 |colspan=4|[[Сурет:Flag of Hungary (1949-1956).svg|25px|border]]{{-}}1949 |colspan=22|[[Сурет:Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Hungary (1946-1949, 1956-1957).svg|25px|border]] [[Сурет:Civil Ensign of Hungary.svg|25px|border]]{{-}}1956 1956 1957 |colspan=5|[[Сурет:Flag of Hungary.svg|25px|border]]{{-}}2000 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px|border]] |[[Венгрия]] |- |rowspan=2|[[Германия]] |colspan=55 rowspan=2|[[Сурет:Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg|25px|border]]{{-}}XV ғасыр |colspan=3 rowspan=2|{{-}}1806 |colspan=26 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg|25px|border]]{{-}}1815 |colspan=26 rowspan=2|[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|25px|border]]{{-}}1871 |colspan=7 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg|25px|border]]{{-}}1919 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|25px|border]]{{-}}1933 |colspan=5 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Germany 1933.svg|25px|border]]{{-}}1935 |colspan=2 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Germany (1946-1949).svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=5 style="border-right: none;"|[[Сурет:Flag of Germany.svg|25px|border]]{{-}}1949 |colspan=16 style="border: none;"| |colspan=10 rowspan=2 style="border-left: none;"| |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Germany.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Германия|Германия Федеративтік Республикасы]] |- |colspan=5 style="border-right: none;"|[[Сурет:Flag of Germany.svg|25px|border]]{{-}}1949 |colspan=16|[[Сурет:Flag of East Germany.svg|25px|border]]{{-}}1959 |- |[[Грекия]] |colspan=36|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1453 |colspan=23|[[Сурет:Flag of Greece (1821).svg|25px|border]]{{-}}1769 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Greece (1822-1978).svg|25px|border]]{{-}}1822 |colspan=13|[[Сурет:State_Flag_of_Greece_(1833-1858).svg|25px|border]]{{-}}1833 |colspan=30|[[Сурет:State_Flag_of_Greece_(1863-1924_and_1935-1970).svg|25px|border]]{{-}}1862 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Greece (1822-1978).svg|25px|border]]{{-}}1924 |colspan=3|[[Сурет:State_Flag_of_Greece_(1863-1924_and_1935-1970).svg|25px|border]]{{-}}1935 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Italy (1861-1946).svg|25px|border]]{{-}}1941 |colspan=11|[[Сурет:State_Flag_of_Greece_(1863-1924_and_1935-1970).svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Greece (1828-1978).svg|25px|border]]{{-}}1967 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Greece (1970–1975).svg|25px|border]]{{-}}1970 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Greece (1828-1978).svg|25px|border]]{{-}}1975 |colspan=16|[[Сурет:Flag of Greece.svg|25px|border]]{{-}}1978 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Greece.svg|40px|border]] |[[Грекия|Грек Республикасы]] |- |[[Дания]] |colspan=122|[[Сурет:Flag of Denmark.svg|25px|border]]{{-}}XIII ғасыр |colspan=1|[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]]{{-}}1940 |colspan=33|[[Сурет:Flag of Denmark.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Denmark.svg|40px|border]] |[[Дания|Дания Королдігі]] |- |[[Ирландия]] |colspan=52| |colspan=58|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=46|[[Сурет:Flag of Ireland.svg|25px|border]]{{-}}1919 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Ireland.svg|40px|border]] |[[Ирландия]] |- |[[Исландия]] |colspan=101|[[Сурет:Flag of Denmark.svg|25px|border]]{{-}}1536 |colspan=9|[[Сурет:Hvítbláinn.svg|25px|border]]{{-}}1900 |colspan=13|[[Сурет:Light Blue Flag of Iceland.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=33|[[Сурет:Flag of Iceland.svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Iceland.svg|40px|border]] |[[Исландия]] |- |[[Испания]] |colspan=2|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1506 |colspan=23|[[Сурет:Bandera_de_España_1701-1760.svg|25px|border]]{{-}}1701 |colspan=18|[[Сурет:Bandera_de_España_1760-1785.svg|25px|border]]{{-}}1748 |colspan=44|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1785 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the First Spanish Republic.svg|25px|border]]{{-}}1873 |colspan=28|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1875 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Spain 1931 1939.svg|25px|border]]{{-}}1931 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Spain (Civil) alternate colours.svg|25px|border]]{{-}}1936 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|25px|border]]{{-}}1938 |colspan=16|[[Сурет:Flag of Spain 1945 1977.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Spain 1977 1981.svg|25px|border]]{{-}}1977 |colspan=15|[[Сурет:Flag of Spain.svg|25px|border]]{{-}}1981 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Spain.svg|40px|border]] |[[Испания|Испания Корольдігі]] |- |[[Италия]] |colspan=75| |colspan=47|[[Сурет:Flag of Italy (1861-1946).svg|25px|border]]{{-}}1848 |colspan=1|[[Сурет:War_flag_of_the_Italian_Social_Republic.svg|25px|border]]{{-}}1943 |colspan=29|[[Сурет:Flag of Italy.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Italy (2003-2006).svg|25px|border]]{{-}}2003 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Italy.svg|25px|border]]{{-}}2006 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Italy.svg|40px|border]] |[[Италия|Итальян Республикасы]] |- |[[Косово]] |colspan=60|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1453 |colspan=8| |colspan=24|[[Сурет:Civil Flag of Serbia.svg|25px|border]]{{-}}1835 |colspan=18|[[Сурет:State_Flag_of_Serbia_(1882-1918).svg|25px|border]]{{-}}1882 |colspan=11|[[Сурет:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=1|[[Сурет:Civil Flag of Serbia.svg|25px|border]]{{-}}1941 |colspan=24|[[Сурет:Flag of SR Serbia.svg|25px|border]]{{-}}1943 |colspan=4|[[Сурет:Flag_of_Serbia_(1992-2004).svg|25px|border]]{{-}}1991 |colspan=5|[[Сурет:Flag of the United Nations.svg|25px|border]]{{-}}1999 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Kosovo.svg|25px|border]]{{-}}2008 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px|border]] |[[Республики Косово|Косово]] |- |[[Латвия]] |colspan=11|[[Сурет:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25px|border]]{{-}}1692 |colspan=98|[[Сурет:Livonian colours.svg|25px|border]]{{-}}1721 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Latvia.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Latvian SSR 1919.svg|25px|border]]{{-}}1919 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Latvia.svg|25px|border]]{{-}}1920 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Latvian SSR (1940).svg|25px|border]]{{-}}1940 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]]{{-}}1941 |colspan=4|[[Сурет:Flag of Latvian SSR (1940).svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=19|[[Сурет:Flag of Latvian SSR.svg|25px|border]]{{-}}1953 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Latvia.svg|25px|border]]{{-}}1990 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px|border]] |[[Латвия|Латвия Республикасы]] |- |[[Литва]] |colspan=6|[[Сурет:Flag_of_Lithuania_(state).svg|25px|border]]{{-}}XV ғасыр |colspan=42|[[Сурет:Chorągiew_królewska_króla_Zygmunta_III_Wazy.svg|25px|border]]{{-}}1587 |colspan=32|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1795 |colspan=12|[[Сурет:Romanov Flag.svg|25px|border]]{{-}}1858 |colspan=17|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1883 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Lithuania 1918-1940.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Lithuanian SSR (1940-1953).svg|25px|border]]{{-}}1940 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]]{{-}}1941 |colspan=4|[[Сурет:Flag of Lithuanian SSR (1940-1953).svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=18|[[Сурет:Flag of Lithuanian SSR.svg|25px|border]]{{-}}1953 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Lithuania 1989-2004.svg|25px|border]]{{-}}1988 |colspan=4|[[Сурет:Flag of Lithuania.svg|25px|border]]{{-}}2004 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px|border]] |[[Литва|Литван Республикасы]] |- |[[Лихтенштейн]] |colspan=10|[[Сурет:Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg|25px|border]]{{-}}XV ғасыр |colspan=69|[[Сурет:Flag of Liechtenstein (1719-1852).svg|25px|border]]{{-}}1719 |colspan=32|[[Сурет:Flag of Liechtenstein (1852-1921).svg|25px|border]]{{-}}1852 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Liechtenstein (1921-1937).svg|25px|border]]{{-}}1921 |colspan=36|[[Сурет:Flag of Liechtenstein.svg|25px|border]]{{-}}1937 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Liechtenstein.svg|40px|border]] |[[Лихтенштейн|Княжество Лихтенштейн]] |- |[[Люксембург]] |colspan=8|[[Сурет:Flag of the Low Countries.svg|25px|border]]{{-}}1482 |colspan=40|{{-}}1715 |colspan=10|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1795 |colspan=16|[[Сурет:Flag of the Netherlands.svg|25px|border]]{{-}}1815 |colspan=47|[[Сурет:Flag of Luxembourg.svg|25px|border]]{{-}}1845 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]]{{-}}1940 |colspan=33|[[Сурет:Flag of Luxembourg.svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Luxembourg.svg|40px|border]] |[[Люксембург|Великое Герцогство Люксембург]] |- |[[Македония|Македония Республикасы]] |colspan=73|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}XV ғасыр |colspan=29|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Kruševo Republic.svg|25px|border]]{{-}}1903 |colspan=4|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1903 |colspan=3|[[Сурет:Civil Flag of Serbia.svg|25px|border]]{{-}}1912 |colspan=11|[[Сурет:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]]{{-}}1941 |colspan=1|[[Сурет:Flag of North Macedonia (1944–1946).svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=22|[[Сурет:Flag of the SR Macedonia.svg|25px|border]]{{-}}1946 |colspan=2|[[Сурет:Flag of North Macedonia (1992–1995).svg|25px|border]]{{-}}1991 |colspan=8|[[Сурет:Flag of Macedonia.svg|25px|border]]{{-}}1995 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Macedonia.svg|40px|border]] |[[Македония|Македония Республикасы]] |- |[[Мальта]] |colspan=49|[[Сурет:Cross of the Knights Hospitaller.png|25px|border]]{{-}}1567 |colspan=1|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1798 |colspan=1|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1800 |colspan=36|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Malta (1875–1898).svg|25px|border]]{{-}}1875 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Malta (1898-1923).svg|25px|border]]{{-}}1898 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Malta (1923-1943).svg|25px|border]]{{-}}1923 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Malta (1943-1964).svg|25px|border]]{{-}}1943 |colspan=24|[[Сурет:Flag of Malta.svg|25px|border]]{{-}}1964 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Malta.svg|40px|border]] |[[Мальта]] |- |rowspan=2|[[Молдавия]] |colspan=67 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Moldavia.svg|25px|border]]{{-}}XV ғасыр |colspan=13 rowspan=2 style="border-right: none;"|[[Сурет:Civil ensign of the Principality of Moldavia (1834-1861).png|25px|border]]{{-}}1834 |colspan=1 style="border-left: none;"| |colspan=28|[[Сурет:Romanov Flag.svg|25px|border]]{{-}}1866 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Moldavian Democratic Republic.svg|25px|border]]{{-}}1917 |colspan=3|[[Сурет:Flag_of_the_Ukrainian_SSR_(1919-1929).svg|25px|border]]{{-}}1919 |colspan=4|[[Сурет:Flag_of_the_Ukrainian_SSR_(1919-1929).svg|25px|border]]{{-}}1925 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (1937-1938).svg|25px|border]]{{-}}1937 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic.svg|25px|border]]{{-}}1938 |colspan=6 style="border-right: none;"|[[Сурет:Flag of Moldavian SSR 02.svg|25px|border]]{{-}}1940 |colspan=1 rowspan=2 style="border-left: none;"| |colspan=20 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Moldavian SSR.svg|25px|border]]{{-}}1952 |colspan=10 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Moldova.svg|25px|border]]{{-}}1990 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Moldova.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Молдавия|Молдова]] |- |colspan=2|[[Сурет:Flag of the United Principalities of Wallachia and Moldavia (1859 - 1862).svg|25px|border]]{{-}}1859 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the United Principalities of Romania (1862 - 1866).svg|25px|border]]{{-}}1862 |colspan=41|[[Сурет:Flag of Romania.svg|25px|border]]{{-}}1867 |- |[[Монако]] |colspan=47| |colspan=11|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1793 |colspan=33| |colspan=31|[[Сурет:Flag of Monaco.svg|25px|border]]{{-}}1881 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Italy (1861-1946).svg|25px|border]]{{-}}1942 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]]{{-}}1943 |colspan=32|[[Сурет:Flag of Monaco.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Monaco.svg|40px|border]] |[[Монако|Княжество Монако]] |- |[[Нидерланд]] |colspan=49|[[Сурет:Prinsenvlag.svg|25px|border]]{{-}}1581 |colspan=5|[[Сурет:Flag_of_the_Batavian_Republic.gif|25px|border]]{{-}}1795 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Netherlands.svg|25px|border]]{{-}}1806 |colspan=2|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1810 |colspan=63|[[Сурет:Flag of the Netherlands.svg|25px|border]]{{-}}1814 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]]{{-}}1940 |colspan=33|[[Сурет:Flag of the Netherlands.svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Netherlands.svg|40px|border]] |[[Нидерланд|Нидерланд Корольдігі]] |- |[[Норвегия]] |colspan=58|[[Сурет:Flag of Denmark.svg|25px|border]]{{-}}1536 |colspan=16|[[Сурет:Flag of Norway (1814–1821).svg|25px|border]] [[Сурет:Swedish and Norwegian naval ensign (1815–1844).svg|25px|border]]{{-}}1814 1815 |colspan=27|[[Сурет:Norge-Unionsflagg-1844.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=20|[[Сурет:Flag of Norway.svg|25px|border]]{{-}}1899 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]]{{-}}1940 |colspan=32|[[Сурет:Flag of Norway.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Norway.svg|40px|border]] |[[Норвегия|Норвегия Корольдігі]] |- |[[Польша]] |colspan=6|[[Сурет:Alex K Kingdom of Poland-flag.svg|25px|border]]{{-}}XII ғасыр |colspan=42|[[Сурет:Chorągiew_królewska_króla_Zygmunta_III_Wazy.svg|25px|border]]{{-}}1587 |colspan=8|<br />1795 [[Разделы Речи Посполитой|Разделы]] |colspan=6|[[Сурет:Flag_of_the_Duchy_of_Warsaw.svg|25px|border]]{{-}}1807 |colspan=47|[[Сурет:Merchant_ensign_of_Vistula_ships_of_Congress_Poland.svg|25px|border]]{{-}}1815 |colspan=2| |colspan=10|[[Сурет:Flag of Poland.svg|25px|border]]{{-}}1919 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]]{{-}}1939 |colspan=32|[[Сурет:Flag of Poland.svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Poland.svg|40px|border]] |[[Польши|Польша]] |- |[[Португалия]] |colspan=4|[[Сурет:Flag Portugal (1667).svg|25px|border]]{{-}}1667 |colspan=24|[[Сурет:Flag Portugal (1707).svg|25px|border]]{{-}}1707 |colspan=31|[[Сурет:Flag Portugal (1750).svg|25px|border]]{{-}}1750 |colspan=4|[[Сурет:Flag United Kingdom Portugal Brazil Algarves.svg|25px|border]]{{-}}1816 |colspan=3|[[Сурет:Flag Portugal (1707).svg|25px|border]]{{-}}1826 |colspan=41|[[Сурет:Flag Portugal (1830).svg|25px|border]]{{-}}1830 |colspan=49|[[Сурет:Flag of Portugal.svg|25px|border]]{{-}}1911 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Portugal.svg|40px|border]] |[[Португалия|Португал Республикасы]] |- |[[Транснистрия]] |colspan=67|[[Сурет:Flag of Moldavia.svg|25px|border]]{{-}}XV ғасыр |colspan=14|[[Сурет:Civil ensign of the Principality of Moldavia (1834-1861).png|25px|border]]{{-}}1834 |colspan=28|[[Сурет:Romanov Flag.svg|25px|border]]{{-}}1866 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Moldavian Democratic Republic.svg|25px|border]]{{-}}1917 |colspan=3|[[Сурет:Flag_of_the_Ukrainian_SSR_(1919-1929).svg|25px|border]]{{-}}1919 |colspan=4|[[Сурет:Flag_of_the_Ukrainian_SSR_(1919-1929).svg|25px|border]]{{-}}1925 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (1937-1938).svg|25px|border]]{{-}}1937 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic.svg|25px|border]]{{-}}1938 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Moldavian SSR 02.svg|25px|border]]{{-}}1940 |colspan=20|[[Сурет:Flag of Moldavian SSR.svg|25px|border]]{{-}}1952 |colspan=5|[[Сурет:Flag of the Soviet Union.svg|25px|border]]{{-}}1990 |colspan=5|[[Сурет:Flag of Transnistria (state).svg|25px|border]]{{-}}2000 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Transnistria (state).svg|40px|border]] ||[[Транснистрия|Приднестровье Молдаван Республикасы]] |- |[[Румыния]] |colspan=80| |colspan=2|[[Сурет:Flag of the United Principalities of Wallachia and Moldavia (1859 - 1862).svg|25px|border]]{{-}}1859 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the United Principalities of Romania (1862 - 1866).svg|25px|border]]{{-}}1862 |colspan=40|[[Сурет:Flag of Romania.svg|25px|border]]{{-}}1867 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Romania (January-March 1948).svg|25px|border]]{{-}}1948 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Romania (1948-1952).svg|25px|border]]{{-}}1948 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Romania (1952-1965).svg|25px|border]]{{-}}1952 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Romania (1965-1989).svg|25px|border]]{{-}}1965 |colspan=1|[[Сурет:Romania flag 1989 revolution.svg|25px|border]]{{-}}1989 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Romania.svg|25px|border]]{{-}}1989 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Romania.svg|40px|border]] |[[Румыния]] |- |[[Сан-Марино]] |colspan=82|[[Сурет:Old Flag of San Marino.svg|25px|border]]{{-}}1465 |colspan=74|[[Сурет:Flag of San Marino.svg|25px|border]]{{-}}1862 |colspan=1|[[Сурет:Flag of San Marino.svg|40px|border]] |[[Сан-Марино|Сан-Марино Аса Жарық Республикасы]] |- |[[Сербия]] |colspan=60|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1453 |colspan=8| |colspan=42|[[Сурет:Civil Flag of Serbia.svg|25px|border]]{{-}}1835 |colspan=12|[[Сурет:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=25|[[Сурет:Flag of SR Serbia.svg|25px|border]]{{-}}1943 |colspan=6|[[Сурет:Flag_of_Serbia_(1992-2004).svg|25px|border]]{{-}}1992 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Serbia (2004-2010).svg|25px|border]]{{-}}2004 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Serbia.svg|25px|border]]{{-}}2010 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px|border]] |[[Сербия]] |- |[[Словакия]] |colspan=54| |colspan=31|[[Сурет:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|25px|border]]{{-}}1804 |colspan=25|[[Сурет:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|25px|border]]{{-}}1869 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Bohemia.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Czechoslovakia.svg|25px|border]]{{-}}1920 |colspan=3|[[Сурет:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|25px|border]]{{-}}1938 |colspan=24|[[Сурет:Flag of Czechoslovakia.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Slovakia.svg|25px|border]]{{-}}1992 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px|border]] |[[Словакия|Словак Республикасы]] |- |[[Словения]] |colspan=75| |colspan=35|[[File:Slovene Nation Flag.svg|25px|border]]<br>1848 |colspan=10|[[Сурет:Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|25px|border]]{{-}}1918 1918 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Slovene Home Guard.svg|25px|border]]{{-}}1943 |colspan=25|[[Сурет:Flag of Slovenia (1945-1991).svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Slovenia.svg|25px|border]]{{-}}1991 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Slovenia.svg|40px|border]] |[[Словения]] |- |[[Украина]] |colspan=47| |colspan=33|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1793 |colspan=12|[[Сурет:Romanov Flag.svg|25px|border]]{{-}}1858 |colspan=17|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1883 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Ukrainian People's Republic 1917.svg|25px|border]]{{-}}1917 |colspan=5|[[Сурет:Flag of Ukraine.svg|25px|border]] [[Сурет:Flag_of_the_Ukrainian_SSR_(1919-1929).svg|25px|border]]{{-}}1918 1919 |colspan=4|[[Сурет:Flag of the Ukrainian SSR (1927-1937).svg|25px|border]]{{-}}1929 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Ukrainian SSR (1937-1949).svg|25px|border]]{{-}}1937 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]]{{-}}1941 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Ukrainian SSR (1937-1949).svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=21|[[Сурет:Flag of Ukrainian SSR.svg|25px|border]]{{-}}1949 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Ukraine.svg|25px|border]]{{-}}1991 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px|border]] |[[Украина]] |- |[[Финляндия]] |colspan=55|[[Сурет:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25px|border]]{{-}}1562 |colspan=24|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1809 |colspan=12|[[Сурет:Romanov Flag.svg|25px|border]]{{-}}1858 |colspan=18|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1883 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Finland 1918 (state).svg|25px|border]]{{-}}1917 |colspan=46|[[Сурет:Flag of Finland.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Finland.svg|40px|border]] |[[Финляндия|Финлянд Республикасы]] |- |[[Франция]] |colspan=46|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}XVI ғасыр |colspan=2|[[Сурет:Flag of France (1790-1794).svg|25px|border]]{{-}}1790 |colspan=10|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1794 |colspan=8|[[Сурет:Naval Ensign of the Kingdom of France.svg|25px|border]]{{-}}1814 |colspan=90|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1830 |colspan=1|[[Сурет:Flag of France.svg|40px|border]] |[[Франция|Француз Республикасы]] |- |[[Хорватия]] |colspan=55|[[Сурет:Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg|25px|border]]{{-}}XV ғасыр |colspan=4|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1809 |colspan=18|[[Сурет:Flag of Croatia-Slavonia.png|25px|border]]{{-}}Начало XVIII ғасыра |colspan=7|[[Сурет:Flag of Croatia Landesfarben.gif|25px|border]]{{-}}1852 |colspan=26|[[Сурет:Flag of Croatia-Slavonia.png|25px|border]]{{-}}1868 |colspan=10|[[Сурет:Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|25px|border]]{{-}}1918 1918 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Banate of Croatia (1939-1941).svg|25px|border]]{{-}}1939 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Independent State of Croatia.svg|25px|border]]{{-}}1941 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Federal State of Croatia.svg|25px|border]]{{-}}1943 |colspan=23|[[Сурет:Flag of SR Croatia.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Croatia.svg|25px|border]]{{-}}1990 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px|border]] |[[Хорватия]] |- |[[Черногория]] |colspan=88|[[Сурет:Flag of the Prince-Bishopric of Montenegro2.svg|25px|border]]{{-}}XVI ғасыр |colspan=15|[[Сурет:Flag of the Principality of Montenegro.svg|25px|border]]{{-}}1876 |colspan=21|[[Сурет:Flag of Montenegro (1941-1944).svg|25px|border]]{{-}}1905 |colspan=24|[[Сурет:Flag of SR Montenegro.svg|25px|border]]{{-}}1946 |colspan=6|[[Сурет:Flag of Montenegro (1993-2004).svg|25px|border]]{{-}}1993 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Montenegro.svg|25px|border]]{{-}}2004 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Montenegro.svg|40px|border]] |[[Черногория]] |- |[[Чехия]] |colspan=54|[[Сурет:Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg|25px|border]]{{-}}XV ғасыр |colspan=31|[[Сурет:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|25px|border]]{{-}}1804 |colspan=25|[[Сурет:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|25px|border]]{{-}}1869 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Bohemia.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Czechoslovakia.svg|25px|border]]{{-}}1920 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Bohmen und Mahren.svg|25px|border]]{{-}}1939 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]]{{-}}1939 |colspan=24|[[Сурет:Flag of Czechoslovakia.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Bohemia.svg|25px|border]]{{-}}1990 |colspan=7|[[Сурет:Flag of the Czech Republic.svg|25px|border]]{{-}}1993 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Czech Republic.svg|40px|border]] |[[Чехия|Чех Республикасы]] |- |[[Швеция]] |colspan=58|[[Сурет:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25px|border]]{{-}}1562 |colspan=16|[[Сурет:Swedish and Norwegian naval ensign (1815–1844).svg|25px|border]]{{-}}1815 |colspan=30|[[Сурет:Swedish civil ensign (1844–1905).png|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=52|[[Сурет:Flag of Sweden.svg|25px|border]]{{-}}1906 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Sweden.svg|40px|border]] |[[Швеция|Швеция Корольдігі]] |- |[[Швейцария]] |colspan=50| |colspan=3|[[Сурет:Flag_of_the_Helvetic_Republic_(French).svg|25px|border]]{{-}}1798 |colspan=43| |colspan=60|[[Сурет:Flag of Switzerland.svg|25px|border]]{{-}}1889 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Switzerland.svg|40px|border]] |[[Швейцария|Швейцар Конфедерациясы]] |- |[[Эстония]] |colspan=11|[[Сурет:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25px|border]]{{-}}1562 |colspan=98|[[Сурет:Eestimaa värvid.svg|25px|border]]{{-}}1721 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Estonia.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=1|[[Сурет:Flag_of_Estonian_SSR_(1940-1953).svg|25px|border]]{{-}}1940 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|25px|border]]{{-}}1941 |colspan=4|[[Сурет:Flag_of_Estonian_SSR_(1940-1953).svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=19|[[Сурет:Flag of Estonian SSR.svg|25px|border]]{{-}}1953 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Estonia.svg|25px|border]]{{-}}1990 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px|border]] |[[Эстония|Эстон Республикасы]] |- |- style="background:white" !rowspan=2|Мемлекеттер / Онжылдықтар !rowspan=2|бұрыңғы |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||| !rowspan=2|Қазіргі !rowspan=2|Онжылдықтар / Мемлекеттер |- !colspan=5|1700 !colspan=5|1710 !colspan=5|1720 !colspan=5|1730 !colspan=5|1740 !colspan=5|1750 !colspan=5|1760 !colspan=5|1770 !colspan=5|1780 !colspan=5|1790 !colspan=5|1800 !colspan=5|1810 !colspan=5|1820 !colspan=5|1830 !colspan=5|1840 !colspan=5|1850 !colspan=5|1860 !colspan=5|1870 !colspan=5|1880 !colspan=5|1890 !colspan=5|1900 !colspan=5|1910 !colspan=5|1920 !colspan=5|1930 !colspan=5|1940 !colspan=5|1950 !colspan=5|1960 !colspan=5|1970 !colspan=5|1980 !colspan=5|1990 !colspan=5|2000 |} </div> == Океания == {{main|Океания тулары}} <div class="overflowbugx" style="overflow:auto; width: 100%;"> {| class="wikitable" |- !rowspan=2|Мемлекеттер / Онжылдықтар !rowspan=2|бұрыңғы !colspan=5|1700 !colspan=5|1710 !colspan=5|1720 !colspan=5|1730 !colspan=5|1740 !colspan=5|1750 !colspan=5|1760 !colspan=5|1770 !colspan=5|1780 !colspan=5|1790 !colspan=5|1800 !colspan=5|1810 !colspan=5|1820 !colspan=5|1830 !colspan=5|1840 !colspan=5|1850 !colspan=5|1860 !colspan=5|1870 !colspan=5|1880 !colspan=5|1890 !colspan=5|1900 !colspan=5|1910 !colspan=5|1920 !colspan=5|1930 !colspan=5|1940 !colspan=5|1950 !colspan=5|1960 !colspan=5|1970 !colspan=5|1980 !colspan=5|1990 !colspan=5|2000 !rowspan=2|Қазіргі !rowspan=2|Онжылдықтар / Мемлекеттер |- |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||| |- |[[Австралия]] |colspan=36| |colspan=16|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1770 |colspan=50|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Australia (1901–1903).svg|25px|border]]{{-}}1901 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Australia (1903–1908).svg|25px|border]]{{-}}1903 |colspan=51|[[Сурет:Flag of Australia.svg|25px|border]]{{-}}1909 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Australia.svg|40px|border]] |[[Австралия|Австралия Одақ]] |- |rowspan=2|[[Вануату]] |colspan=94 rowspan=2| |colspan=15 rowspan=2|[[Сурет:Flag_of_Franceville.svg|25px|border]]{{-}}1887 |colspan=32|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1906 |colspan=15 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Vanuatu.svg|25px|border]]{{-}}1980 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Vanuatu.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Вануату]] |- |colspan=32|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1906 |- |[[Кирибати]] |colspan=97| |colspan=22|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1892 |colspan=3|[[Сурет:Flag of the Gilbert and Ellice Islands (1937–1976).svg|25px|border]]{{-}}1937 |colspan=1|[[Сурет:Merchant flag of Japan (1870).svg|25px|border]]{{-}}1942 |colspan=17|[[Сурет:Flag of the Gilbert and Ellice Islands (1937–1976).svg|25px|border]]{{-}}1943 |colspan=16|[[Сурет:Flag of Kiribati.svg|25px|border]]{{-}}1979 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Kiribati.svg|40px|border]] |[[Кирибати]] |- |[[Маршалл аралдары]] |colspan=93| |colspan=2|[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|25px|border]]{{-}}1885 |colspan=13|[[Сурет:German new guinea flag.svg|25px|border]]{{-}}1889 |colspan=15|[[Сурет:Merchant flag of Japan (1870).svg|25px|border]]{{-}}1914 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the United States.svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=9|[[Сурет:Flag of the United Nations.svg|25px|border]]{{-}}1947 |colspan=7|[[Сурет:Flag of the Trust Territory of the Pacific Islands.svg|25px|border]]{{-}}1965 |colspan=16|[[Сурет:Flag of the Marshall Islands.svg|25px|border]]{{-}}1979 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Marshall Islands.svg|40px|border]] |[[Маршалл аралдары]] |- | [[Микронезия Федерациялық Штаттары|Микронезия Федеративтік Штаттары]] |colspan=93| |colspan=7|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1885 |colspan=8|[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|25px|border]]{{-}}1899 |colspan=15|[[Сурет:Merchant flag of Japan (1870).svg|25px|border]]{{-}}1914 |colspan=1|[[Сурет:US flag 48 stars.svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=9|[[Сурет:Flag of the United Nations.svg|25px|border]]{{-}}1947 |colspan=7|[[Сурет:Flag of the Trust Territory of the Pacific Islands.svg|25px|border]]{{-}}1965 |colspan=16|[[Сурет:Flag of Federated States of Micronesia.svg|25px|border]]{{-}}1979 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Federated States of Micronesia.svg|40px|border]] |[[Микронезия Федерациялық Штаттары|Микронезия Федеративтік Штаттары]] |- |[[Науру]] |colspan=94| |colspan=1|[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|25px|border]]{{-}}1888 |colspan=13|[[Сурет:German new guinea flag.svg|25px|border]]{{-}}1889 |colspan=14|[[Сурет:Flag of Australia.svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of New Zealand.svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1914 |colspan=1|[[Сурет:Merchant flag of Japan (1870).svg|25px|border]]{{-}}1942 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Australia.svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of New Zealand.svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=21|[[Сурет:Flag of Nauru.svg|25px|border]]{{-}}1968 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Nauru.svg|40px|border]] |[[Науру]] |- |[[Жаңа Зеландия]] |colspan=68| |colspan=3|[[Сурет:Flag of the United Tribes of New Zealand.svg|25px|border]]{{-}}1834 |colspan=13|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1840 |colspan=18|[[Сурет:Flag of New Zealand Government Ships 1867.svg|25px|border]]{{-}}1867 |colspan=54|[[Сурет:Flag of New Zealand.svg|25px|border]]{{-}}1902 |colspan=1|[[Сурет:Flag of New Zealand.svg|40px|border]] |[[Жаңа Зеландия|Новая Зеландия]] |- |[[Палау]] |colspan=93| |colspan=7|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1885 |colspan=8|[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|25px|border]]{{-}}1899 |colspan=15|[[Сурет:Merchant flag of Japan (1870).svg|25px|border]]{{-}}1914 |colspan=1|[[Сурет:US flag 48 stars.svg|25px|border]]{{-}}1944 |colspan=9|[[Сурет:Flag of the United Nations.svg|25px|border]]{{-}}1947 |colspan=8|[[Сурет:Flag of the Trust Territory of the Pacific Islands.svg|25px|border]]{{-}}1965 |colspan=15|[[Сурет:Flag of Palau.svg|25px|border]]{{-}}1981 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Palau.svg|40px|border]] |[[Палау]] |- |rowspan=2|[[Папуа — Жаңа Гвинея|Папуа — Жаңа Гвинея]] |colspan=93 rowspan=2| |colspan=11|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1884 |colspan=18|[[Сурет:Flag of the Territory of Papua.svg|25px|border]]{{-}}1906 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Merchant flag of Japan (1870).svg|25px|border]]{{-}}1942 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Territory of Papua.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=8 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Australia.svg|25px|border]]{{-}}1949 |colspan=3 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Papua New Guinea 1965.svg|25px|border]]{{-}}1965 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Papua New Guinea 1970.svg|25px|border]]{{-}}1970 |colspan=19 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Papua New Guinea.svg|25px|border]]{{-}}1971 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Papua New Guinea.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Папуа — Жаңа Гвинея|Папуа Тәуелсіз Мемлекеті— Жаңа Гвинея]] |- |colspan=2|[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|25px|border]]{{-}}1884 |colspan=13|[[Сурет:German new guinea flag.svg|25px|border]]{{-}}1889 |colspan=14|[[Сурет:Flag of the Territory of New Guinea.svg|25px|border]]{{-}}1914 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Territory of New Guinea.svg|25px|border]]{{-}}1945 |- |[[Самоа]] |colspan=101| |colspan=7|[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|25px|border]]{{-}}1900 |colspan=4|[[Сурет:Flag of New Zealand.svg|25px|border]]{{-}}1914 |colspan=13|[[Сурет:Flag of the Samoa Trust Territory.svg|25px|border]]{{-}}1922 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Samoa (1948-1949).svg|25px|border]]{{-}}1948 |colspan=6|{{-}}1949 |colspan=24|[[Сурет:Flag of Samoa.svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Samoa.svg|40px|border]] |[[Самоа|Независимое Государство Самоа]] |- |rowspan=2|[[Соломон аралдары]] |colspan=93 rowspan=2 style="border-right: none;"| |colspan=6|[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|25px|border]]{{-}}1886 |colspan=23 rowspan=2 style="border-left: none;"| |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Merchant flag of Japan (1870).svg|25px|border]]{{-}}1942 |colspan=16 rowspan=2|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1945 |colspan=17 rowspan=2|[[Сурет:Flag of the Solomon Islands.svg|25px|border]]{{-}}1977 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of the Solomon Islands.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Соломон аралдары]] |- |colspan=3 style="border-left: none;"| |colspan=3 style="border-right: none;"|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1893 |- |[[Тонга]] |colspan=88| |colspan=68|[[Сурет:Flag of Tonga.svg|25px|border]]{{-}}1875 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Tonga.svg|40px|border]] |[[Тонга|Тонга Корольдігі]] |- |[[Тувалу]] |colspan=97| |colspan=22|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1892 |colspan=20|[[Сурет:Flag of the Gilbert and Ellice Islands (1937–1976).svg|25px|border]]{{-}}1937 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Tuvalu (1976–1978).svg|25px|border]]{{-}}1976 |colspan=8|[[Сурет:Flag of Tuvalu (1978–1995).svg|25px|border]]{{-}}1978 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Tuvalu (1995).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Tuvalu (1996–1997).svg|25px|border]]{{-}}1995 1996 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Tuvalu.svg|25px|border]]{{-}}1997 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Tuvalu.svg|40px|border]] |[[Тувалу]] |- |[[Фиджи]] |colspan=90| |colspan=23|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1878 |colspan=23|[[Сурет:Flag of Fiji (1924).PNG|25px|border]]{{-}}1924 |colspan=20|[[Сурет:Flag of Fiji.svg|25px|border]]{{-}}1970 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Fiji.svg|40px|border]] |[[Фиджи|Островов Фиджи]] |- |- style="background:white" !rowspan=2|Мемлекеттер / Онжылдықтар !rowspan=2|бұрыңғы |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||| !rowspan=2|Қазіргі !rowspan=2|Онжылдықтар / Мемлекеттер |- !colspan=5|1700 !colspan=5|1710 !colspan=5|1720 !colspan=5|1730 !colspan=5|1740 !colspan=5|1750 !colspan=5|1760 !colspan=5|1770 !colspan=5|1780 !colspan=5|1790 !colspan=5|1800 !colspan=5|1810 !colspan=5|1820 !colspan=5|1830 !colspan=5|1840 !colspan=5|1850 !colspan=5|1860 !colspan=5|1870 !colspan=5|1880 !colspan=5|1890 !colspan=5|1900 !colspan=5|1910 !colspan=5|1920 !colspan=5|1930 !colspan=5|1940 !colspan=5|1950 !colspan=5|1960 !colspan=5|1970 !colspan=5|1980 !colspan=5|1990 !colspan=5|2000 |} </div> == Солтүстік Америка == {{main|Солтүстік Америка тулары}} <div class="overflowbugx" style="overflow:auto; width: 100%;"> {| class="wikitable" |- !rowspan=2|Мемлекеттер / Онжылдықтар !rowspan=2|бұрыңғы !colspan=5|1700 !colspan=5|1710 !colspan=5|1720 !colspan=5|1730 !colspan=5|1740 !colspan=5|1750 !colspan=5|1760 !colspan=5|1770 !colspan=5|1780 !colspan=5|1790 !colspan=5|1800 !colspan=5|1810 !colspan=5|1820 !colspan=5|1830 !colspan=5|1840 !colspan=5|1850 !colspan=5|1860 !colspan=5|1870 !colspan=5|1880 !colspan=5|1890 !colspan=5|1900 !colspan=5|1910 !colspan=5|1920 !colspan=5|1930 !colspan=5|1940 !colspan=5|1950 !colspan=5|1960 !colspan=5|1970 !colspan=5|1980 !colspan=5|1990 !colspan=5|2000 !rowspan=2|Қазіргі !rowspan=2|Онжылдықтар / Мемлекеттер |- |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||| |- |[[Антигуа және Барбуда]] |colspan=52|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1632 |colspan=78|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the West Indies Federation.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=22|[[Сурет:Flag of Antigua and Barbuda.svg|25px|border]]{{-}}1967 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Antigua and Barbuda.svg|40px|border]] |[[Антигуа және Барбуда]] |- |[[Багам аралдары|Багамдар]] |colspan=52|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1648 |colspan=32|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=18|[[Сурет:Flag of the Bahamas (1869-1904).svg|25px|border]]{{-}}1869 |colspan=10|[[Сурет:Flag of the Bahamas (1904-1923).svg|25px|border]]{{-}}1904 |colspan=15|[[Сурет:Flag of the Bahamas (1923-1953).svg|25px|border]]{{-}}1923 |colspan=6|[[Сурет:Flag of the Bahamas (1953-1964).svg|25px|border]]{{-}}1953 |colspan=4|[[Сурет:Flag of the Bahamas (1964–1973).svg|25px|border]]{{-}}1964 |colspan=19|[[Сурет:Flag of the Bahamas.svg|25px|border]]{{-}}1973 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Bahamas.svg|40px|border]] |[[Багам аралдары|Багам аралдары Достастығы]] |- |[[Барбадос]] |colspan=52|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1632 |colspan=41|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=37|[[Сурет:Flag of Barbados (1870–1966).svg|25px|border]]{{-}}1885 |colspan=4|[[Сурет:Flag of Barbados (1870–1966).svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=22|[[Сурет:Flag of Barbados.svg|25px|border]]{{-}}1966 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Barbados.svg|40px|border]] |[[Барбадос]] |- |[[Белиз]] |colspan=61|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1519 |colspan=1|[[Сурет:First_flag_of_the_Mexican_Empire.svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the United Provinces of Central America.svg|25px|border]]{{-}}1823 |colspan=7|[[Сурет:Flag of the Federal Republic of Central America.svg|25px|border]]{{-}}1825 |colspan=18|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1838 |colspan=5|[[Сурет:Flag of Jamaica (1875–1906).svg|25px|border]]{{-}}1875 |colspan=17|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1884 |colspan=31|[[Сурет:Flag of British Honduras (1919–1981).svg|25px|border]]{{-}}1919 |colspan=15|[[Сурет:Flag of Belize.svg|25px|border]]{{-}}1981 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Belize.svg|40px|border]] |[[Белиз]] |- |[[Гаити]] |colspan=9|[[Сурет:Royal Standard of King Louis XIV.svg|25px|border]]{{-}}1663 |colspan=36|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}1715 |colspan=12|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1789 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Haiti 1806.svg|25px|border]]{{-}}1804 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Kingdom of Haiti.svg|25px|border]]{{-}}1811 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Haiti 1806.svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=4|[[Сурет:Flag of Haiti (1849-1859).png|25px|border]]{{-}}1849 |colspan=54|[[Сурет:Flag of Haiti.svg|25px|border]]{{-}}1859 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Haiti (1964-1986).svg|25px|border]]{{-}}1964 |colspan=11|[[Сурет:Flag of Haiti.svg|25px|border]]{{-}}1986 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Haiti.svg|40px|border]] |[[Гаити]] |- |[[Гватемала]] |colspan=61|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1519 |colspan=1|[[Сурет:First_flag_of_the_Mexican_Empire.svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the United Provinces of Central America.svg|25px|border]]{{-}}1823 |colspan=7|[[Сурет:Flag of the Federal Republic of Central America.svg|25px|border]]{{-}}1825 |colspan=3|[[Сурет:Flag_of_Guatemala_(1838-1843).svg|25px|border]]{{-}}1838 |colspan=3|[[Сурет:Flag_of_Guatemala_(1843-1851).svg|25px|border]]{{-}}1843 |colspan=4|[[Сурет:Flag_of_Guatemala_(1851-1858).svg|25px|border]]{{-}}1851 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Guatemala (1858–1871).svg|25px|border]]{{-}}1858 |colspan=75|[[Сурет:Flag of Guatemala.svg|25px|border]]{{-}}1871 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Guatemala.svg|40px|border]] |[[Гватемала]] |- |[[Гондурас]] |colspan=61|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1519 |colspan=1|[[Сурет:First_flag_of_the_Mexican_Empire.svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the United Provinces of Central America.svg|25px|border]]{{-}}1823 |colspan=7|[[Сурет:Flag of the Federal Republic of Central America.svg|25px|border]]{{-}}1825 |colspan=14|[[Сурет:Flag of Honduras (1839-1866).svg|25px|border]]{{-}}1838 |colspan=15| {{-}}1866 |colspan=1|[[Сурет:Zentralamerikanische Großrepublik 1898.svg|25px|border]]{{-}}1898 |colspan=56| {{-}}1898 |colspan=1| |[[Гондурас]] |- |[[Гренада]] |colspan=9|[[Сурет:Royal Standard of King Louis XIV.svg|25px|border]]{{-}}1663 |colspan=23|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}1715 |colspan=13|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1763 |colspan=2|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}1779 |colspan=4|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1783 |colspan=79|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the West Indies Federation.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=4|[[Сурет:Flag of Grenada (1967-1974).svg|25px|border]]{{-}}1967 |colspan=19|[[Сурет:Flag of Grenada.svg|25px|border]]{{-}}1974 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Grenada.svg|40px|border]] |[[Гренада]] |- |[[Доминика]] |colspan=9|[[Сурет:Royal Standard of King Louis XIV.svg|25px|border]]{{-}}1663 |colspan=23|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}1715 |colspan=19|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1763 |colspan=70|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=9|[[Сурет:Flag of the British Windward Islands (1903–1953).svg|25px|border]]{{-}}1940 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the West Indies Federation.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=8|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Dominica 1978.svg|25px|border]]{{-}}1978 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Dominica 1981.svg|25px|border]]{{-}}1981 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Dominica 1988.svg|25px|border]]{{-}}1988 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Dominica.svg|25px|border]]{{-}}1990 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Dominica.svg|40px|border]] |[[Доминика|Доминика Достастығы]] |- |[[Доминикан Республикасы]] |colspan=49|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1506 |colspan=8|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1795 |colspan=4|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1808 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Haiti 1806.svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Dominican Republic (up to 1844).svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=7|[[Сурет:Flag of the Dominican Republic.svg|25px|border]]{{-}}1849 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1861 |colspan=72|[[Сурет:Flag of the Dominican Republic.svg|25px|border]]{{-}}1865 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Dominican Republic.svg|40px|border]] |[[Доминикан Республикасы]] |- |rowspan=2|[[Канада]] |colspan=4|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1606 |colspan=28 style="border-right: none;"|[[Сурет:Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg|25px|border]]{{-}}1707 |colspan=20 rowspan=2 style="border-left: none;"| |colspan=33 rowspan=2|[[Сурет:Civil Ensign of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=27 rowspan=2|[[Сурет:Canadian_Red_Ensign_1868-1921.svg|25px|border]]{{-}}1868 |colspan=16 rowspan=2|{{-}}1921 |colspan=5 rowspan=2|[[Сурет:Canadian_Red_Ensign_1957-1965.svg|25px|border]]{{-}}1957 |colspan=23 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Canada.svg|25px|border]]{{-}}1965 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Canada.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Канада]] |- |colspan=9|[[Сурет:Royal Standard of King Louis XIV.svg|25px|border]]{{-}}1663 |colspan=23|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}1715 |- |[[Коста-Рика]] |colspan=60|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1506 |colspan=1|[[Сурет:First_flag_of_the_Mexican_Empire.svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Costa Rica (1823-1824).svg|25px|border]]{{-}}1823 |colspan=10|[[Сурет:Flag of the United Provinces of Central America.svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Costa Rica (1824).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Costa Rica (1824-1840).svg|25px|border]]{{-}}1824 1824 1824 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Costa Rica (1842-1848).svg|25px|border]]{{-}}1842 |colspan=29|[[Сурет:Flag of Costa Rica (1848-1906).svg|25px|border]]{{-}}1848 |colspan=52|[[Сурет:Flag of Costa Rica.svg|25px|border]]{{-}}1906 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Costa Rica.svg|40px|border]] |[[Коста-Рика]] |- |[[Куба]] |colspan=100|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1506 |colspan=2|[[Сурет:US flag 45 stars.svg|25px|border]]{{-}}1898 |colspan=54|[[Сурет:Flag of Cuba.svg|25px|border]]{{-}}1902 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Cuba.svg|40px|border]] |[[Куба]] |- |[[Мексика]] |colspan=61|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1519 |colspan=1|[[Сурет:First_flag_of_the_Mexican_Empire.svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Mexico (1821-1823).svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=20|[[Сурет:Flag of Mexico (1823-1864, 1867-1893).svg|25px|border]]{{-}}1823 |colspan=1|[[Сурет:Imperial Standard of Mexico (1864-1867).svg|25px|border]]{{-}}1864 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Mexico (1823-1864, 1867-1893).svg|25px|border]]{{-}}1867 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Mexico (1893-1916).svg|25px|border]]{{-}}1893 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Mexico (1916-1934).svg|25px|border]]{{-}}1916 |colspan=17|[[Сурет:Flag of Mexico (1934-1968).svg|25px|border]]{{-}}1934 |colspan=21|[[Сурет:Flag of Mexico.svg|25px|border]]{{-}}1968 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Mexico.svg|40px|border]] |[[Мексика|Мексика Құрама Штаттары]] |- |[[Никарагуа]] |colspan=61|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1524 |colspan=1|[[Сурет:First_flag_of_the_Mexican_Empire.svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the United Provinces of Central America.svg|25px|border]]{{-}}1823 |colspan=8|[[Сурет:Flag of the Federal Republic of Central America.svg|25px|border]]{{-}}1825 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Nicaragua (1839-1858).svg|25px|border]]{{-}}1839 |colspan=13|[[Сурет:Flag_of_Nicaragua_(1858-1889_and_1893-1896).svg|25px|border]]{{-}}1858 |colspan=3|[[Сурет:Flag_of_Nicaragua_(1889-1893).svg|25px|border]]{{-}}1889 |colspan=2|[[Сурет:Flag_of_Nicaragua_(1858-1889_and_1893-1896).svg|25px|border]]{{-}}1893 |colspan=7|[[Сурет:Flag_of_Nicaragua_(1896-1908).svg|25px|border]]{{-}}1896 |colspan=51|[[Сурет:Flag of Nicaragua.svg|25px|border]]{{-}}1908 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Nicaragua.svg|40px|border]] |[[Никарагуа]] |- |[[Панама]] |colspan=9|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1510 |colspan=34|[[Сурет:Bandera de Costas.svg|25px|border]]{{-}}1717 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1785 |colspan=3|[[Сурет:Flag of New Granada (1811-1814).svg|25px|border]]{{-}}1811 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1816 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Gran Colombia (1819-1820).svg|25px|border]]{{-}}1819 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Gran Colombia (1820-1821).svg|25px|border]]{{-}}1820 |colspan=6|[[Сурет:Flag_of_the_Gran_Colombia.svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=13|[[Сурет:Flag of New Granada.svg|25px|border]]{{-}}1834 |colspan=21|[[Сурет:Flag of Colombia.svg|25px|border]]{{-}}1861 |colspan=11|[[Сурет:Flag of Panama (1903).svg|25px|border]]{{-}}1903 |colspan=43|[[Сурет:Flag of Panama.svg|25px|border]]{{-}}1925 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Panama.svg|40px|border]] |[[Панама]] |- |[[Сальвадор]] |colspan=61|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1519 |colspan=1|[[Сурет:First_flag_of_the_Mexican_Empire.svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the United Provinces of Central America.svg|25px|border]]{{-}}1823 |colspan=7|[[Сурет:Flag of the Federal Republic of Central America.svg|25px|border]]{{-}}1825 |colspan=14|[[Сурет:Flag of El Salvador (1839-1865).svg|25px|border]]{{-}}1839 |colspan=5|[[Сурет:El Salvador April 1865.svg|25px|border]]{{-}}1865 |colspan=10|[[Сурет:El Salvador 1875.svg|25px|border]]{{-}}1875 |colspan=1|[[Сурет:Zentralamerikanische Großrepublik 1898.svg|25px|border]]{{-}}1898 |colspan=7|[[Сурет:El Salvador 1875.svg|25px|border]]{{-}}1875 |colspan=49|[[Сурет:Flag of El Salvador.svg|25px|border]]{{-}}1912 |colspan=1|[[Сурет:Flag of El Salvador.svg|40px|border]] |[[Сальвадор|Эль-Сальвадор Республикасы]] |- |[[Сент-Винсент және Гренадиндер]] |colspan=9|[[Сурет:Royal Standard of King Louis XIV.svg|25px|border]]{{-}}1663 |colspan=23|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}1715 |colspan=8|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1763 |colspan=2|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}1778 |colspan=9|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1783 |colspan=51|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=28|[[Сурет:Flag of the British Windward Islands (1903–1953).svg|25px|border]]{{-}}1903 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the West Indies Federation.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=8|[[Сурет:Flag of Saint Vincent and the Grenadines (1907-1979).svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Saint Vincent and the Grenadines (1979-1985).svg|25px|border]]{{-}}1979 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Saint Vincent and the Grenadines (1985).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|25px|border]]{{-}}1985 1985 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|40px|border]] |[[Сент-Винсент және Гренадиндер]] |- |rowspan=2|[[Сент-Китс және Невис]] |colspan=2|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1626 |colspan=4 rowspan=2 style="border-left: none;"| |colspan=45 rowspan=2|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1713 |colspan=79 rowspan=2|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=13 rowspan=2|[[Сурет:Flag_of_Saint_Christopher-Nevis-Anguilla.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=13 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|25px|border]]{{-}}1983 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Сент-Китс және Невис|Сент-Китс және Невис Федерациясы]] |- |colspan=2 style="border-right: none;"|[[Сурет:Royal Standard of King Louis XIV.svg|25px|border]]{{-}}1663 |- |[[Сент-Люсия]] |colspan=9|[[Сурет:Royal Standard of King Louis XIV.svg|25px|border]]{{-}}1663 |colspan=3|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}1715 |colspan=10| |colspan=3|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}1743 |colspan=4| |colspan=3|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}1756 |colspan=1|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1762 |colspan=6|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}1763 |colspan=2|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1778 |colspan=4|[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|25px|border]]{{-}}1783 |colspan=4|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1789 |colspan=2|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1796 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=1|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1802 |colspan=49|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1803 |colspan=28|[[Сурет:Flag of the British Windward Islands (1903–1953).svg|25px|border]]{{-}}1903 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the West Indies Federation.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the British Windward Islands (1903–1953).svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=5|[[Сурет:Flag_of_Saint_Lucia_(1967-1979).svg|25px|border]]{{-}}1967 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Saint Lucia (1979-2002).svg|25px|border]]{{-}}1979 |colspan=4|[[Сурет:Flag of Saint Lucia.svg|25px|border]]{{-}}2002 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Saint Lucia.svg|40px|border]] |[[Сент-Люсия]] |- |rowspan=2 rowspan=2|[[Америка Құрама Штаттары]] |colspan=4 rowspan=2|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1606 |colspan=34 rowspan=2|[[Сурет:Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg|25px|border]]{{-}}1707 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Grand Union Flag.svg|25px|border]]{{-}}1775 |colspan=2 rowspan=2|[[Сурет:US flag 13 stars – Betsy Ross.svg|25px|border]]{{ - }}1776 |colspan=9 rowspan=2|[[Сурет:US flag 13 stars.svg|25px|border]]{{-}}1777 |colspan=12 rowspan=2|[[Сурет:US flag 15 stars.svg|25px|border]]{{-}}1795 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:US flag 20 stars.svg|25px|border]] [[Сурет:US flag 21 stars.svg|25px|border]]{{-}}1818 1819 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:US flag 23 stars.svg|25px|border]]{{-}}1820 |colspan=7 rowspan=2|[[Сурет:US flag 24 stars.svg|25px|border]]{{-}}1822 |colspan=4 rowspan=2|[[Сурет:US flag 25 stars.svg|25px|border]] [[Сурет:US flag 26 stars.svg|25px|border]]{{-}}1836 1837 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:US flag 27 stars.svg|25px|border]]{{-}}1845 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:US flag 28 stars.svg|25px|border]] [[Сурет:US flag 29 stars.svg|25px|border]]{{-}}1846 1847 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:US flag 30 stars.svg|25px|border]]{{-}}1848 |colspan=4 rowspan=2|[[Сурет:US flag 31 stars.svg|25px|border]]{{-}}1851 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:US flag 32 stars.svg|25px|border]] [[Сурет:US flag 33 stars.svg|25px|border]]{{-}}1858 1859 |colspan=1|[[Сурет:US flag 34 stars.svg|25px|border]]{{-}}1861 |colspan=1|[[Сурет:US flag 35 stars.svg|25px|border]]{{-}}1863 |colspan=1|[[Сурет:US flag 36 stars.svg|25px|border]]{{-}}1865 |colspan=5 rowspan=2|[[Сурет:US flag 37 stars.svg|25px|border]]{{-}}1867 |colspan=7 rowspan=2|[[Сурет:US flag 38 stars.svg|25px|border]]{{-}}1877 |colspan=3 rowspan=2|[[Сурет:US flag 43 stars.svg|25px|border]] [[Сурет:US flag 44 stars.svg|25px|border]]{{-}}1890 1891 |colspan=6 rowspan=2|[[Сурет:US flag 45 stars.svg|25px|border]]{{-}}1896 |colspan=2 rowspan=2|[[Сурет:US flag 46 stars.svg|25px|border]]{{-}}1908 |colspan=23 rowspan=2|[[Сурет:US flag 48 stars.svg|25px|border]]{{-}}1912 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:US flag 49 stars.svg|25px|border]]{{-}}1959 |colspan=23 rowspan=2|[[Сурет:Flag of the United States.svg|25px|border]]{{-}}1960 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of the United States.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Америка Құрама Штаттары]] |- |colspan=1|[[Сурет:CSA FLAG 28.11.1861-1.5.1863.svg|25px|border]]{{-}}1861 |colspan=1|[[Сурет:Second national flag of the Confederate States of America.svg|25px|border]]{{-}}1863 |colspan=1|[[Сурет:Confederate National Flag since Mar 4 1865.svg|25px|border]]{{-}}1865 |- |[[Тринидад және Тобаго]] |colspan=49|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1498 |colspan=2|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1796 |colspan=79|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the West Indies Federation.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=24|[[Сурет:Flag of Trinidad and Tobago.svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Trinidad and Tobago.svg|40px|border]] |[[Тринидад және Тобаго|Тринидад және Тобаго Республикасы]] |- |[[Ямайка]] |colspan=52|[[Сурет:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|25px|border]]{{-}}1655 |colspan=36.5|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1801 |colspan=16|[[Сурет:Flag of Jamaica (1875–1906).svg|25px|border]]{{-}}1875 |colspan=25|[[Сурет:Flag of Jamaica (1906–1957).svg|25px|border]]{{-}}1906 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Jamaica (1957-1962).svg|25px|border]]{{-}}1957 |colspan=24|[[Сурет:Flag of Jamaica.svg|25px|border]]{{-}}1962 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Jamaica.svg|40px|border]] |[[Ямайка]] |- |- style="background:white" !rowspan=2|Мемлекеттер / Онжылдықтар !rowspan=2|бұрыңғы |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||| !rowspan=2|Қазіргі !rowspan=2|Онжылдықтар / Мемлекеттер |- !colspan=5|1700 !colspan=5|1710 !colspan=5|1720 !colspan=5|1730 !colspan=5|1740 !colspan=5|1750 !colspan=5|1760 !colspan=5|1770 !colspan=5|1780 !colspan=5|1790 !colspan=5|1800 !colspan=5|1810 !colspan=5|1820 !colspan=5|1830 !colspan=5|1840 !colspan=5|1850 !colspan=5|1860 !colspan=5|1870 !colspan=5|1880 !colspan=5|1890 !colspan=5|1900 !colspan=5|1910 !colspan=5|1920 !colspan=5|1930 !colspan=5|1940 !colspan=5|1950 !colspan=5|1960 !colspan=5|1970 !colspan=5|1980 !colspan=5|1990 !colspan=5|2000 |} </div> == Оңтүстік Америка == {{main|Оңтүстік Америка тулары}} <div class="overflowbugx" style="overflow:auto; width: 100%;"> {| class="wikitable" |- !rowspan=2|Мемлекеттер / Онжылдықтар !rowspan=2|бұрыңғы !colspan=5|1700 !colspan=5|1710 !colspan=5|1720 !colspan=5|1730 !colspan=5|1740 !colspan=5|1750 !colspan=5|1760 !colspan=5|1770 !colspan=5|1780 !colspan=5|1790 !colspan=5|1800 !colspan=5|1810 !colspan=5|1820 !colspan=5|1830 !colspan=5|1840 !colspan=5|1850 !colspan=5|1860 !colspan=5|1870 !colspan=5|1880 !colspan=5|1890 !colspan=5|1900 !colspan=5|1910 !colspan=5|1920 !colspan=5|1930 !colspan=5|1940 !colspan=5|1950 !colspan=5|1960 !colspan=5|1970 !colspan=5|1980 !colspan=5|1990 !colspan=5|2000 !rowspan=2|Қазіргі !rowspan=2|Онжылдықтар / Мемлекеттер |- |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||| |- |[[Аргентина]] |colspan=9|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1536 |colspan=34|[[Сурет:Bandera de Costas.svg|25px|border]]{{-}}1717 |colspan=14|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1785 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Belgrano (1812).svg|25px|border]]{{-}}1812 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Argentina (alternative).svg|25px|border]]{{-}}1816 |colspan=6|[[Сурет:Flag of Argentina (1818).svg|25px|border]]{{-}}1818 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Liga Federal.svg|25px|border]]{{-}}1830 |colspan=8|[[Сурет:Flag of Argentina (1840).svg|25px|border]]{{-}}1835 |colspan=5|[[Сурет:Flag of the Argentine Confederation.svg|25px|border]]{{-}}1850 |colspan=75|[[Сурет:Flag of Argentina.svg|25px|border]]{{-}}1861 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Argentina.svg|40px|border]] |[[Аргентина|Аргентина Республикасы]] |- |[[Боливия]] |colspan=9|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1534 |colspan=34|[[Сурет:Bandera de Costas.svg|25px|border]]{{-}}1717 |colspan=20|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1785 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Bolivia (1825-1826).svg|25px|border]]{{-}}1825 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Bolivia (1826-1851).svg|25px|border]]{{-}}1826 |colspan=80|[[Сурет:Flag of Bolivia.svg|25px|border]]{{-}}1851 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Bolivia.svg|40px|border]] |[[Боливия|Многонациональное Государство Боливия]] |- |[[Бразилия]] |colspan=59|[[Сурет:Flag Princes of Brazil.svg|25px|border]]{{-}}1697 |colspan=2|[[Сурет:Flag United Kingdom Portugal Brazil Algarves.svg|25px|border]]{{-}}1816 |colspan=25|[[Сурет:Flag Regent Prince of Brazil.svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Empire of Brazil (1822-1870).svg|25px|border]]{{-}}1822 1822 |colspan=14|[[Сурет:Flag_of_Empire_of_Brazil_(1870-1889).svg|25px|border]]{{-}}1870 |colspan=31|[[Сурет:Flag of Brazil 15-19 November.svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Brazil (1889-1960).svg|25px|border]]{{-}}1889 1889 |colspan=4|[[Сурет:Flag of Brazil (1960-1968).svg|25px|border]]{{-}}1960 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Brazil (1968-1992).svg|25px|border]]{{-}}1968 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Brazil.svg|25px|border]]{{-}}1992 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Brazil.svg|40px|border]] |[[Бразилия|Бразилия Федеративтік Республикасы]] |- |[[Венесуэла]] |colspan=9|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1522 |colspan=34|[[Сурет:Bandera de Costas.svg|25px|border]]{{-}}1717 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1785 |colspan=1|[[Сурет:Flag_of_Venezuela_(1811).svg|25px|border]]{{-}}1811 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]] [[Сурет:Bandera de la Guerra a Muerte.svg|25px|border]]{{-}}1812 1813 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1814 |colspan=1|[[Сурет:Flag_of_Venezuela_(1817_and_1859).svg|25px|border]] [[Сурет:Bandera de Angostura (20 de noviembre de 1817).svg|25px|border]]{{-}}1817 1817 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Gran Colombia (1819-1820).svg|25px|border]]{{-}}1819 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Gran Colombia (1820-1821).svg|25px|border]]{{-}}1820 |colspan=7|[[Сурет:Flag_of_the_Gran_Colombia.svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=11|[[Сурет:Flag of Venezuela (1836-1859).svg|25px|border]]{{-}}1836 |colspan=2|[[Сурет:Flag_of_Venezuela_(1817_and_1859).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Venezuela (1859-1863).svg|25px|border]]{{-}}1859 1859 |colspan=21|[[Сурет:Flag of Venezuela (1863-1905).svg|25px|border]]{{-}}1863 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Venezuela (1905-1930).svg|25px|border]]{{-}}1905 |colspan=38|[[Сурет:Flag of Venezuela 1930-2006.svg|25px|border]]{{-}}1930 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px|border]]{{-}}2006 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|40px|border]] |[[Венесуэла|Венесуэла Боливариан Республикасы]] |- |[[Гайана]] |colspan=49|[[Сурет:Prinsenvlag.svg|25px|border]]{{-}}1581 |colspan=5|[[Сурет:Flag_of_the_Batavian_Republic.gif|25px|border]]{{-}}1795 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Netherlands.svg|25px|border]]{{-}}1806 |colspan=2|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1810 |colspan=76|[[Сурет:Flag of British Guiana (1919-1955).svg|25px|border]]{{-}}1814 |colspan=22|[[Сурет:Flag of Guyana.svg|25px|border]]{{-}}1966 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Guyana.svg|40px|border]] |[[Гайана|Гайана Кооперативтік Республикасы]] |- |[[Колумбия]] |colspan=9|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1525 |colspan=34|[[Сурет:Bandera de Costas.svg|25px|border]]{{-}}1717 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1785 |colspan=3|[[Сурет:Flag of New Granada (1811-1814).svg|25px|border]]{{-}}1811 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1816 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Gran Colombia (1819-1820).svg|25px|border]]{{-}}1819 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Gran Colombia (1820-1821).svg|25px|border]]{{-}}1820 |colspan=6|[[Сурет:Flag_of_the_Gran_Colombia.svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=13|[[Сурет:Flag of New Granada.svg|25px|border]]{{-}}1834 |colspan=75|[[Сурет:Flag of United States of New Granada.svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Colombia.svg|25px|border]]{{-}}1861 1861 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Colombia.svg|40px|border]] |[[Колумбия|Колумбия Республикасы]] |- |[[Парагвай]] |colspan=9|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1537 |colspan=34|[[Сурет:Bandera de Costas.svg|25px|border]]{{-}}1717 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1785 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Paraguay 1811.svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Paraguay June 1811.svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Paraguay (1811-1812).svg|25px|border]]{{-}}1811 1811 1811 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Paraguay 1812 to 1826.svg|25px|border]]{{-}}1812 |colspan=8|[[Сурет:Flag of Paraguay 1826.svg|25px|border]]{{-}}1826 |colspan=56|[[Сурет:Flag of Paraguay 1842.png|25px|border]]{{-}}1842 |colspan=17|[[Сурет:Flag of Paraguay 1954.png|25px|border]]{{-}}1954 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Paraguay 1988.svg|25px|border]]{{-}}1988 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Paraguay.svg|25px|border]]{{-}}1991 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Paraguay.svg|40px|border]] |[[Парагвай|Парагвай Республикасы]] |- |nowrap rowspan=2|[[Перу]] |colspan=9 rowspan=2|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1532 |colspan=34 rowspan=2|[[Сурет:Bandera de Costas.svg|25px|border]]{{-}}1717 |colspan=18 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1785 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Peru (1821-1822).svg|25px|border]]{{-}}1820 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Peru (1822).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Peru (1822–1825).svg|25px|border]]{{-}}1822 1822 |colspan=6 rowspan=2 style="border-right: none;"|[[Сурет:Flag_of_Peru_(1825-1950).svg|25px|border]]{{-}}1825 |colspan=1 style="border: none;"| |colspan=56 rowspan=2 style="border-left: none;"| |colspan=30 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Peru.svg|25px|border]]{{-}}1950 |colspan=1 rowspan=2|[[Сурет:Flag of Peru.svg|40px|border]] |rowspan=2|[[Перу|Перу Республикасы]] |- |colspan=1|[[Сурет:Flag of South Peru.svg|25px|border]]{{-}}1836 |- |[[Суринам]] |colspan=49|[[Сурет:Prinsenvlag.svg|25px|border]]{{-}}1581 |colspan=5|[[Сурет:Flag_of_the_Batavian_Republic.gif|25px|border]]{{-}}1795 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Netherlands.svg|25px|border]]{{-}}1806 |colspan=2|[[Сурет:Flag of France.svg|25px|border]]{{-}}1810 |colspan=72|[[Сурет:Flag of the Netherlands.svg|25px|border]]{{-}}1814 |colspan=8|[[Сурет:Flag of Dutch Guyana.svg|25px|border]]{{-}}1959 |colspan=18|[[Сурет:Flag of Suriname.svg|25px|border]]{{-}}1975 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Suriname.svg|40px|border]] |[[Суринам|Суринам Республикасы]] |- |[[Уругвай]] |colspan=9|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1624 |colspan=34|[[Сурет:Bandera de Costas.svg|25px|border]]{{-}}1717 |colspan=14|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1785 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Belgrano (1812).svg|25px|border]]{{-}}1812 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Artigas.svg|25px|border]]{{-}}1815 |colspan=1|[[Сурет:Flag United Kingdom Portugal Brazil Algarves.svg|25px|border]]{{-}}1821 |colspan=3|{{-}}1822 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Uruguay (1828-1830).svg|25px|border]]{{-}}1828 |colspan=90|[[Сурет:Flag of Uruguay.svg|25px|border]]{{-}}1830 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Uruguay.svg|40px|border]] |[[Уругвай|Шығыс Уругвай Республикасы]] |- |[[Чили]] |colspan=9|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1541 |colspan=34|[[Сурет:Bandera de Costas.svg|25px|border]]{{-}}1717 |colspan=14|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1785 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Chile (1812-1814).svg|25px|border]]{{-}}1812 |colspan=97|[[Сурет:Flag of Chile (1817-1818).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Chile.svg|25px|border]]{{-}}1817 1817 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Chile.svg|40px|border]] |[[Чили|Чили Республикасы]] |- |[[Эквадор]] |colspan=9|[[Сурет:Flag of New Spain.svg|25px|border]]{{-}}1534 |colspan=34|[[Сурет:Bandera de Costas.svg|25px|border]]{{-}}1717 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1785 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Patriotic Army of Ecuador 1809.svg|25px|border]]{{-}}1809 |colspan=4|[[Сурет:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px|border]]{{-}}1812 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Ecuador (1820-1822).svg|25px|border]]{{-}}1820 |colspan=11|[[Сурет:Flag of Ecuador (1822).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of the Gran Colombia (1819-1820).svg|25px|border]]{{-}}1822 1822 |colspan=8|[[Сурет:Flag of Ecuador (1845).svg|25px|border]] [[Сурет:Flag of Ecuador (1845-1860).svg|25px|border]]{{-}}1845 1845 |colspan=75|[[Сурет:Flag of Ecuador.svg|25px|border]]{{-}}1860 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Ecuador.svg|40px|border]] |[[Эквадор]] |- |- style="background:white" !rowspan=2|Мемлекеттер / Онжылдықтар !rowspan=2|бұрыңғы |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||| !rowspan=2|Қазіргі !rowspan=2|Онжылдықтар / Мемлекеттер |- !colspan=5|1700 !colspan=5|1710 !colspan=5|1720 !colspan=5|1730 !colspan=5|1740 !colspan=5|1750 !colspan=5|1760 !colspan=5|1770 !colspan=5|1780 !colspan=5|1790 !colspan=5|1800 !colspan=5|1810 !colspan=5|1820 !colspan=5|1830 !colspan=5|1840 !colspan=5|1850 !colspan=5|1860 !colspan=5|1870 !colspan=5|1880 !colspan=5|1890 !colspan=5|1900 !colspan=5|1910 !colspan=5|1920 !colspan=5|1930 !colspan=5|1940 !colspan=5|1950 !colspan=5|1960 !colspan=5|1970 !colspan=5|1980 !colspan=5|1990 !colspan=5|2000 |} </div> == Құрлықаралық == <div class="overflowbugx" style="overflow:auto; width: 100%;"> {| class="wikitable" |- !rowspan=2|Мемлекеттер / Онжылдықтар !rowspan=2|бұрыңғы !colspan=5|1700 !colspan=5|1710 !colspan=5|1720 !colspan=5|1730 !colspan=5|1740 !colspan=5|1750 !colspan=5|1760 !colspan=5|1770 !colspan=5|1780 !colspan=5|1790 !colspan=5|1800 !colspan=5|1810 !colspan=5|1820 !colspan=5|1830 !colspan=5|1840 !colspan=5|1850 !colspan=5|1860 !colspan=5|1870 !colspan=5|1880 !colspan=5|1890 !colspan=5|1900 !colspan=5|1910 !colspan=5|1920 !colspan=5|1930 !colspan=5|1940 !colspan=5|1950 !colspan=5|1960 !colspan=5|1970 !colspan=5|1980 !colspan=5|1990 !colspan=5|2000 !rowspan=2|Қазіргі !rowspan=2|Онжылдықтар / Мемлекеттер |- |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||| |- |[[Әзірбайжан|Әзірбайжан Республикасы]] |colspan=19|[[Сурет:Safavid Flag.svg|25px|border]]{{-}}1576 |colspan=5|[[Сурет:Nadir Shah Flag.svg|25px|border]]{{-}}1736 |colspan=12|[[Сурет:Flag of Persia (1665).svg|25px|border]]{{-}}1747 |colspan=13|[[Сурет:Zand Dynasty flag.svg|25px|border]]{{-}}1760 |colspan=8|[[Сурет:Qajar Naval Ensign.svg|25px|border]]{{-}}1796 |colspan=22|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1813 |colspan=13|[[Сурет:Romanov Flag.svg|25px|border]]{{-}}1858 |colspan=17|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1883 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Transcaucasian Federation.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan.png|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=1|[[Сурет:Flag_of_Azerbaijan.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=2|[[Сурет:Flag of Azerbaijan SSR (1920-1921).svg|25px|border]]{{-}}1920 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Transcaucasian SFSR.svg|25px|border]]{{-}}1922 |colspan=1|[[Сурет:Flag_of_Azerbaijan_SSR_(1937-1940).svg|25px|border]]{{-}}1937 |colspan=6|[[Сурет:Flag АзССР.svg|25px|border]]{{-}}1940 |colspan=18|[[Сурет:Flag of Azerbaijan SSR.svg|25px|border]]{{-}}1952 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|25px|border]]{{-}}1990 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px|border]] |[[Әзірбайжан|Әзірбайжан Республикасы]] |- |[[Армения]] |colspan=65|[[Сурет:Safavid Flag.svg|25px|border]]{{-}}1510 |colspan=14|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1828 |colspan=13|[[Сурет:Romanov Flag.svg|25px|border]]{{-}}1858 |colspan=17|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1883 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Transcaucasian Federation.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=3|[[Сурет:Flag of the Democratic Republic of Armenia.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Transcaucasian SFSR.svg|25px|border]]{{-}}1922 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic (1936–1940).svg|25px|border]]{{-}}1936 |colspan=6|[[Сурет:Flag of Armenia SSR (1940–1952).svg|25px|border]]{{-}}1940 |colspan=19|[[Сурет:Flag of Armenian SSR.svg|25px|border]]{{-}}1952 |colspan=10|[[Сурет:Flag of Armenia.svg|25px|border]]{{-}}1990 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px|border]] |[[Армения|Армения Республикасы]] |- |[[Грузия]] |colspan=1|[[File:Sakartvelo - drosha.svg|25px|border]]<br>1008-1490 |colspan=31| |colspan=19|[[File:Flag of Kingdom of Kartli-Kakheti.svg|25px|border]]<br>1762 |colspan=29|[[File:Flag of Russia.svg|25px|border]]<br>1801 |colspan=12|[[Сурет:Romanov Flag.svg|25px|border]]{{-}}1858 |colspan=17|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1883 |colspan=1|[[Сурет:Flag of the Transcaucasian Federation.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Georgia (1918-1921).svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Georgian SSR (1921-1922).svg|25px|border]]{{-}}1921 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Transcaucasian SFSR.svg|25px|border]]{{-}}1922 |colspan=7|[[Сурет:Флаг Грузинской ССР (1940-1952).svg|25px|border]]{{-}}1937 |colspan=20|[[Сурет:Flag of Georgian SSR.svg|25px|border]]{{-}}1951 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Georgia (1990-2004).svg|25px|border]]{{-}}1990 |colspan=3|[[Сурет:Flag of Georgia.svg|25px|border]]{{-}}2004 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px|border]] |[[Грузия]] |- |[[Мысыр|Египет]] |colspan=73|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1517 |colspan=19|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=20|[[Сурет:Egypt flag 1882.svg|25px|border]]{{-}}1882 |colspan=15|[[Сурет:Flag of Egypt 1922.svg|25px|border]]{{-}}1922 |colspan=3|[[Сурет:Flag_of_Egypt_(1952-1958).svg|25px|border]]{{-}}1952 |colspan=7|[[Сурет:Flag of United Arab Republic.svg|25px|border]]{{-}}1958 |colspan=6|[[Сурет:Flag_of_Egypt_(1972-1984).svg|25px|border]]{{-}}1972 |colspan=13|[[Сурет:Flag of Egypt.svg|25px|border]]{{-}}1984 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Egypt.svg|40px|border]] |[[Египет|Египет Араб Республикасы]] |- |[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] |colspan=66| |colspan=14|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1831 |colspan=12|[[Сурет:Romanov Flag.svg|25px|border]]{{-}}1858 |colspan=17|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1883 |colspan=2|[[Сурет:Flag of the Alash Autonomy.svg|25px|border]]{{-}}1917 |colspan=2|[[Сурет:Flag RSFSR 1918.svg|25px|border]]{{-}}1920 |colspan=6|[[Сурет:Flag of the Russian SFSR 1925-1937.svg|25px|border]]{{-}}1925 |colspan=2|[[Сурет:Flag_of_Kazakh_SSR_(1937-1940).svg|25px|border]]{{-}}1937 |colspan=6|[[Сурет:Qazaq SSR 40-53.svg|25px|border]]{{-}}1940 |colspan=20|[[Сурет:Flag of Kazakh SSR.svg|25px|border]]{{-}}1953 |colspan=2|{{-}}1992 |colspan=7|[[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|25px|border]]{{-}}1996 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px|border]] |[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] |- |[[Кипр Республикасы|Кипр]] |colspan=73|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1453 |colspan=17|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=22|[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|25px|border]]{{-}}1878 |colspan=19|[[Сурет:Flag_of_Cyprus_(1922-1960).svg|25px|border]]{{-}}1922 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Cyprus (1960).svg|25px|border]]{{-}}1960 |colspan=24|[[Сурет:Flag of Cyprus.svg|25px|border]]{{-}}1960 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Cyprus.svg|40px|border]] |[[Кипр Республикасы]] |- |[[Ресей]] |colspan=80|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1699 |colspan=12|[[Сурет:Romanov Flag.svg|25px|border]]{{-}}1858 |colspan=18|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1883 |colspan=3|[[Сурет:Flag RSFSR 1918.svg|25px|border]]{{-}}1918 |colspan=6|[[Сурет:Flag of the Russian SFSR 1925-1937.svg|25px|border]]{{-}}1925 |colspan=9|[[Сурет:Flag of the Russian SFSR 1937-1954.svg|25px|border]]{{-}}1937 |colspan=18|[[Сурет:Flag of Russian SFSR.svg|25px|border]]{{-}}1954 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Russia 1991-1993.svg|25px|border]]{{-}}1991 |colspan=9|[[Сурет:Flag of Russia.svg|25px|border]]{{-}}1993 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Russia.svg|40px|border]] |[[Ресей|Ресей Федерациясы]] |- |[[Түркия]] |colspan=73|[[Сурет:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px|border]]{{-}}1453 |colspan=46|[[Сурет:Ottoman Flag.svg|25px|border]]{{-}}1844 |colspan=37|[[Сурет:Flag of Turkey.svg|25px|border]]{{-}}1936 |colspan=1|[[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px|border]] |[[Түркия|Түрік республикасы]] |- |- style="background:white" !rowspan=2|Мемлекеттер / Онжылдықтар !rowspan=2|бұрыңғы |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||| !rowspan=2|Қазіргі !rowspan=2|Онжылдықтар / Мемлекеттер |- !colspan=5|1700 !colspan=5|1710 !colspan=5|1720 !colspan=5|1730 !colspan=5|1740 !colspan=5|1750 !colspan=5|1760 !colspan=5|1770 !colspan=5|1780 !colspan=5|1790 !colspan=5|1800 !colspan=5|1810 !colspan=5|1820 !colspan=5|1830 !colspan=5|1840 !colspan=5|1850 !colspan=5|1860 !colspan=5|1870 !colspan=5|1880 !colspan=5|1890 !colspan=5|1900 !colspan=5|1910 !colspan=5|1920 !colspan=5|1930 !colspan=5|1940 !colspan=5|1950 !colspan=5|1960 !colspan=5|1970 !colspan=5|1980 !colspan=5|1990 !colspan=5|2000 |} </div> == Қайнары == <references></references> {{DEFAULTSORT:Ұлттық тулар хронологиясы}} [[Санат:Тулар]] [[Санат:Елдер тулары| ]] [[Санат:Ұлттық символдар]] [[Санат:Елдердің тарихи хронологиясы]] {{symbols-stub}} j8ely8cwdcujd7qgkgzqscfctsanb75 2 550565 3604378 2363525 2026-05-13T14:26:57Z Alphy Haydar 36950 3604378 wikitext text/x-wiki {{sockpuppet|Alphy Haydar}} Бұл тіркелгі [[Alphy Haydar]] қатысушысының қуыршақ тіркелгісі не еліктемесі болуы ықтимал.. Дәлелін қатысушының үлес беті нен іздеп көріңіз. Бұғаттау журналын да қарап көріңіз. bgiut2pnny6dfpevlp371ll9zgivhxg 3604380 3604378 2026-05-13T14:28:49Z Alphy Haydar 36950 3604380 wikitext text/x-wiki {{sockpuppet|Alphy Haydar}} Бұл [[Alphy Haydar]] қатысушысының қосымша тіркелгісі. [[Alphy Haydar]]дың жеке дерегі: [[Хайдар Алфи]] 5exm9gjcd5apr2vdr86c3i37uhu0ssg 3604381 3604380 2026-05-13T14:29:23Z Alphy Haydar 36950 3604381 wikitext text/x-wiki {{sockpuppet|Alphy Haydar}} Бұл [[Қатысушы:Alphy Haydar]] қатысушысының қосымша тіркелгісі. [[Қатысушы:Alphy Haydar]]дың жеке дерегі: [[Хайдар Алфи]] lwcehhgs7sqzpyyunnsnerm6ualdd8r 3604382 3604381 2026-05-13T14:30:08Z Alphy Haydar 36950 3604382 wikitext text/x-wiki {{sockpuppet|Alphy Haydar}} Бұл [[Қатысушы:Alphy Haydar|Хайдар Амед]] қатысушысының қосымша тіркелгісі. [[Қатысушы:Alphy Haydar|Хайдар Амед]]дың жеке дерегі: [[Хайдар Алфи]] qt9p9qpun1fjjn2hg08khekjl1y5dei 3604383 3604382 2026-05-13T14:31:10Z Alphy Haydar 36950 3604383 wikitext text/x-wiki {{sockpuppet|Alphy Haydar}} Бұл [[Қатысушы:Alphy Haydar|Хайдар Алфи]] есімді қатысушының қосымша тіркелгісі. [[Қатысушы:Alphy Haydar|Хайдар Алфи]]дің жеке дерегі: [[Хайдар Алфи]] eztagjldt2kkmbclum31o7fzbkwde6a 0 565721 3604715 2468092 2026-05-13T23:16:39Z Xqbot 3358 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[I Исмаил]] 3604715 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[I Исмаил]] n2durbgsxx69wpqsqwh1qzsc80q2rdb 14 573057 3604894 2513927 2026-05-14T10:46:21Z TalgatSnow 143530 3604894 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала|Пер-Лашез}} {{commonscat|Burials at the Père-Lachaise Cemetery}} [[Санат:Парижде жерленгендер]] [[Санат:Зираттар бойынша Францияда жерленгендер]] ogd710yvlqrsa7004u77fcui679dil5 0 604927 3604545 3581732 2026-05-13T17:03:03Z Tuttiorchestra687 173049 3604545 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{толықтыру}} '''Мүсілім Балтабайлы Әмзе''' ([[1977]] жылы [[23 қаңтар]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]]нің және Н.Тілендиев атындағы Академиялық фольклорлық-этнографиялық [[Отырар сазы]] оркестрінің [[дирижер|дирижерлері болған,]] [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. * [[2000]] жылы [[Құрманғазы]] атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын халық аспаптары факультетін [[домбыра]] мамандығы және [[оркестр]] факультетін контрабас мамандығы бойынша қатар тәмәмдаған. * [[2010]] жылы консерваторияны опера және симфония дирижері мамандығы бойынша аяқтаған. * [[2014]] жылы профессор [[Базарғали Әжиұлы Жаманбаев]]тың сыныбынан «Өнертану магистрі» академиялық дәрежесін алып шыққан. * [[2016]] жылдан [[Құрманғазы]] атындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның докторанты. * [[2017]] жылдан [[Қазақстан композиторлар одағы]]ның мүшесі. * [[2008]]-[[2014]] жылдары А.Жұбанов атындағы РҚМММИ [[симфониялық оркестр]]інің көркемдік жетекшісі және дирижері. * [[2008]] жылы дирижер Ваг Папянның жетекшілігімен Ашдод симфониялық оркестрінде ([[Израиль]]) және [[2009]] жылы Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында тәжірибеден өтті. * [[2017]] жылы Мюнхен Симфоникер оркестрінде ([[Германия]]) дирижер Георг Фритш өткізген мастер-классқа қатысып, тәжірибеден өткен. * [[2008]] жылдан Н. Тілендиев атындағы академиялық фольклорлы-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері. [[Токио]]ның Персимон-Холл сахнасында өнер көрсеткен. * [[2009]] жылдан ҚР мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері. Алғашқы дебюттік концертін Израильдің Ришон ле-Зион және Ашдод қалаларында өткізді. * [[2011]] жылдан 2023 жылға дейін П. Чайковский атындағы [[Алматы музыка колледжі]]нің студенттік симфониялық және эстрада-симфониялық оркестрлерінің көркемдік жетекшісі және дирижері. * [[2010]]-[[2012]] жылдары Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының дирижері қызметін атқарды. * «Мәңгілік сарын» атты домбыра күйлері антологиясының ([[2007]] ж.), «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» ([[2009]] ж.), «Шаһнама» ([[2013]] ж.) антологиялық жинақтарының құрастырушысы, «Қазақстанның музыкалық мұрасы», «Қазақстандағы этностардың музыкалық мұралары» ([[2015]] ж.) антологиялық жинақтарының музыка редакторы. * Республикалық жас орындаушылар байқауының ([[Алматы]], [[1994]]), [[Қаршыға Ахмедияров]] атындағы күйшілер байқауының лауреаты (Алматы, 1996) және I Халықаралық Н. Тілендиев атындағы дирижерлер байқауының ([[Астана]], [[2008]]) дипломанты. М.Төлебаев атындағы республикалық «Алтын таяқша» дирижерлер байқауының ([[Талдықорған]], [[2013]]) лауреаты. * Құрманғазы атындағы студенттік академиялық халық аспаптар оркестрімен 2012 жылы «Ғасырлар пернесі», Нұрғиса Тілендиев атындағы Академиялық фольклорлы-этнографиялық "Отырар сазы" оркестрімен 2012 жылы «Сырлы сарын», 2013 жылы «Сырлы саз», 2014 жылы «Аңсау», 2016 жылы «Гүлден, елім», ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен 2015 жылы «Тарихын тасқа таңбалап» атты жеке концерттері өткен. == Марапаттары == * «Құрмет» ордені (2023)<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} q83tvpie5g2lhxyc93dcf1zj8w14q6j 3604546 3604545 2026-05-13T17:03:26Z Tuttiorchestra687 173049 «[[Санат:Қазақстан дирижерлері|Қазақстан дирижерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604546 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{толықтыру}} '''Мүсілім Балтабайлы Әмзе''' ([[1977]] жылы [[23 қаңтар]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]]нің және Н.Тілендиев атындағы Академиялық фольклорлық-этнографиялық [[Отырар сазы]] оркестрінің [[дирижер|дирижерлері болған,]] [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. * [[2000]] жылы [[Құрманғазы]] атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын халық аспаптары факультетін [[домбыра]] мамандығы және [[оркестр]] факультетін контрабас мамандығы бойынша қатар тәмәмдаған. * [[2010]] жылы консерваторияны опера және симфония дирижері мамандығы бойынша аяқтаған. * [[2014]] жылы профессор [[Базарғали Әжиұлы Жаманбаев]]тың сыныбынан «Өнертану магистрі» академиялық дәрежесін алып шыққан. * [[2016]] жылдан [[Құрманғазы]] атындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның докторанты. * [[2017]] жылдан [[Қазақстан композиторлар одағы]]ның мүшесі. * [[2008]]-[[2014]] жылдары А.Жұбанов атындағы РҚМММИ [[симфониялық оркестр]]інің көркемдік жетекшісі және дирижері. * [[2008]] жылы дирижер Ваг Папянның жетекшілігімен Ашдод симфониялық оркестрінде ([[Израиль]]) және [[2009]] жылы Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында тәжірибеден өтті. * [[2017]] жылы Мюнхен Симфоникер оркестрінде ([[Германия]]) дирижер Георг Фритш өткізген мастер-классқа қатысып, тәжірибеден өткен. * [[2008]] жылдан Н. Тілендиев атындағы академиялық фольклорлы-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері. [[Токио]]ның Персимон-Холл сахнасында өнер көрсеткен. * [[2009]] жылдан ҚР мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері. Алғашқы дебюттік концертін Израильдің Ришон ле-Зион және Ашдод қалаларында өткізді. * [[2011]] жылдан 2023 жылға дейін П. Чайковский атындағы [[Алматы музыка колледжі]]нің студенттік симфониялық және эстрада-симфониялық оркестрлерінің көркемдік жетекшісі және дирижері. * [[2010]]-[[2012]] жылдары Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының дирижері қызметін атқарды. * «Мәңгілік сарын» атты домбыра күйлері антологиясының ([[2007]] ж.), «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» ([[2009]] ж.), «Шаһнама» ([[2013]] ж.) антологиялық жинақтарының құрастырушысы, «Қазақстанның музыкалық мұрасы», «Қазақстандағы этностардың музыкалық мұралары» ([[2015]] ж.) антологиялық жинақтарының музыка редакторы. * Республикалық жас орындаушылар байқауының ([[Алматы]], [[1994]]), [[Қаршыға Ахмедияров]] атындағы күйшілер байқауының лауреаты (Алматы, 1996) және I Халықаралық Н. Тілендиев атындағы дирижерлер байқауының ([[Астана]], [[2008]]) дипломанты. М.Төлебаев атындағы республикалық «Алтын таяқша» дирижерлер байқауының ([[Талдықорған]], [[2013]]) лауреаты. * Құрманғазы атындағы студенттік академиялық халық аспаптар оркестрімен 2012 жылы «Ғасырлар пернесі», Нұрғиса Тілендиев атындағы Академиялық фольклорлы-этнографиялық "Отырар сазы" оркестрімен 2012 жылы «Сырлы сарын», 2013 жылы «Сырлы саз», 2014 жылы «Аңсау», 2016 жылы «Гүлден, елім», ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен 2015 жылы «Тарихын тасқа таңбалап» атты жеке концерттері өткен. == Марапаттары == * «Құрмет» ордені (2023)<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] 6d0kjeplxme6kju014rixwdoyj0fz3j 0 608794 3604641 2649184 2026-05-13T21:19:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604641 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |+ style="font-size: larger;" | Борис Пайчадзе атындағы стадион |- |colspan="2" align="center"|[[Сурет:Geo-Esp 11.09.12.jpg|thumb|right|200px|]] |- |'''Сәулетшісі'''|| |- |'''Орналасуы'''||[[Тбилиси]] {{coord|41|43|23|N|44|47|23|E|type:landmark|display=inline,title}} |- |'''Салынған'''||[[1936 жыл]] |- |'''Ашылған'''||29 қыркүйек [[1936 жыл]] |- | '''Қайта өңдеуден өткені'''||[[1976 жыл|1976]], [[2006 жыл|2006]], [[2015 жыл|2015]] |- |'''Сыйымдылығы'''||55 000 |- |'''Торбеті'''|| |- |'''Иесі'''||[[Динамо (футбол клубы, Тбилиси)|Динамо Тбилиси ФК]] |- |'''Командасы'''||[[Грузия Ұлттық футбол құрамасы|Грузия құрамасы]]<br>[[Динамо (футбол клубы, Тбилиси)|Динамо Тбилиси]] {{#if: {{{габарит|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}- {{!}} '''Габарит''' {{!}} 105x68 }} |} '''Борис Пайчадзе атындағы Динамо-Арена''' (груз. ''ბორის პაიჭაძის სახელობის ეროვნული სტადიონი'') — Грузияның астанасы Тбилисиде орналасқан футбол стадионы. Құрылысы 1936 жылы басталып, сол жылы пайдалануға берілді. Сыйымдылығы - 55 мың адам. [[Грузия Ұлттық футбол құрамасы|Грузия Ұлтттық құрамасы]] мен [[Динамо (футбол клубы, Тбилиси)|"Динамо" (Тбилиси)]] командасы өз алаңындағы ойындарын өткізеді. == Тарихы == КСРО дәуірінде [[Лаврентий Павлович Берия|Лаврений Берияның]], сосын [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Лениннің]] атымен аталды. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары "Ұлттық стадион" деген атауға ие болды. 1995-2011 жылдары Грузияның танымал футолшысы [[Борис Пайзадзе|Борис Пайзадзенің]] аты берілді. 2011 жылдан бері "Динамо" атауына ие болды. {{Толықтыру}} == Сілтемелер == *[http://www.fcdinamo.ge/ru/club/stadium Динамо Тб. клубы сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313200750/http://fcdinamo.ge/ru/club/stadium |date=2016-03-13 }} [[Санат:Грузия футбол стадиондары]] [[Санат:Стадиондар]] 0me73asza19gh0bz1pod3y3tap0ajqu 0 626770 3604719 3376622 2026-05-14T02:01:54Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604719 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Италия}} Брешиа |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1911 |таратылды = |стадионы = [[Марио Ригамонти (стадион)|Марио Ригамонти]] |сыйымдылығы = |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Италия}} Эудженио Корини |капитаны = {{flagicon|Италия}} |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Серия B |маусым = 2023/24 |орын = 8- |сайты = |pattern_b1 = _brescia1920h |body1 = 0033FF |pattern_la1 = _brescia1920h |leftarm1 = 0033FF |pattern_ra1 = _brescia1920h |rightarm1 = 0033FF |pattern_sh1 = _brescia1920h |shorts1 = 0033FF |pattern_so1 = _brescia1920h |socks1 = 0033FF |pattern_b2 = _brescia1920a |body2 = 155993 |pattern_la2 = _brescia1920a |leftarm2 = FFFFFF |pattern_ra2 = _brescia1920a |rightarm2 = FFFFFF |pattern_sh2 = _brescia1920h |shorts2 = FFFFFF |pattern_so2 = _brescia1920a |socks2 = FFFFFF |body3 = 000055 |pattern_b3 = _brescia1920t |pattern_la3 = _brescia1920t |leftarm3 = 000055 |pattern_ra3 = _brescia1920t |rightarm3 = 000055 |pattern_sh3 = _brescia1920t |shorts3 = 000055 |pattern_so3 = _brescia1920t |socks3 = 000055 }} '''«Брешиа»''' ({{lang-it|Brescia Calcio}}) — [[Италия|Италияның]] [[Брешиа (провинция)|Брешиа провинциясындағы]] кәсіпқой футбол клубы. [[1911 жыл|1911 жылы]] құрылған. 2018/19 жылғы маусымда Б сериясында жеңімпаз атанып, А сериясына жолдама алды. == Атақты ойыншылары == * {{flagicon|Италия}} [[Алессандро Альтобелли]] * {{flagicon|Бразилия|20px}} [[Бранко (футболшы)|Бранко]] * {{flagicon|Италия}} [[Маурицио Ганц]] *{{flagicon|Румыния}} [[Георге Хаджи]] * {{flagicon|Италия}} [[Марко Баллотта]] * {{flagicon|Италия}} [[Андреа Пирло]] * {{flagicon|Италия}} [[Кристиано Дони]] * {{flagicon|Италия}} [[Дарио Убнер]] * {{flagicon|Италия}} [[Даниэле Бонера]] * {{flagicon|Италия}} [[Роберто Баджо]] * {{flagicon|Италия}} [[Хосеп Гвардиола]] * {{flagicon|Италия}} [[Лука Тони]] * {{flagicon|Литва|20px}} [[Марюс Станкявичюс]] * {{flagicon|Бразилия|20px}} [[Матузалем]] * {{flagicon|Италия}} [[Луиджи ди Бьяджо|Луиджи Ди Бьяджо]] * {{flagicon|Словакия|20px}} [[Марек Гамшик]] * {{flagicon|Италия}} [[Алессандро Дьяманти]] == Атақты бапкерлері == * {{flagicon|Италия|20px}} Пасинато (1984—1986) * {{flagicon|Румыния|20px}} [[Мирча Луческу]] (1991—1996) * {{flagicon|Италия|20px}} [[Карло Маццоне]] (2000—2003) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.bresciacalcio.it Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060826213543/http://www.bresciacalcio.it/rosa.php |date=2006-08-26 }} [[Санат:Италия футбол клубтары]] 5zjsfxk4vtqe9kyjc9on23scumz9wt7 0 637243 3604552 3583433 2026-05-13T17:07:53Z Tuttiorchestra687 173049 3604552 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Нұркен Нұрғалиұлы Әшіров |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 20.01.1985 |Туған жері = Ащыбұлақ (Пионер) ауылы, {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы)}}, [[Жамбыл облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = [[күйші]], [[композитор]], [[дирижер]] |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = Н.Тілендиев атындағы АФЭО (2003-2010); А.Жұбанов атындағы РҚМММИ (2009-2018), Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы (2011-2018); Құрманғазы атынадғы Қазақ ұлттық консерваториясы (2018-2019); |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2012); Тұңғыш Президент - Елбасы Қоры сыйлығы лаураеты (2012); Мемлекеттік стипендия иегері (2009, 2010, 2011, 2012, 2013); "Қазақстан халықтары ассамблеясына 25 жыл" мерекелік медалі (2020); "Халық алғысы" медалі иегері (2020); |Сайты = }} '''Нұркен Нұрғалиұлы Әшіров''' (20 қаңтар, 1985 жыл, Пионер ауылы, [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Жамбыл облысы]]) — [[күйші]], [[дирижер]], көптеген ән-күй, [[Оркестр|оркестрге]] арналған шығармалардың авторы, [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], Тұңғыш Президент - Елбасы Қоры сыйлығының лауреаты, Мемлекеттік стипендия иегері, [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]] атындағы дарынды балаларға арналған мектеп-интернатының директоры болып қызмет атқарған. ==Өмірбаяны== 1997 жылы [[Алматы]] қаласындағы А. Жұбанов атындағы РҚМММИ-на қабылданып, ол жерді ұстаз Г. Ұлтарақова сыныбынан 2002 жылы үздік тәмәмдаған. Осы жылы [[Құрманғазы атындағы консерватория|Құрманғазы атындағы ҚҰК]] профессор А. Тоқтағанның сыныбына қабылданып, 2006 жылы үздік бітірген. 2011-2013 жылдары аталған оқу орнының магистратурасын «Опера және симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша ҚР Еңбек сіңірген қайраткері, доцент Нұрлан Жарасов сыныбынан аяқтаған. === Білімі === *1991 жылы Еңбек ауылындағы бастауыш мектептің бірінші сыныбына барған. *1992-1997 жылдары [[Тараз]] қаласындағы А. Суханбаев атындағы №25 орта мектебінде оқыған. *1997-2002 жылдары Ахмет Жұбанов атындағы дарынды балаларға арналған мектеп-интернатында домбыра сыныбында оқыған. *2002-2012 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының бакалавриаты мен магистратурасында оқыған. === Қызмет жолы === Еңбек жолын 2003 жылы Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» АФЭО әртісі қызметінен бастаған. 2004-2010 жылдары осы оркестрдің Бас [[Концертмейстер|концертмейстері]] және солисті қызметін атқарған. 2011 жылы [[Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы|Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясының]] солисті қызметін атқарған. Сонымен қатар, А. Жұбанов атындағы дарынды балаларға арналған РҚМММИ-ның Халық аспаптар бөлімінің ұстазы (2009-2012), меңгерушісі (2012-2018) қызметтерін атқарған. 2018-2019 жылдар аралығында Құрманғазы атындағы ҚҰК Халық музыкасы факультетінің деканы қызметін атқарған. 2019 жылдан қазіргі уақытқа дейін Ахмет Жұбанов атындағы дарынды балаларға арналған республикалық қазақ мамандандырылған музыка мектеп-интернатының директоры қызметін атқарған. 2001 жылдан бері мемлекеттік деңгейде ұйымдастырылып келе жатқан барлық дерлік ресми шаралар мен концерттердің тұрақты қатысушысы. (Тәуелсіздігіміздің 10, 15, 20 жылдығына орай ұйымдастырлыған Гала-концерттер, ҚР Конституциясының 10 және 15 жылдығы, Астана күндері, ШЫҰ 10 жылдығы, Қазақстанның ЕҚЫҰ-на (ОБСЕ) төрағалық етуге арналған салтанатты Гала-концерт ([[Вена]], [[Астана|Санкт-Петербург]]), т.б. айтулы мерекелік салтанатты концерттердің барлығында жеке домбырамен өнер көрсеткен. Нұркен Нұрғалиұлы Қазақстанның шетелдегі мәдениет күндері аясында, сондай-ақ ҚР Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н. Назарбаевтың]] ресми іс-сапарлары барысына орай ұйымдастырылған Гала-концерттерде Карнегги-Холл ([[Нью-Йорк]]), Кеннеди центр ([[Вашингтон]]), Концертхаус, Хофбург император сарайы ([[Вена]]), Конгресс-Холл, Әлем мәдениеті үйі ([[Берлин]]), Сантори-Холл, Персимон-Холл ([[Токио]]), Опера-Хаус ([[Бейжің|Пекин]]) сияқты т.б. әлемнің көптеген атақты сахналарында жеке домбырамен қазақтың күй өнерін паш еткен дарабоз, саңлақ күйші. Ол [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Германия]], [[Франция]], [[Аустрия|Австрия]], [[Швейцария]], [[Словения]], [[Жапония]], [[Қытай]], [[Түркия]], [[Әзербайжан|Әзірбайжан]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]], [[Сауд Арабиясы|Сауд-Арабиясы]], Йордания, [[Ресей]], [[Украина]], [[Беларусь]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]], [[Италия]], [[Испания]], [[Румыния]] елдерінде табыспен өнер көрсетіп, көрерменнің зор қошеметіне ие болған. Нұркен Нұрғалиұлы 2000 жылдан бері [[Астана]], [[Алматы]], [[Атырау]], [[Тараз]] қалаларында бірнеше жеке шығармашылық концерттерін өткізген. 2014 жылы [[Вена]] қаласында жеке концертін өткізген. Сондай-ақ 2015 жылы [[Париж|Парижде]], Венада және Словения астанасы [[Любляна]] қаласында өзі құрған «Талас» фольк-поп [[Ансамбль|ансамблімен]] концерттерін өткізген. 2014 жылы [[Париж]] қаласында [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] штаб пәтерінде өткен конференцияда «Әлемнің материалдық емес мәдени мұралары» тізіміне қазақтың [[күй]] мұрасын енгізуге атсалысты. Сонымен қатар Нұркен 30-ға жуық күйлердің, бірнеше аспаптық пьесалардың, күй-поэмалардың авторы. Оның оркестрге жазған «Кемел», «Жырқисса», «Балдырған», «Абылай», «Аңырақай шайқасы», «Шұғыла», «Көкшолақ» т.б. туындылары тыңдарман қауымның зор қошеметіне бөленіп, мамандардың оң бағасына ие болуда. == Марапаттары == Ол көптеген байқаулар мен фестивальдердің лауреаты. Негізгілері: * І Халықаралық «Айналайын» фестивалі. Лауреат. Алматы қ. 1996 ж. * І Халықаралық «Құрманғазы және Ұлы дала музыкасы» фестивалі лауреаты. 1998 ж. * А.Жұбанов атындағы байқауының І орын лауреаты. Алматы қ. 1999 ж. * ХХІ Колледждер мен арнайы музыка мектептері арасындағы Республикалық байқауының Гран-При. Лауреат. Алматы қ.2000 ж. * Тәттімбет ат. І Республикалық байқау ІІІ орын. Лауреат. Қарағанды қ. 2001 ж. * ІV «Шабыт» Халықаралық фестивалі. ІІІ орын Лауреат. Астана қ. 2001 ж. * Қ. Жантілеуов ат. І Республикалық байқау І орын. Лауреат. Орал қ. 2002 ж. * VІ «Шабыт» Халықаралық фестивалі. ІІ орын. Лауреат. Астана қ. 2003 ж. * Құрманғазы ат. VI Халықаралық байқауы І орын. Лауреат. Астана қ. 2006 ж. * Н. Тілендиев ат. «Кел, еркем, Алатауыңа» ІІ Халықаралық байқау-фестивалі. Гран-При. Лауреат. Тараз. 2009ж. * ҚР МСМ және БҒМ алғыс хаттары мен Астана (қазіргі Нұрсұлтан), Алматы, Атырау қалалары әкімдерінің, Нью-Йорк мэрі, Вена қалалық мәдениет магистраты, Сауд-Арабиясы Мәдениет министрінің Алғыс хаттарымен марапатталған. * ҚР Тұңғыш Президенті Н.Назарбаевтың жарлығымен Нұркен Нұрғалиұлы төмендегідей марапаттарға ие болды: * ҚР Мемлекеттік стипендиясының иегері (2009, 2010, 2011, 2012, 2013 ж.ж.); * Тұңғыш Президент – Елбасы Қоры сыйлығының лауреаты (2012) * Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2012 ж.) құрметті атағы. Елдегі қоғамдық келісімнің нығаюына, Қазақстан халқы бірлігін қамтамасыз етуге, Қазақстан халқы Ассамблеясының рөлінің артуына, Қазақстанның бейбітшілік пен келісім тәжірибесін шет елдерде таратуға және Қазақстан мен өзге мемлекеттер халықтары арасындағы достық қатынастарды дамытуға елеулі үлес қосқаны үшін «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерекелік медалімен наградталды. Тараз қаласындағы өнер жұлдыздарына арналған Әуендер аллеясы 2019 жылы Нұркен Нұрғалиұлының есімімен толықты. == Дереккөздер == [[Санат:Күйшілер]] [[Санат:Сазгерлер]] [[Санат:Дирижерлер]] [[Санат:Домбырашылар]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] ikospmpjoqbcbuqoal1k1qpww72yyji 10 642676 3604718 2945228 2026-05-14T00:59:13Z CommonsDelinker 165 «[[:File:FNL_Flag.svg]]» деген «[[:File:Flag_of_the_National_Liberation_Front_of_South_Vietnam,_Flag_of_South_Vietnam_(1975–1976).svg]]» дегенмен алмастырылды. 3604718 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|байрақ/ту</noinclude>}}} | alias = Вьетнам | flag alias = Flag of Vietnam.svg | flag alias-1945 = Old Flag Of Vietnam.svg | flag alias-1890 = Flag of South Vietnam.svg | flag alias-1920 = Long tinh flag.svg | flag alias-оңтүстік = Flag of South Vietnam.svg | flag alias-ФНЛ = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | flag alias-Үндіқытай = Flag of Colonial Vietnam.svg | flag alias-ВХӘ = Flag of the People's Army of Vietnam.svg | flag alias-ӘТК-2014 = Ensign of Vietnam People's Navy.svg | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1890 | var2 = 1920 | var3 = 1945 | var4 = оңтүстік | var5 = ФНЛ | var6 = Үндіқытай | var7 = ВХӘ | var8 = ӘТК-2014 </noinclude> | өлшемі = {{{өлшемі|}}} }} 16i6r3ucj0eu4e51qdglt137khzeq95 0 661751 3604901 3451825 2026-05-14T11:24:23Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604901 wikitext text/x-wiki {{Қорық аймағы |Атауы = Бюкк ұлттық паркі |Төл атауы = hu/Bükki Nemzeti Park |Сурет = Heves megye, Bélapátfalva, Gyári-tó és Bél-kő.jpg |Сурет атауы = |ХТҚО санаты = II |Ауданы = 43 169 га |Орташа биіктігі = |Құрылған уақыты = 1975 |Келушілер саны = |Келушілер саны жылы = |Басқаратын ұйым = |Сайты = |Координаттары = 48/4/18.67/N/20/25/8.06/E |CoordScale = |Ел = Мажарстан |Аймақ = Солтүстік Альфольд |Аудан = Боршод-Абауй-Земплен медьесі |Ең жақын қала = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Bükk National Park }} '''Бюкк''' ({{lang-hu|Bükki Nemzeti Park}}) — [[Мажарстан|Венгриядағы]] өзі аттас таудың беткейінде орналасқан [[ұлттық парк]]. Парктің негізі 1975 жылы қаланған. ==Географиясы== Солтүстік Альфольд аймағында, [[Эгер]] мен [[Мишкольц]] қалаларының арасындағы Боршод-Абауй-Земплен медьесінде орналасқан. Табиғат қорғау аймағының аумағы 431,3 шаршы километрді қамтиды.<ref>https://womanadvice.ru/nacionalnyy-park-byukk Национальный парк Бюкк</ref> Бюкк- ұлттық паркі Сильвашварадпен Лиллафюред аралығында Солтүстік тауларда орналасқан Венгрияның ең үлкен ұлттық парктерінің бірі боып саналады. <ref>Национальный парк Бюкк - Bükk National Park Национальный парк Бюкк https://ru.other.wiki/wiki/B%C3%BCkk_National_Park</ref> Парк орналасқан Бюкк шоқысы негізінен әктастардан тұрады. Тауларда карст құбылыстары жоғары дамыған және көптеген үңгірлер, термалды бұлақтар бар. Карст үңгірлерінен ең танымалы -Иштван үңгірі. 700 м-ге дейін жерасты өткелдері, әдемі тас түзілімдері бар үңгір залдары және кішкентай көлі бар. Кейбір бұлақтардың температурасы 28 ° C-қа жетеді. Сарқырамалары өте ерекше - олардың көпшілігі биік болмаса да, өте әдемі. Тау бөктерлерінің төменгі бөліктерінде бау-бақшалар мен жүзімдіктер көп, шыңдарында емен және шамшат ормандары бар. <ref>https://tourweek.ru/countries/hungary/bukk_np{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Бюкк Национальный Парк (Bükk National Park)</ref> == Флорасы == Ұлттық парк аумағының 95%-н шамшат және еменді ормандар алып жатыр. Парк флорасы орхидеялардың көптеген түрлерінің болуымен ерекшеленеді. Терең салқын шатқалдарда Венгрияда сирек кездесетін [[шегіргүл]], [[лалагүл]], [[жібілген]], [[уқорғасын]]дар сияқты өсімдіктер түрлері кездеседі. == Фаунасы == Парктің жануарлар әлемі олардың көптүрлі болуымен сипатталады. Ірі сүтқоректілері [[кермарал]], [[елік]], [[жабайы шошқа]], [[муфлон]]дар тау жартастарында мекендейді. Жыртқыштардан өте сирек кездесетін [[сілеусін]], [[түлкі]], [[борсық]]тар кездеседі. Үңгірлерде [[жарқанат]]тардың көптеген түрлері бар. Құстардын [[бүркіт]], [[сұңқар]], [[ителгі]], жыланшы бүркіт, [[үкі]] мекен етеді. Бауырмен жорғалаушылардан [[жылан]]дар, [[кесіртке]]лер, тритондар кездеседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.youtube.com/watch?v=shilohK6OvY ВЕНГРИЯ - Национальный парк Бюкк. [[Санат:Мажарстан ұлттық парктері]] 54g6e74x6h3tiag0zlbrzx7q49xjqkp 0 663078 3604642 3395679 2026-05-13T21:20:25Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604642 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Борис Төкенұлы Керімбаев |шынайы есімі = |суреті = Керимбаев Борис Тукенович.JPG |сурет тақырыбы = |туған күні = 12.1.1948 |туған жері = [[Аққайнар (Алматы облысы)|Аққайнар]], [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |қайтыс болған күні = 12.2.2019 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |лақап аты = Қара майор |бүркеніш аты = |мемлекет = {{USSR}}<br /> {{KAZ}} |білімі = [[Ташкент жоғарғы жалпыәскерлік қолбасшылық училищесі]] |қызмет еткен жылдары = [[1966 жыл|1966]]—[[1992 жыл|1992]] |атағы = [[Сурет:16-RKGF-COL.svg|20px]] [[Полковник|полковник]] |әскер түрі = Мотоатқыштар әскері <br /> Барлау-диверсиялық құрылымдар |басқарды = 177-ші жеке арнайы мақсатты жасақ командирі |әскери бөлімі = |шайқасы = [[Ауған соғысы (1979–1989)|Ауған соғысы]] |марапаттары = {{{!}} {{!}} {{1 дәрежелі Айбын ордені}}{{!!}}{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}{{!!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{!!}}{{Қызыл Ту ордені}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{3 дәрежелі «КСРО Қарулы Күштеріндегі Отанға қызметі үшін» ордені}}{{!!}}{{КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі}} {{!!}} {{КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл медалі}} {{!!}}{{КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл медалі}} {{!}}- {{!}} {{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}}{{!!}} {{1 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (КСРО)}} {{!!}} {{2 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (КСРО)}} {{!!}} {{3 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (КСРО)}} {{!}}- {{!}} {{Жауынгер-интернационалист белгісі}}{{!!}} {{Ризашылық білдіретін ауған халқынан медалі (Ауғанстан)}} {{!}}} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Борис Төкенұлы Керімбаев''' ([[12 қаңтар]] [[1948 жыл|1948]], [[Аққайнар (Алматы облысы)|Аққайнар]], [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] — [[12 ақпан]] [[2019 жыл|2019]], [[Алматы]]) — КСРО Қарулы Күштерінің және [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің]] полковнигі. [[Ауған соғысы (1979–1989)|Ауған соғысының]] қатысушысы (1979–1989). Кеңес әскерлері мен [[Ахмад Шаһ Масұт]] жасақтары арасындағы қарсыласудың негізгі қатысушысы. == Білімі == 1970 жылы [[Ташкент жоғарғы жалпыәскерлік қолбасшылық училищесі|В.И.Ленин атындағы Ташкент жоғарғы жалпыәскерлік қолбасшылық училищесін]] бітірді. == Кеңес Әскері қатарында қызмет ету == 1970 жылы училищені бітіргеннен кейін өзінің офицерлік қызметін [[Германиядағы Кеңес әскерлері тобы|Германиядағы Кеңес әскерлері тобында]] мотоатқыштар взводының командирі ретінде бастады. 1973 жылы барлау ротасының командирі болып тағайындалды. 1975 жылы [[Орта Азия әскери округі|Орта Азия әскери округіндегі]] барлау ротасының командирі қызметіне ауыстырылды. 1977 жылы штаб бастығы, кейінірек мотоатқыш батальонының командирі болып тағайындалды. 1980 жылы [[Эфиопия|Эфиопияға]] жаяу әскерлер бригадасы командирінің кеңесшісі ретінде шетелдік миссия үшін [[Халықаралық әскери ынтымақтастықтың бас басқармасы|КСРО ҚК Бас штабының 10-Бас басқармасында]] тіркелді. == 177 жеке жасақ == 1980 жылы қаңтарда [[Бас штабтың Бас барлау басқармасы|БШ БББ]] бастығының [[Пётр Иванович Ивашутин|армия генералы Ивашутиннің]] бұйрығымен жаңадан құрылған 177-ші жеке арнайы мақсаттағы жасақтың командирі болып тағайындалды. 177-ші жасақ [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] [[Алматы облысы]], [[Қапшағай]] қаласындағы [[Орта Азия әскери округі|ОАӘО]] [[22-ші жеке гвардиялық арнайы мақсаттағы бригадасы|22-ші жеке арнайы мақсаттағы бригадасының]] базасында құрылды. == Ауғанстандағы соғыс == 1981 жылы 29 қазанда Керімбаев басқарған 177-ші жасақ [[Ауғанстан|Ауғанстанға]] кіріп, [[Фариаб]] провинциясындағы [[Маймана]] қаласының маңына шоғырланды. Кіре салысымен жасақ [[Ауған моджаһедтері|моджаһедтердің]] құрамаларына қарсы әскери қимылдарды бастады. Маймана маңында ауған моджахедтерінің ірі құрамаларын талқандау шайқастарының нәтижесінде Мовледи-Кара деген дала командирі басқарған 177-ші жасақтың жеке құрамы өздерінің қолбасшысына қара жүзі мен қарсыласы екеуінің есімдері ұқсас болғандықтан «Қара майор» деген лақап ат берді. Керімбаевтың әскери атағы сол кезде майор болған<ref>{{Cite web |url=http://www.continent.kz/1999/04/23.html |title=Полковник Керімбаев: Талибандар Ахмад Шаһ Масұтты Панжшир шатқалынан шығара алмайды|accessdate=2014-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203035527/http://www.continent.kz/1999/04/23.html |archivedate=2014-02-03 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://total.kz/society/2013/02/11/veteran_voyny_v_afganistane_napi Ауған соғысының ардагері «Қара майор жасағы» кітабын жазды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429050247/http://total.kz/society/2013/02/11/veteran_voyny_v_afganistane_napi |date=2014-04-29 }}</ref>. 1982 жылы 15 қаңтарда 177-ші жасақ әскери операцияға қатысу үшін Дарзоб е.м. түбіне жеткізілді. 1982 жылы 12 маусымда Керімбаев басқарған 177-ші жасақ 500 шақырымдық маршпен кезекті [[Панжшир операциясы]] енді ғана аяқталған [[Панжшир шатқалы|Панжшир шатқалындағы]] Рух е.м. ауыстырылды. [[40-жалпыәскери армия|40-армияның]] басшылығы Керімбаевқа Панжшир шатқалына ішінара бақылау жүргізу және [[Ауған моджаһедтері|ауған моджаһедтерінің]] түзілімдерін белгісіз мерзімге бұғаттау әскери тапсырмасын берді. 177-ші жасақтың Рух елді мекендегі орныққан орындарын нығайту үшін 108-мотоатқыш дивизиясынан келесі бөлімшелер бекітілді: * Д-30 гаубица артиллериялық батареясы; * РСЗО БМ-21 реактивті артиллериялық батареясы; * радиоэлектрондық күрес взводы; * танк взводы. Панжшир шатқалында орналасқан ауған моджаһедтерінің құрамаларына, ең алдымен [[Ахмад Шаһ Масұт]] тобына белсенді қарсылық ұйымдастырды. 8 ай бойы басым жауымен тұрақты атыс байланыстарынан, жүйелі түрде тұтқиылдан жасалған операциялар мен рейдтерден кейін Ахмад Шаһ Масұт 40-армияның қолбасшылығымен уақытша бітімге келуге мәжбүр болды. {{start citation}}...Көбіне арнайы жасақтың дала командирінің Ахмад Шаһ Масұт жасақтарына қарсы сәтті әрекеттерінің арқасында бүлікшілер осы ауданда бітімгершілікке келісті... {{end citation|15 бригада СПЕЦНАЗ:Адамдар мен тағдырлар. Ауғанстан куәгерлердің көзімен}} Ахмад Шаһ Масұтпен келіссөздерге 40-армия штабының өкілдерінен басқа Б.Т.Керимбаев та қатысты. Бітімнің нәтижесі Ахмад Шаһ Масұт тобы Кеңес әскерлеріне қарсы ұрыс қимылдарын тоқтатты. Бұған жауап ретінде Ахмад Шаһ Масұт 177-ші жасақты өзіне бекітілген барлық бөлімшелерімен бірге Панжшир шатқалынан шығаруды талап етті. 1983 жылы 8 наурызда Керімбаев шатқалдағы барлық бөлімдерін шығарды, ал 177-ші жасақ [[Парван]] провинциясының Гүлбахор елді мекеніне қайта орналастырылды<ref>{{Cite web |url=http://tainy.info/personalia/vlasteliny-pandzhsherskogo-ushhelya/ |title=Панджшир шатқалының даруғалары |accessdate=2014-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429044846/http://tainy.info/personalia/vlasteliny-pandzhsherskogo-ushhelya/ |archivedate=2014-04-29 |deadlink=yes }}</ref>. == Одан арғы қызметі == 1983 жылы 10 қазанда Керімбаев 177-ші жасақ командирі қызметін [[Владимир Васильевич Квачков|Владимир Квачковқа]] тапсырды және одан әрі [[Орта Азия әскери округі|Орта Азия әскери округіне]] қызмет етуге кетті<ref>{{кітап |авторы =Беков С. М., Старов Ю. Т., Овчаров А. А., Кривопалов О. В.|бөлімі = Қапшағай батальоны|бөлім сілтемесі = |тақырыбы = 15 бригада СПЕЦНАЗ: адамдар мен тағдырлар|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = М.|баспасы = Русская панорама|жыл = 2009|томы = |беттері =187—198|барлық беті = 556|сериясы = |isbn = 978-5-93165-239-9|тиражы = 1800}}</ref>. 1983 жылдың қазанынан 1985 жылдың наурызына дейін батальон командирі, одан кейін Қазақ КСР Алматы облысы, Қапшағай қаласындағы [[22-ші жеке гвардиялық арнайы мақсаттағы бригадасы|22-ші арнайы мақсаттағы бригадада]] бригада командирінің орынбасары қызметін атқарды. Бригада бұрын орналасқан әскери қалашыққа 22-ші арнайы мақсаттағы бригада [[Ауғанстан|Ауғанстанға]] кіргеннен кейін, құраманың қалған бөлімшелерінен 546-шы арнайы мақсаттағы оқу полкі құрылды<ref>[https://books.google.ru/books?id=Jr9AgyfmMtIC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Кривопалов Олег Владимирович. Кеңес офицерінің жазбалары: на рубеже эпох. стр.323. Днепропетровск. Издательство ИМА-пресс. 2011]</ref>. Борис Керімбаев полк командирі болып тағайындалып, бұл қызметті 1980 жылдардың соңында бөлім толығымен таратылғанға дейін атқарды. 1990 жылы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Азаматтық қорғаныс штабына қызметіне ауыстырылды<ref>{{Cite web |url=http://www.centrasia.ru/person.php |title=Керімбаев (ҚАРА МАЙОР) Борис Тукенұлы|accessdate=2014-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090207064007/http://www.centrasia.ru/person.php |archivedate=2009-02-07 |deadlink=yes }}</ref>. 1992 жылы денсаулығына байланысты Қарулы Күштерден [[Полковник|полковник]] шенімен зейнетке шықты<ref>[http://desantura.ru/articles/37/?PAGEN_1=9 Капчагайский батальон]</ref>. 2019 жылдың 12 ақпанында [[Алматы]] қаласында ұзақ сырқаттан кейін қайтыс болды<ref>{{cite web|author=|url=https://informburo.kz/novosti/ushyol-iz-zhizni-boris-kerimbaev-izvestnyy-po-prozvishchu-kara-mayor.html|title=Қара майор лақап атымен танымал Борис Керімбаев өмірден озды|publisher=www.informburo.kz|date=2019-02-12|accessdate=2019-02-12}}</ref><ref>[https://ria.ru/20190212/1550724242.html Қара майор Борис Керімбаев қайтыс болды]</ref>. == Әдебиет == * {{кітап |авторы =Беков С. М., Старов Ю. Т., Овчаров А. А., Кривопалов О. В.|бөлімі = Қапшағай батальоны|бөлім сілтемесі = |тақырыбы = 15 бригада СПЕЦНАЗ: адамдар мен тағдырлар|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = М.|баспасы = Русская панорама|жыл = 2009|томы = |беттері =187—198|барлық беті = 556|сериясы = |isbn = 978-5-93165-239-9|тиражы = 1800}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ауған соғысының (1979-1989) қатысушылары]] j88ou7qf5ulmmz0u6drzakpsy3imbn7 0 666720 3604560 3483112 2026-05-13T17:16:00Z Kas77777 100404 3604560 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sports league | title = Әйелдер арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты | current = [[Әйелдер арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2023]] | logo = | pixels = | sport = Шайбалы хоккей | chairman = | ceotag = | ceo = | founded = 1990 | teams = 10 ([[Әйелдер арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2025| 2025]]) | champion = {{USA}} (11 рет) | most_champs = {{CAN}}<br>(13 рет) | countries = Worldwide | TV = | website = [https://www.iihf.com/ www.iihf.com] }} '''Әйелдер арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты ''' [[1990 жыл]]дан бастап [[Халықаралық шайбалы хоккей федерациясы]]мен ұйымдастырылатын, жыл сайынғы жарыс. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| border=1 style="border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center" cellpadding=3 cellspacing=0 width=100 % |- bgcolor=#C1D8FF !rowspan=2 width=5 %|Жыл !rowspan=2 width=10 %|Өткізілу орны !width=1 % rowspan=36 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Финалдық матч !width=1 % rowspan=36 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Қола үшін матч |- bgcolor=#EFEFEF !width=15 %|Алтын !width=8 %|Есеп !width=15 %|Күміс !width=15 %|Қола !width=8 %|Есеп !width=15 %|4-ші орын |- bgcolor=#F5FAFF |[[1990]] |{{CAN}}, [[Оттава]] |'''{{CAN}}''' |'''5:2''' |{{USA}} |{{FIN}} |'''6:3''' |{{SWE}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[1992]] |{{FIN}}, [[Тампере]] |'''{{CAN}}''' |'''8:0''' |{{USA}} |{{FIN}} |'''5:4''' |{{SWE}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[1994]] |{{USA}}, [[Лейк-Плэсид]] ||'''{{CAN}}''' |'''6:3''' |{{USA}} |{{FIN}} |'''8:1''' |{{CHN}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[1997]] |{{CAN}}, [[Китченер]] ||'''{{CAN}}''' |'''4:3''' <br> (қос.уақыт) |{{USA}} |{{FIN}} |'''3:0''' |{{CHN}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[1999]] |{{FIN}}, [[Эспоо]]/[[Ванта]] |'''{{CAN}}''' |'''3:1''' |{{USA}} |{{FIN}} |'''8:2''' |{{SWE}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2000]] |{{CAN}}, [[Миссисауга]] |'''{{CAN}}''' |'''3:2''' <br> (қос.уақыт) |{{USA}} |{{FIN}} |'''7:1''' |{{SWE}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2001]] |{{USA}}, [[Миннеаполис]] |'''{{CAN}}''' |'''3:1''' |{{USA}} |{{RUS}} |'''2:1''' |{{FIN}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2004]] |{{CAN}}, [[Галифакс]]/[[Дартмут]] |'''{{CAN}}''' |'''2:0''' |{{USA}} |{{FIN}} |'''3:2''' |{{SWE}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2005]] |{{SWE}}, [[Линчёпинг]]/ [[Норрчёпинг]] |'''{{USA}}''' |'''1:0''' |{{CAN}} |{{SWE}} |'''5:2''' |{{FIN}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2007]] |{{CAN}}, [[Винипег]]/[[Селкирк]] |'''{{CAN}}''' |'''5:1''' |{{USA}} |{{SWE}} |'''1:0''' |{{FIN}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2008]] |{{CHN}}, [[Харбин]] |'''{{USA}}''' |'''4:3''' |{{CAN}} |{{FIN}} |'''4:1''' |{{SUI}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2009]] |{{FIN}}, [[Хямеэнлинна]] |'''{{USA}}''' |'''4:1''' |{{CAN}} |{{FIN}} |'''4:1''' |{{SWE}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2011]] |{{CHE}}, [[Цюрих]]/[[Винтертур]] |'''{{USA}}''' |'''3:2''' <br> (қос.уақыт) |{{CAN}} |{{FIN}} |'''3:2''' <br> (қос.уақыт) |{{RUS}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2012]] |{{USA}}, [[Берлингтон]] |'''{{CAN}}''' |'''5:4''' <br> (қос.уақыт) |{{USA}} |{{SUI}} |'''6:2''' |{{FIN}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2013]] |{{CAN}}, [[Оттава]] |'''{{USA}}''' |'''3:2''' |{{CAN}} |{{RUS}} |'''2:0''' |{{FIN}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2015]] |{{SWE}}, [[Мальмё]] |'''{{USA}}''' |'''7:5''' |{{CAN}} |{{FIN}} |'''4:1''' |{{RUS}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2016]] |{{CAN}}, [[Камлупс]] |'''{{USA}}''' |'''1:0''' <br> (қос.уақыт) |{{CAN}} |{{RUS}} |'''1:0''' |{{FIN}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2017]] |{{USA}}, [[Плимут]] |'''{{USA}}''' |'''3:2''' <br> (қос.уақыт) |{{CAN}} |{{FIN}} |'''8:0''' |{{GER}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2019]] |{{FIN}}, [[Эспоо]] |'''{{USA}}''' |'''2:1''' |{{FIN}} |{{CAN}} |'''7:0''' |{{RUS}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2020]] |{{CAN}}, [[Галифакс]] |colspan="7"|'''COVID-19 пандемиясына байланысты өткізілген жоқ''' |- align=center |- bgcolor=#F5FAFF |[[2021]] |{{CAN}}, [[Калгари]] |'''{{CAN}}''' |'''3:2''' <br> (қос.уақыт) |{{USA}} |{{FIN}} |'''3:1''' |{{CHE}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2022]] |{{DEN}}, [[Хернинг]]/[[Фредериксхавн]] |'''{{CAN}}''' |'''2:1''' |{{USA}} |{{CZE}} |'''4:2''' |{{CHE}} |- align=center |- bgcolor=#F5FAFF |[[2023]] |{{CAN}}, [[Брэмптон]] |'''{{USA}}''' |'''6:3''' |{{CAN}} |{{CZE}} |'''3:2''' |{{CHE}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2024]] |{{USA}}, [[Утика, Нью-Йорк]] |'''{{CAN}}''' |'''6:5'''<br> (қос.уақыт) |{{USA}} |{{FIN}} |'''3:2'''<br> (буллит) |{{CZE}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2025]] |{{CZE}}, [[Ческе-Будеёвице]] |'''{{USA}}''' |'''4:3''' <br> (қос.уақыт) |{{CAN}} |{{FIN}} |'''4:3''' <br> (қос.уақыт) |{{CZE}} |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{CAN}} |13||10||1||'''24''' |- |- align=center |'''2'''||align="left"|{{USA}} |11||13||0||'''24''' |- |'''3'''||align=left|{{FIN}} |0||1||15||'''16''' |- |'''4'''||align="left"|{{RUS}} |0||0||3||'''3''' |- |rowspan=2|'''5'''||align="left"|{{CZE}} |0||0||2||'''2''' |- |align="left"|{{SWE}} |0||0||2||'''2''' |- |'''7'''||align="left"|{{CHE}} |0||0||1||'''1''' |- |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.iihf.com Шайбалы хоккейден халықаралық федерациясыеың ресми сайты {{ref-en}}] * [http://hockeyarchives.ru/world.html Шайбалы хоккейден әлем чемпионаттарының тарихы {{ref-ru}}] {{Шайбалы хоккейден әлем чемпионаттары}} [[Санат:Шайбалы хоккей]] [[Санат:Шайбалы хоккейден әлем чемпионаты]] johrf0wgllyb1vho823tkx1960szxtq 0 668085 3604851 3240817 2026-05-14T07:10:24Z TalgatSnow 143530 3604851 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Жан-Поль Бельмондо |шынайы есімі = {{lang-fr|Jean-Paul Belmondo}} |сурет = Belmondo 1960.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Бельмондо (1960) |туған кездегі есімі = Жан-Поль Шарль Бельмондо |туған күні = 09.04.1933 |туған жері = [[Нейи-сюр-Сен]], [[Франция]] |қайтыс болған күні = 06.09.2021 |қайтыс болған жері = [[Париж]], [[Франция]] |мамандығы = {{актер|Франция|XX ғасыр|XXI ғасыр}}<br />{{кинопродюсер|Франция|XX ғасыр|XXI ғасыр}} |азаматтығы = {{байрақ|Франция}} |белсенді жылдары = 1953—2016 |жұбайы = {{marriage|Элоди Константен|1952|1968|end=divorced}}<br />{{marriage|Натти Тардивель|2002|2008|end=divorced}} |балалары = 4 |марапаттары = {{Құрмет легион орденінің командоры}}<br />«[[Сезар (киножүлде)|Сезар]]» (1989)<br /> құрметті «[[Алтын пальма бұтағы]] (2011)<br />құрметті «[[Алтын арыстан]] (2016) |imdb_id = 0000297 |қолтаңбасы = Belmondo signature 2012.png |сайты = |ортаққор = Jean-Paul Belmondo }} '''Жан-Поль Бельмондо''' ({{lang-fr|Jean-Paul Belmondo}}; [[1933 жыл]] [[9 сәуір]], [[Нейи-сюр-Сен]] — [[2021 жыл]] [[6 қыркүйек]], [[Париж]]) — француз актері және продюсері. Ол 1960 жылдары жарық көрген «[[Демі таусылғанша]]» (1960) фильмінің зор табысынан кейін француз кинематографындағы «[[Франциялық жаңа толқын|жаңа толқын]]» бағытының басты тұлғаларының біріне айналды. Сонымен қатар ол кино өнерінің заманауи дамуына ықпал еткен «Екі әйел» (La Ciociara, 1960), «Тыңшы» (Le Doulos, 1962), «Риодан келген адам» (L'Homme de Rio, 1964), «Күн астындағы ашкөздік» (Cent mille dollars au soleil, 1964) және «Дюнкерктегі демалыс» (Week-end à Zuydcoote, 1964) сияқты танымал туындыларда басты рөлдерді сомдады. «Риодан келген адам» фильмінен бастап актер өзін каскадер ретінде де танытып,<ref name="lepoint.fr">{{cite news |last1=Colombani |first1=Florence |title=« L'Homme de Rio » : Tintin au pays de Bébel |url=https://www.lepoint.fr/culture/l-homme-de-rio-tintin-au-pays-de-bebel-23-07-2024-2566220_3.php |access-date=23 July 2024}}</ref> өмірінің соңына дейін көптеген қауіпті трюктерді кәсіби мамандардың көмегінсіз, өз бетінше орындауымен ерекшеленді. Бельмондо жиі ержүрек, батыл әрі қайратты кейіпкерлерді сомдады, бұл оны Францияда да, шетелде де кең аудиторияға танымал етті. Голливудтан көптеген ұсыныстар түскеніне қарамастан, Бельмондо ағылшын тілді фильмдерге түсуден бас тартты.<ref name=chicago>{{cite news|title=Actors as Seen Thru a Director's Eyes|last=Clifford|first= Terry|newspaper=Chicago Tribune|date=5 June 1966|page= i15}}</ref> Мансабы барысында оны [[Джеймс Дин]], [[Марлон Брандо]] және [[Хамфри Богарт]] сияқты актерлердің француздық баламасы деп атады. Францияның иконасы әрі ұлттық қазынасы ретінде сипатталған Бельмондо француз кинематографындағы ықпалды актер және еуропалық киноның қалыптасуындағы маңызды тұлға ретінде қарастырылды. Мансабы бойында ол екі рет [[BAFTA]] сыйлығына ұсынылды. 2011 жылы Бельмондо құрметті «[[Алтын пальма бұтағы]]н», 2016 жылы өмірлік жетістіктері үшін «[[Алтын арыстан]]» сыйлығын алды,<ref>{{cite web |title=Belmondo makes a roar at the Venice Film Festival |url=https://www.gaumont.com/en/news/belmondo-makes-a-roar-at-the-venice-film-festival |website=Gaumont |access-date=16 September 2016}}</ref> ал 2017 жылы 42-ші «[[Сезар (киножүлде)|Сезар]]» марапаттау рәсімінде Сезар академиясының құрметіне ие болды.<ref name=NPR>{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/09/06/1034636250/jean-paul-belmondo-the-face-of-french-new-wave-film-dies-at-88?ft=nprml&f=1034636250|title=Jean-Paul Belmondo, The Face Of French New Wave Film, Dies At 88|website=NPR|date=6 September 2021|access-date=7 September 2021|last1=Bond|first1=Shannon}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Сезар сыйлығының иегерлері]] agxzrlyi6r8w0hes145ob14svxaku3f 3604891 3604851 2026-05-14T10:30:21Z TalgatSnow 143530 «[[Санат:Монпарнас зиратында жерленгендер|Монпарнас зиратында жерленгендер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604891 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Жан-Поль Бельмондо |шынайы есімі = {{lang-fr|Jean-Paul Belmondo}} |сурет = Belmondo 1960.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Бельмондо (1960) |туған кездегі есімі = Жан-Поль Шарль Бельмондо |туған күні = 09.04.1933 |туған жері = [[Нейи-сюр-Сен]], [[Франция]] |қайтыс болған күні = 06.09.2021 |қайтыс болған жері = [[Париж]], [[Франция]] |мамандығы = {{актер|Франция|XX ғасыр|XXI ғасыр}}<br />{{кинопродюсер|Франция|XX ғасыр|XXI ғасыр}} |азаматтығы = {{байрақ|Франция}} |белсенді жылдары = 1953—2016 |жұбайы = {{marriage|Элоди Константен|1952|1968|end=divorced}}<br />{{marriage|Натти Тардивель|2002|2008|end=divorced}} |балалары = 4 |марапаттары = {{Құрмет легион орденінің командоры}}<br />«[[Сезар (киножүлде)|Сезар]]» (1989)<br /> құрметті «[[Алтын пальма бұтағы]] (2011)<br />құрметті «[[Алтын арыстан]] (2016) |imdb_id = 0000297 |қолтаңбасы = Belmondo signature 2012.png |сайты = |ортаққор = Jean-Paul Belmondo }} '''Жан-Поль Бельмондо''' ({{lang-fr|Jean-Paul Belmondo}}; [[1933 жыл]] [[9 сәуір]], [[Нейи-сюр-Сен]] — [[2021 жыл]] [[6 қыркүйек]], [[Париж]]) — француз актері және продюсері. Ол 1960 жылдары жарық көрген «[[Демі таусылғанша]]» (1960) фильмінің зор табысынан кейін француз кинематографындағы «[[Франциялық жаңа толқын|жаңа толқын]]» бағытының басты тұлғаларының біріне айналды. Сонымен қатар ол кино өнерінің заманауи дамуына ықпал еткен «Екі әйел» (La Ciociara, 1960), «Тыңшы» (Le Doulos, 1962), «Риодан келген адам» (L'Homme de Rio, 1964), «Күн астындағы ашкөздік» (Cent mille dollars au soleil, 1964) және «Дюнкерктегі демалыс» (Week-end à Zuydcoote, 1964) сияқты танымал туындыларда басты рөлдерді сомдады. «Риодан келген адам» фильмінен бастап актер өзін каскадер ретінде де танытып,<ref name="lepoint.fr">{{cite news |last1=Colombani |first1=Florence |title=« L'Homme de Rio » : Tintin au pays de Bébel |url=https://www.lepoint.fr/culture/l-homme-de-rio-tintin-au-pays-de-bebel-23-07-2024-2566220_3.php |access-date=23 July 2024}}</ref> өмірінің соңына дейін көптеген қауіпті трюктерді кәсіби мамандардың көмегінсіз, өз бетінше орындауымен ерекшеленді. Бельмондо жиі ержүрек, батыл әрі қайратты кейіпкерлерді сомдады, бұл оны Францияда да, шетелде де кең аудиторияға танымал етті. Голливудтан көптеген ұсыныстар түскеніне қарамастан, Бельмондо ағылшын тілді фильмдерге түсуден бас тартты.<ref name=chicago>{{cite news|title=Actors as Seen Thru a Director's Eyes|last=Clifford|first= Terry|newspaper=Chicago Tribune|date=5 June 1966|page= i15}}</ref> Мансабы барысында оны [[Джеймс Дин]], [[Марлон Брандо]] және [[Хамфри Богарт]] сияқты актерлердің француздық баламасы деп атады. Францияның иконасы әрі ұлттық қазынасы ретінде сипатталған Бельмондо француз кинематографындағы ықпалды актер және еуропалық киноның қалыптасуындағы маңызды тұлға ретінде қарастырылды. Мансабы бойында ол екі рет [[BAFTA]] сыйлығына ұсынылды. 2011 жылы Бельмондо құрметті «[[Алтын пальма бұтағы]]н», 2016 жылы өмірлік жетістіктері үшін «[[Алтын арыстан]]» сыйлығын алды,<ref>{{cite web |title=Belmondo makes a roar at the Venice Film Festival |url=https://www.gaumont.com/en/news/belmondo-makes-a-roar-at-the-venice-film-festival |website=Gaumont |access-date=16 September 2016}}</ref> ал 2017 жылы 42-ші «[[Сезар (киножүлде)|Сезар]]» марапаттау рәсімінде Сезар академиясының құрметіне ие болды.<ref name=NPR>{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/09/06/1034636250/jean-paul-belmondo-the-face-of-french-new-wave-film-dies-at-88?ft=nprml&f=1034636250|title=Jean-Paul Belmondo, The Face Of French New Wave Film, Dies At 88|website=NPR|date=6 September 2021|access-date=7 September 2021|last1=Bond|first1=Shannon}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Сезар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Монпарнас зиратында жерленгендер]] e3u2rtdpvm4z1xc441saib2fj6cfjck 0 670285 3604532 3421441 2026-05-13T16:51:52Z Kas77777 100404 3604532 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sports league | title = Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты | current = [[Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2025]] | logo = | pixels = | sport = Шайбалы хоккей | chairman = | ceotag = | ceo = | founded = 1974 | teams = 10 ([[Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2025| 2025]]) | champion = {{USA}} (7 рет) | most_champs = {{CAN}}<br>(20 рет) | countries = Worldwide | TV = | website = [https://www.iihf.com/ www.iihf.com] }} '''Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты''' [[1974 жыл]]дан бастап [[Халықаралық шайбалы хоккей федерациясы]]мен ұйымдастырылатын, жыл сайынғы жарыс. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| class="wikitable" !style="width:15em"| Жыл !style="width:15em"| Өткізілу орыны !style="width:15em"| Алтын !style="width:15em"| Күміс !style="width:15em"| Қола |- align=center | [[1974]] | align=left|{{URS}}, [[Ленинград]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] |- align=center | [[1975]] | align=left|{{CAN}}/ {{USA}} [[Виннипег]], [[Брэндон]]/[[Миниаполис]], [[Блюмингтон]], [[Фарго]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] |- align=center | [[1976]] | align=left|{{FIN}}, [[Тампере]]/[[Турку]]/ [[Пори]]/[[Раума]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] |} ===Ресми чемпионаттар=== {| class="wikitable" !style="width:15em"| Жыл !style="width:15em"| Өткізілу орыны !style="width:15em"| Алтын !style="width:15em"| Күміс !style="width:15em"| Қола |- align=center | [[1977]] | align=left|{{TCH}}, [[Зволен]]/ [[Баньска Быстрица]] || {{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (1) |- align=center | [[1978]] | align=left|{{CAN}}, [[Монреаль]]/ [[Квебек (қала)]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (2) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |- align=center | [[1979]] | align=left|{{SWE}}, [[Карлстад]]/[[Карлскуга]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (3) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |- align=center | [[1980]] | align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Вантаа]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (4) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) || {{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |- align=center | [[1981]] | align=left|{{FRG}}, [[Фюссен]]/[[Лансберг-а -Лех]]/[[Кауфбойрен]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (2) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (1) |- align=center | [[1982]] | align=left| {{USA}}/{{CAN}}, [[Минниаполис]]/[[Блюмингтон]]/[[Дулут]]/[[Виннипег]],[[Кенора]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (2) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (2) |- align=center | [[1983]] | align=left|{{URS}}, [[Ленинград]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (5) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (3) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (2) |- align=center | [[1984]] | align=left|{{SWE}}, [[Нючёпинг]]/[[Норчёпинг]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (6) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (2) |- align=center | [[1985]] | align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Турку]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (2) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (4) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (2) |- align=center | [[1986]] | align=left|{{CAN}}, [[Гамильтон]]/[[Торонто]]/[[Лондон (Канада)]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (7) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (2) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |- align=center | [[1987]] |align=left|{{TCH}}, [[Тренчин]]/[[Нитра]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (5) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (3) |- align=center | [[1988]] |align=left|{{URS}}, [[Мәскеу]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (3) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (1) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) |- align=center | [[1989]] |align=left|{{USA}}, [[Анкоридж]]/[[Игл-Ривер]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (8) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (3) |- align=center | [[1990]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Турку]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (4) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (2) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (4) |- align=center | [[1991]] |align=left|{{CAN}}, [[Саскатун]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (5) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (3) | {{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (5) |- align=center | [[1992]] |align=left|{{GER}}, [[Фюссен]]/[[Кауфбойрен]] |{{flagicon|CIS}} <br /> [[ТМД]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (3) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |- align=center | [[1993]] |align=left|{{SWE}}, [[Упсала]]/[[Фалун]]/[[Евле]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (4) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (6) |- align=center | [[1994]] |align=left|{{CZE}}, [[Острава]]/[[Фридек-Мистек]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (7) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (5) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |align=left| |- align=center | [[1995]] |align=left|{{CAN}}, [[Ред Дир]]/[[Эдмонтон]]/[[Калгари]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (8) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (4) |align=left| |- align=center | [[1996]] |align=left|{{USA}}, [[Бостон]]/[[Амхэрст (Массачусетс)|Амхэрст]]/[[Марлборо (Массачусетс)|Марлборо]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (9) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (6) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (2) |align=left| |- align=center | [[1997]] |align=left|{{SUI}}, [[Женева]]/[[Морж]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (10) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (3) |align=left| |- align=center | [[1998]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Хямеэнлинна]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (2) |{{flagicon|Switzerland}} <br /> [[Швейцария]] (1) |align=left| |- align=center | [[1999]] |align=left|{{CAN}}, [[Виннипег]]/[[Брандон]]/[[Селькирк]] |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (3) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2000]] |align=left|{{SWE}}, [[Умео]]/[[Шеллефтео]] |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (3) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (3) |align=left| |- align=center | [[2001]] |align=left|{{RUS}}, [[Мәскеу]]/[[Подольск]] |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (2) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (4) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (4) |align=left| |- align=center | [[2002]] |align=left|{{CZE}}, [[ Пардубице]]/[[Градец-Кралове]] |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (4) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |align=left| |- align=center | [[2003]] |align=left|{{CAN}}, [[Галифакс]]/[[Сидней (Канада)|Сидней]]/ |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (3) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (5) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (4) |align=left| |- align=center | [[2004]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Хямеэнлинна]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (6) ||{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (5) |align=left| |- align=center | [[2005]] |align=left|{{USA}}, [[Гранд-Форкс]]/[[Сайв Ривэ Фолс (Миннесота)]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (11) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (4) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2006]] |align=left|{{CAN}},[[Ванкувер]]/ [[Камлупс]]/[[Келоуна]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (12) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (5) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (6) |align=left| |- align=center | [[2007]] |align=left|{{SWE}}, [[Лександ]]/[[Моро]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (13) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (6) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (3) |align=left| |- align=center | [[2008]] |align=left|{{CZE}}, [[Пардубице]]/[[Либерец]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (14) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (7) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (4) |align=left| |- align=center | [[2009]] |align=left|{{CAN}}, [[Оттава]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (15) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (8) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (5) |align=left| |- align=center | [[2010]] |align=left|{{CAN}}, [[Саскатун]]/[[Реджина]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (7) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (5) |align=left| |- align=center | [[2011]] |align=left|{{USA}}, [[Буфалло]]/[[Ливингстон]] |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (4) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (8) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (4) |align=left| |- align=center | [[2012]] |align=left|{{CAN}}, [[Калгари]]/[[Эдмонтон]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (7) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (5) |align=left| |- align=center | [[2013]] |align=left|{{RUS}}, [[Уфа]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (3) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (9) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (6) |align=left| |- align=center | [[2014]] |align=left|{{SWE}}, [[Мальмё]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (10) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (7) |align=left| |- align=center | [[2015]] |align=left|{{CAN}}, [[Торонто]]/[[Монреаль]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (16) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (8) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (2) |align=left| |- align=center | [[2016]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (4) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (9) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (5) |align=left| |- align=center | [[2017]] |align=left|{{CAN}}, [[Монреаль]]/[[Торонто]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (4) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (9) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (8) |align=left| |- align=center | [[2018]] |align=left|{{USA}}, [[Буфалло]]/[[Орчард Парк]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (17) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (11) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (6) |align=left| |- align=center | [[2019]] |align=left|{{CAN}}, [[Ванкувер]]/[[Виктория (Британдық Колумбия|Виктория)]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (5) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (9) |align=left| |- align=center | [[2020]] |align=left|{{CZE}}, [[Острава]]/[[Тринец]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (18) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (10) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (6) |align=left| |- align=center | [[2021]] |align=left|{{CAN}}, [[Эдмонтон]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (5) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (10) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (7) |align=left| |- align=center | [[2022]] |align=left|{{CAN}}, [[Эдмонтон]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (19) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (5) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (7) |align=left| |- align=center | [[2023]] |align=left|{{CAN}}, [[Галифакс]]/[[Монктон]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (20) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (7) |align=left| |- align=centre | [[2024]] |align=left|{{SWE}}, [[Гётеборг]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (12) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (2) |- align=centre | [[2025]] |align=left|{{CAN}}, [[Оттава]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (7) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (6) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (3) |- align=centre | [[2026]] |align=left|{{USA}}, [[Миниаполис]]/[[Сент Пол]] |{{flagicon|SWE}} <br /> [[Швеция]] (3) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (6) |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{CAN}} |20||10||5||'''35''' |- |- align=center |'''2'''||align="left"|{{URS}} |8||3||2||'''13''' |- |'''4'''||align="left"|{{USA}} |7||2||7||'''16''' |- |'''3'''||align=left|{{FIN}} |5||6||7||'''18''' |- |'''5'''||align="left"|{{RUS}} |4||10||9||'''23''' |- |'''6'''||align="left"|{{SWE}} |2||11||7||'''20''' |- |'''7'''||align="left"|{{CZE}} |2||1||3||'''6''' |- |'''8'''||align="left"|{{CIS}} |1||0||0||'''1''' |- |'''9'''||align="left"|{{TCH}} |0||5||6||'''11''' |- |'''10'''||align="left"|{{SVK}} |0||0||2||'''2''' |- |'''11'''||align="left"|{{CHE}} |0||0||1||'''1''' |- |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.iihf.com Шайбалы хоккейден халықаралық федерациясыеың ресми сайты] * [http://hockeyarchives.ru/world.html Шайбалы хоккейден әлем чемпионаттарының тарихы] [[Санат:Шайбалы хоккей]] [[Санат:Әлем біріншіліктері]] r0xaikt7pef2jcqjloou1rrlzri5say 3604533 3604532 2026-05-13T16:53:53Z Kas77777 100404 /* Ресми чемпионаттар */ 3604533 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sports league | title = Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты | current = [[Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2025]] | logo = | pixels = | sport = Шайбалы хоккей | chairman = | ceotag = | ceo = | founded = 1974 | teams = 10 ([[Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2025| 2025]]) | champion = {{USA}} (7 рет) | most_champs = {{CAN}}<br>(20 рет) | countries = Worldwide | TV = | website = [https://www.iihf.com/ www.iihf.com] }} '''Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты''' [[1974 жыл]]дан бастап [[Халықаралық шайбалы хоккей федерациясы]]мен ұйымдастырылатын, жыл сайынғы жарыс. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| class="wikitable" !style="width:15em"| Жыл !style="width:15em"| Өткізілу орыны !style="width:15em"| Алтын !style="width:15em"| Күміс !style="width:15em"| Қола |- align=center | [[1974]] | align=left|{{URS}}, [[Ленинград]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] |- align=center | [[1975]] | align=left|{{CAN}}/ {{USA}} [[Виннипег]], [[Брэндон]]/[[Миниаполис]], [[Блюмингтон]], [[Фарго]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] |- align=center | [[1976]] | align=left|{{FIN}}, [[Тампере]]/[[Турку]]/ [[Пори]]/[[Раума]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] |} ===Ресми чемпионаттар=== {| class="wikitable" !style="width:15em"| Жыл !style="width:15em"| Өткізілу орыны !style="width:15em"| Алтын !style="width:15em"| Күміс !style="width:15em"| Қола |- align=center | [[1977]] | align=left|{{TCH}}, [[Зволен]]/ [[Баньска Быстрица]] || {{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (1) |- align=center | [[1978]] | align=left|{{CAN}}, [[Монреаль]]/ [[Квебек (қала)]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (2) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |- align=center | [[1979]] | align=left|{{SWE}}, [[Карлстад]]/[[Карлскуга]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (3) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |- align=center | [[1980]] | align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Вантаа]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (4) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) || {{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |- align=center | [[1981]] | align=left|{{FRG}}, [[Фюссен]]/[[Лансберг-а -Лех]]/[[Кауфбойрен]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (2) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (1) |- align=center | [[1982]] | align=left| {{USA}}/{{CAN}}, [[Минниаполис]]/[[Блюмингтон]]/[[Дулут]]/[[Виннипег]],[[Кенора]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (2) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (2) |- align=center | [[1983]] | align=left|{{URS}}, [[Ленинград]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (5) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (3) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (2) |- align=center | [[1984]] | align=left|{{SWE}}, [[Нючёпинг]]/[[Норчёпинг]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (6) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (2) |- align=center | [[1985]] | align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Турку]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (2) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (4) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (2) |- align=center | [[1986]] | align=left|{{CAN}}, [[Гамильтон]]/[[Торонто]]/[[Лондон (Канада)]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (7) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (2) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |- align=center | [[1987]] |align=left|{{TCH}}, [[Тренчин]]/[[Нитра]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (5) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (3) |- align=center | [[1988]] |align=left|{{URS}}, [[Мәскеу]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (3) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (1) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) |- align=center | [[1989]] |align=left|{{USA}}, [[Анкоридж]]/[[Игл-Ривер]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (8) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (3) |- align=center | [[1990]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Турку]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (4) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (2) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (4) |- align=center | [[1991]] |align=left|{{CAN}}, [[Саскатун]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (5) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (3) | {{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (5) |- align=center | [[1992]] |align=left|{{GER}}, [[Фюссен]]/[[Кауфбойрен]] |{{flagicon|CIS}} <br /> [[ТМД]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (3) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |- align=center | [[1993]] |align=left|{{SWE}}, [[Упсала]]/[[Фалун]]/[[Евле]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (4) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (6) |- align=center | [[1994]] |align=left|{{CZE}}, [[Острава]]/[[Фридек-Мистек]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (7) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (5) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |align=left| |- align=center | [[1995]] |align=left|{{CAN}}, [[Ред Дир]]/[[Эдмонтон]]/[[Калгари]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (8) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (4) |align=left| |- align=center | [[1996]] |align=left|{{USA}}, [[Бостон]]/[[Амхэрст (Массачусетс)|Амхэрст]]/[[Марлборо (Массачусетс)|Марлборо]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (9) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (6) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (2) |align=left| |- align=center | [[1997]] |align=left|{{SUI}}, [[Женева]]/[[Морж]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (10) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (3) |align=left| |- align=center | [[1998]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Хямеэнлинна]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (2) |{{flagicon|Switzerland}} <br /> [[Швейцария]] (1) |align=left| |- align=center | [[1999]] |align=left|{{CAN}}, [[Виннипег]]/[[Брандон]]/[[Селькирк]] |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (3) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2000]] |align=left|{{SWE}}, [[Умео]]/[[Шеллефтео]] |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (3) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (3) |align=left| |- align=center | [[2001]] |align=left|{{RUS}}, [[Мәскеу]]/[[Подольск]] |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (2) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (4) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (4) |align=left| |- align=center | [[2002]] |align=left|{{CZE}}, [[ Пардубице]]/[[Градец-Кралове]] |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (4) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |align=left| |- align=center | [[2003]] |align=left|{{CAN}}, [[Галифакс]]/[[Сидней (Канада)|Сидней]]/ |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (3) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (5) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (4) |align=left| |- align=center | [[2004]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Хямеэнлинна]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (6) ||{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (5) |align=left| |- align=center | [[2005]] |align=left|{{USA}}, [[Гранд-Форкс]]/[[Сайв Ривэ Фолс (Миннесота)]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (11) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (4) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2006]] |align=left|{{CAN}},[[Ванкувер]]/ [[Камлупс]]/[[Келоуна]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (12) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (5) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (6) |align=left| |- align=center | [[2007]] |align=left|{{SWE}}, [[Лександ]]/[[Моро]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (13) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (6) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (3) |align=left| |- align=center | [[2008]] |align=left|{{CZE}}, [[Пардубице]]/[[Либерец]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (14) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (7) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (4) |align=left| |- align=center | [[2009]] |align=left|{{CAN}}, [[Оттава]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (15) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (8) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (5) |align=left| |- align=center | [[2010]] |align=left|{{CAN}}, [[Саскатун]]/[[Реджина]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (7) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (5) |align=left| |- align=center | [[2011]] |align=left|{{USA}}, [[Буфалло]]/[[Ливингстон]] |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (4) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (8) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (4) |align=left| |- align=center | [[2012]] |align=left|{{CAN}}, [[Калгари]]/[[Эдмонтон]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (7) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (5) |align=left| |- align=center | [[2013]] |align=left|{{RUS}}, [[Уфа]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (3) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (9) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (6) |align=left| |- align=center | [[2014]] |align=left|{{SWE}}, [[Мальмё]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (10) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (7) |align=left| |- align=center | [[2015]] |align=left|{{CAN}}, [[Торонто]]/[[Монреаль]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (16) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (8) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (2) |align=left| |- align=center | [[2016]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (4) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (9) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (5) |align=left| |- align=center | [[2017]] |align=left|{{CAN}}, [[Монреаль]]/[[Торонто]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (4) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (9) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (8) |align=left| |- align=center | [[2018]] |align=left|{{USA}}, [[Буфалло]]/[[Орчард Парк]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (17) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (11) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (6) |align=left| |- align=center | [[2019]] |align=left|{{CAN}}, [[Ванкувер]]/[[Виктория (Британдық Колумбия|Виктория)]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (5) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (9) |align=left| |- align=center | [[2020]] |align=left|{{CZE}}, [[Острава]]/[[Тринец]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (18) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (10) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (6) |align=left| |- align=center | [[2021]] |align=left|{{CAN}}, [[Эдмонтон]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (5) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (10) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (7) |align=left| |- align=center | [[2022]] |align=left|{{CAN}}, [[Эдмонтон]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (19) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (5) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (7) |align=left| |- align=center | [[2023]] |align=left|{{CAN}}, [[Галифакс]]/[[Монктон]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (20) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (7) |align=left| |- align=centre | [[2024]] |align=left|{{SWE}}, [[Гётеборг]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (12) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (2) |- align=centre | [[2025]] |align=left|{{CAN}}, [[Оттава]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (7) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (6) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (3) |- align=centre | [[2026]] |align=left|{{USA}}, [[Миннеаполис]]/[[Сент-Пол (Миннесота)|Сент-Пол]] |{{flagicon|SWE}} <br /> [[Швеция]] (3) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (6) |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{CAN}} |20||10||5||'''35''' |- |- align=center |'''2'''||align="left"|{{URS}} |8||3||2||'''13''' |- |'''4'''||align="left"|{{USA}} |7||2||7||'''16''' |- |'''3'''||align=left|{{FIN}} |5||6||7||'''18''' |- |'''5'''||align="left"|{{RUS}} |4||10||9||'''23''' |- |'''6'''||align="left"|{{SWE}} |2||11||7||'''20''' |- |'''7'''||align="left"|{{CZE}} |2||1||3||'''6''' |- |'''8'''||align="left"|{{CIS}} |1||0||0||'''1''' |- |'''9'''||align="left"|{{TCH}} |0||5||6||'''11''' |- |'''10'''||align="left"|{{SVK}} |0||0||2||'''2''' |- |'''11'''||align="left"|{{CHE}} |0||0||1||'''1''' |- |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.iihf.com Шайбалы хоккейден халықаралық федерациясыеың ресми сайты] * [http://hockeyarchives.ru/world.html Шайбалы хоккейден әлем чемпионаттарының тарихы] [[Санат:Шайбалы хоккей]] [[Санат:Әлем біріншіліктері]] pldsc1nksx81xfie4gr6tt2zxvzbaqe 3604535 3604533 2026-05-13T16:54:39Z Kas77777 100404 3604535 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sports league | title = Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты | current = [[Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2025]] | logo = | pixels = | sport = Шайбалы хоккей | chairman = | ceotag = | ceo = | founded = 1974 | teams = 10 ([[Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2025| 2025]]) | champion = {{USA}} (7 рет) | most_champs = {{CAN}}<br>(20 рет) | countries = Worldwide | TV = | website = [https://www.iihf.com/ www.iihf.com] }} '''Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты''' [[1974 жыл]]дан бастап [[Халықаралық шайбалы хоккей федерациясы]]мен ұйымдастырылатын, жыл сайынғы жарыс. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| class="wikitable" !style="width:15em"| Жыл !style="width:15em"| Өткізілу орыны !style="width:15em"| Алтын !style="width:15em"| Күміс !style="width:15em"| Қола |- align=center | [[1974]] | align=left|{{URS}}, [[Ленинград]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] |- align=center | [[1975]] | align=left|{{CAN}}/ {{USA}} [[Виннипег]], [[Брэндон]]/[[Миниаполис]], [[Блюмингтон]], [[Фарго]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] |- align=center | [[1976]] | align=left|{{FIN}}, [[Тампере]]/[[Турку]]/ [[Пори]]/[[Раума]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] |} ===Ресми чемпионаттар=== {| class="wikitable" !style="width:15em"| Жыл !style="width:15em"| Өткізілу орыны !style="width:15em"| Алтын !style="width:15em"| Күміс !style="width:15em"| Қола |- align=center | [[1977]] | align=left|{{TCH}}, [[Зволен]]/ [[Баньска Быстрица]] || {{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (1) |- align=center | [[1978]] | align=left|{{CAN}}, [[Монреаль]]/ [[Квебек (қала)]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (2) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |- align=center | [[1979]] | align=left|{{SWE}}, [[Карлстад]]/[[Карлскуга]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (3) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |- align=center | [[1980]] | align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Вантаа]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (4) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) || {{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |- align=center | [[1981]] | align=left|{{FRG}}, [[Фюссен]]/[[Лансберг-а -Лех]]/[[Кауфбойрен]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (2) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (1) |- align=center | [[1982]] | align=left| {{USA}}/{{CAN}}, [[Минниаполис]]/[[Блюмингтон]]/[[Дулут]]/[[Виннипег]],[[Кенора]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (2) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (2) |- align=center | [[1983]] | align=left|{{URS}}, [[Ленинград]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (5) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (3) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (2) |- align=center | [[1984]] | align=left|{{SWE}}, [[Нючёпинг]]/[[Норчёпинг]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (6) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (2) |- align=center | [[1985]] | align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Турку]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (2) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (4) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (2) |- align=center | [[1986]] | align=left|{{CAN}}, [[Гамильтон]]/[[Торонто]]/[[Лондон (Канада)]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (7) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (2) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |- align=center | [[1987]] |align=left|{{TCH}}, [[Тренчин]]/[[Нитра]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (5) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (3) |- align=center | [[1988]] |align=left|{{URS}}, [[Мәскеу]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (3) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (1) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) |- align=center | [[1989]] |align=left|{{USA}}, [[Анкоридж]]/[[Игл-Ривер]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (8) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (3) |- align=center | [[1990]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Турку]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (4) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (2) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (4) |- align=center | [[1991]] |align=left|{{CAN}}, [[Саскатун]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (5) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (3) | {{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (5) |- align=center | [[1992]] |align=left|{{GER}}, [[Фюссен]]/[[Кауфбойрен]] |{{flagicon|CIS}} <br /> [[ТМД]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (3) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |- align=center | [[1993]] |align=left|{{SWE}}, [[Упсала]]/[[Фалун]]/[[Евле]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (4) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (6) |- align=center | [[1994]] |align=left|{{CZE}}, [[Острава]]/[[Фридек-Мистек]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (7) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (5) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |align=left| |- align=center | [[1995]] |align=left|{{CAN}}, [[Ред Дир]]/[[Эдмонтон]]/[[Калгари]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (8) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (4) |align=left| |- align=center | [[1996]] |align=left|{{USA}}, [[Бостон]]/[[Амхэрст (Массачусетс)|Амхэрст]]/[[Марлборо (Массачусетс)|Марлборо]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (9) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (6) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (2) |align=left| |- align=center | [[1997]] |align=left|{{SUI}}, [[Женева]]/[[Морж]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (10) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (3) |align=left| |- align=center | [[1998]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Хямеэнлинна]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (2) |{{flagicon|Switzerland}} <br /> [[Швейцария]] (1) |align=left| |- align=center | [[1999]] |align=left|{{CAN}}, [[Виннипег]]/[[Брандон]]/[[Селькирк]] |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (3) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2000]] |align=left|{{SWE}}, [[Умео]]/[[Шеллефтео]] |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (3) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (3) |align=left| |- align=center | [[2001]] |align=left|{{RUS}}, [[Мәскеу]]/[[Подольск]] |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (2) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (4) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (4) |align=left| |- align=center | [[2002]] |align=left|{{CZE}}, [[ Пардубице]]/[[Градец-Кралове]] |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (4) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |align=left| |- align=center | [[2003]] |align=left|{{CAN}}, [[Галифакс]]/[[Сидней (Канада)|Сидней]]/ |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (3) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (5) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (4) |align=left| |- align=center | [[2004]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Хямеэнлинна]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (6) ||{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (5) |align=left| |- align=center | [[2005]] |align=left|{{USA}}, [[Гранд-Форкс]]/[[Сайв Ривэ Фолс (Миннесота)]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (11) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (4) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2006]] |align=left|{{CAN}},[[Ванкувер]]/ [[Камлупс]]/[[Келоуна]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (12) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (5) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (6) |align=left| |- align=center | [[2007]] |align=left|{{SWE}}, [[Лександ]]/[[Моро]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (13) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (6) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (3) |align=left| |- align=center | [[2008]] |align=left|{{CZE}}, [[Пардубице]]/[[Либерец]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (14) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (7) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (4) |align=left| |- align=center | [[2009]] |align=left|{{CAN}}, [[Оттава]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (15) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (8) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (5) |align=left| |- align=center | [[2010]] |align=left|{{CAN}}, [[Саскатун]]/[[Реджина]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (7) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (5) |align=left| |- align=center | [[2011]] |align=left|{{USA}}, [[Буфалло]]/[[Ливингстон]] |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (4) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (8) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (4) |align=left| |- align=center | [[2012]] |align=left|{{CAN}}, [[Калгари]]/[[Эдмонтон]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (7) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (5) |align=left| |- align=center | [[2013]] |align=left|{{RUS}}, [[Уфа]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (3) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (9) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (6) |align=left| |- align=center | [[2014]] |align=left|{{SWE}}, [[Мальмё]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (10) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (7) |align=left| |- align=center | [[2015]] |align=left|{{CAN}}, [[Торонто]]/[[Монреаль]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (16) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (8) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (2) |align=left| |- align=center | [[2016]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (4) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (9) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (5) |align=left| |- align=center | [[2017]] |align=left|{{CAN}}, [[Монреаль]]/[[Торонто]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (4) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (9) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (8) |align=left| |- align=center | [[2018]] |align=left|{{USA}}, [[Буфалло]]/[[Орчард Парк]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (17) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (11) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (6) |align=left| |- align=center | [[2019]] |align=left|{{CAN}}, [[Ванкувер]]/[[Виктория (Британдық Колумбия|Виктория)]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (5) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (9) |align=left| |- align=center | [[2020]] |align=left|{{CZE}}, [[Острава]]/[[Тринец]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (18) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (10) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (6) |align=left| |- align=center | [[2021]] |align=left|{{CAN}}, [[Эдмонтон]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (5) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (10) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (7) |align=left| |- align=center | [[2022]] |align=left|{{CAN}}, [[Эдмонтон]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (19) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (5) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (7) |align=left| |- align=center | [[2023]] |align=left|{{CAN}}, [[Галифакс]]/[[Монктон]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (20) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (7) |align=left| |- align=centre | [[2024]] |align=left|{{SWE}}, [[Гётеборг]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (12) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (2) |- align=centre | [[2025]] |align=left|{{CAN}}, [[Оттава]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (7) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (6) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (3) |- align=centre | [[2026]] |align=left|{{USA}}, [[Миннеаполис]]/[[Сент-Пол (Миннесота)|Сент-Пол]] |{{flagicon|SWE}} <br /> [[Швеция]] (3) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (6) |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{CAN}} |20||10||6||'''36''' |- |- align=center |'''2'''||align="left"|{{URS}} |8||3||2||'''13''' |- |'''4'''||align="left"|{{USA}} |7||2||7||'''16''' |- |'''3'''||align=left|{{FIN}} |5||6||7||'''18''' |- |'''5'''||align="left"|{{RUS}} |4||10||9||'''23''' |- |'''6'''||align="left"|{{SWE}} |3||11||7||'''21''' |- |'''7'''||align="left"|{{CZE}} |2||2||3||'''7''' |- |'''8'''||align="left"|{{CIS}} |1||0||0||'''1''' |- |'''9'''||align="left"|{{TCH}} |0||5||6||'''11''' |- |'''10'''||align="left"|{{SVK}} |0||0||2||'''2''' |- |'''11'''||align="left"|{{CHE}} |0||0||1||'''1''' |- |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.iihf.com Шайбалы хоккейден халықаралық федерациясыеың ресми сайты] * [http://hockeyarchives.ru/world.html Шайбалы хоккейден әлем чемпионаттарының тарихы] [[Санат:Шайбалы хоккей]] [[Санат:Әлем біріншіліктері]] 70n4hwpkckh0oqcakioowaqw1p0lvkt 3604537 3604535 2026-05-13T16:55:47Z Kas77777 100404 /* */ 3604537 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sports league | title = Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты | current = [[Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2026]] | logo = | pixels = | sport = Шайбалы хоккей | chairman = | ceotag = | ceo = | founded = 1974 | teams = 10 ([[Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2026| 2026]]) | champion = {{SWE}} (3 рет) | most_champs = {{CAN}}<br>(20 рет) | countries = Worldwide | TV = | website = [https://www.iihf.com/ www.iihf.com] }} '''Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты''' [[1974 жыл]]дан бастап [[Халықаралық шайбалы хоккей федерациясы]]мен ұйымдастырылатын, жыл сайынғы жарыс. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| class="wikitable" !style="width:15em"| Жыл !style="width:15em"| Өткізілу орыны !style="width:15em"| Алтын !style="width:15em"| Күміс !style="width:15em"| Қола |- align=center | [[1974]] | align=left|{{URS}}, [[Ленинград]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] |- align=center | [[1975]] | align=left|{{CAN}}/ {{USA}} [[Виннипег]], [[Брэндон]]/[[Миниаполис]], [[Блюмингтон]], [[Фарго]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] |- align=center | [[1976]] | align=left|{{FIN}}, [[Тампере]]/[[Турку]]/ [[Пори]]/[[Раума]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] |} ===Ресми чемпионаттар=== {| class="wikitable" !style="width:15em"| Жыл !style="width:15em"| Өткізілу орыны !style="width:15em"| Алтын !style="width:15em"| Күміс !style="width:15em"| Қола |- align=center | [[1977]] | align=left|{{TCH}}, [[Зволен]]/ [[Баньска Быстрица]] || {{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (1) |- align=center | [[1978]] | align=left|{{CAN}}, [[Монреаль]]/ [[Квебек (қала)]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (2) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |- align=center | [[1979]] | align=left|{{SWE}}, [[Карлстад]]/[[Карлскуга]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (3) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |- align=center | [[1980]] | align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Вантаа]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (4) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) || {{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |- align=center | [[1981]] | align=left|{{FRG}}, [[Фюссен]]/[[Лансберг-а -Лех]]/[[Кауфбойрен]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (2) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (1) |- align=center | [[1982]] | align=left| {{USA}}/{{CAN}}, [[Минниаполис]]/[[Блюмингтон]]/[[Дулут]]/[[Виннипег]],[[Кенора]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (2) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (2) |- align=center | [[1983]] | align=left|{{URS}}, [[Ленинград]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (5) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (3) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (2) |- align=center | [[1984]] | align=left|{{SWE}}, [[Нючёпинг]]/[[Норчёпинг]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (6) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (2) |- align=center | [[1985]] | align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Турку]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (2) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (4) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (2) |- align=center | [[1986]] | align=left|{{CAN}}, [[Гамильтон]]/[[Торонто]]/[[Лондон (Канада)]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (7) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (2) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |- align=center | [[1987]] |align=left|{{TCH}}, [[Тренчин]]/[[Нитра]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (5) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (3) |- align=center | [[1988]] |align=left|{{URS}}, [[Мәскеу]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (3) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (1) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) |- align=center | [[1989]] |align=left|{{USA}}, [[Анкоридж]]/[[Игл-Ривер]] |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (8) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (3) |- align=center | [[1990]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Турку]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (4) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (2) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (4) |- align=center | [[1991]] |align=left|{{CAN}}, [[Саскатун]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (5) |{{flagicon|USSR}} <br /> [[ҚСРО]] (3) | {{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (5) |- align=center | [[1992]] |align=left|{{GER}}, [[Фюссен]]/[[Кауфбойрен]] |{{flagicon|CIS}} <br /> [[ТМД]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (3) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |- align=center | [[1993]] |align=left|{{SWE}}, [[Упсала]]/[[Фалун]]/[[Евле]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (4) |{{flagicon|Czechoslovakia}} <br /> [[Чехословакия]] (6) |- align=center | [[1994]] |align=left|{{CZE}}, [[Острава]]/[[Фридек-Мистек]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (7) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (5) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |align=left| |- align=center | [[1995]] |align=left|{{CAN}}, [[Ред Дир]]/[[Эдмонтон]]/[[Калгари]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (8) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (4) |align=left| |- align=center | [[1996]] |align=left|{{USA}}, [[Бостон]]/[[Амхэрст (Массачусетс)|Амхэрст]]/[[Марлборо (Массачусетс)|Марлборо]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (9) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (6) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (2) |align=left| |- align=center | [[1997]] |align=left|{{SUI}}, [[Женева]]/[[Морж]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (10) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (3) |align=left| |- align=center | [[1998]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Хямеэнлинна]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (2) |{{flagicon|Switzerland}} <br /> [[Швейцария]] (1) |align=left| |- align=center | [[1999]] |align=left|{{CAN}}, [[Виннипег]]/[[Брандон]]/[[Селькирк]] |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (3) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2000]] |align=left|{{SWE}}, [[Умео]]/[[Шеллефтео]] |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (3) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (3) |align=left| |- align=center | [[2001]] |align=left|{{RUS}}, [[Мәскеу]]/[[Подольск]] |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (2) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (4) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (4) |align=left| |- align=center | [[2002]] |align=left|{{CZE}}, [[ Пардубице]]/[[Градец-Кралове]] |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (4) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |align=left| |- align=center | [[2003]] |align=left|{{CAN}}, [[Галифакс]]/[[Сидней (Канада)|Сидней]]/ |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (3) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (5) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (4) |align=left| |- align=center | [[2004]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]]/[[Хямеэнлинна]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (6) ||{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (5) |align=left| |- align=center | [[2005]] |align=left|{{USA}}, [[Гранд-Форкс]]/[[Сайв Ривэ Фолс (Миннесота)]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (11) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (4) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2006]] |align=left|{{CAN}},[[Ванкувер]]/ [[Камлупс]]/[[Келоуна]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (12) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (5) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (6) |align=left| |- align=center | [[2007]] |align=left|{{SWE}}, [[Лександ]]/[[Моро]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (13) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (6) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (3) |align=left| |- align=center | [[2008]] |align=left|{{CZE}}, [[Пардубице]]/[[Либерец]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (14) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (7) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (4) |align=left| |- align=center | [[2009]] |align=left|{{CAN}}, [[Оттава]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (15) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (8) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (5) |align=left| |- align=center | [[2010]] |align=left|{{CAN}}, [[Саскатун]]/[[Реджина]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (7) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (5) |align=left| |- align=center | [[2011]] |align=left|{{USA}}, [[Буфалло]]/[[Ливингстон]] |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (4) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (8) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (4) |align=left| |- align=center | [[2012]] |align=left|{{CAN}}, [[Калгари]]/[[Эдмонтон]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (7) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (5) |align=left| |- align=center | [[2013]] |align=left|{{RUS}}, [[Уфа]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (3) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (9) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (6) |align=left| |- align=center | [[2014]] |align=left|{{SWE}}, [[Мальмё]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (10) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (7) |align=left| |- align=center | [[2015]] |align=left|{{CAN}}, [[Торонто]]/[[Монреаль]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (16) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (8) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (2) |align=left| |- align=center | [[2016]] |align=left|{{FIN}}, [[Хельсинки]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (4) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (9) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (5) |align=left| |- align=center | [[2017]] |align=left|{{CAN}}, [[Монреаль]]/[[Торонто]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (4) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (9) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (8) |align=left| |- align=center | [[2018]] |align=left|{{USA}}, [[Буфалло]]/[[Орчард Парк]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (17) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (11) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (6) |align=left| |- align=center | [[2019]] |align=left|{{CAN}}, [[Ванкувер]]/[[Виктория (Британдық Колумбия|Виктория)]] |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (5) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (9) |align=left| |- align=center | [[2020]] |align=left|{{CZE}}, [[Острава]]/[[Тринец]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (18) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Россия]] (10) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (6) |align=left| |- align=center | [[2021]] |align=left|{{CAN}}, [[Эдмонтон]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (5) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (10) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (7) |align=left| |- align=center | [[2022]] |align=left|{{CAN}}, [[Эдмонтон]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (19) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (5) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (7) |align=left| |- align=center | [[2023]] |align=left|{{CAN}}, [[Галифакс]]/[[Монктон]] |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (20) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (7) |align=left| |- align=centre | [[2024]] |align=left|{{SWE}}, [[Гётеборг]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (12) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (2) |- align=centre | [[2025]] |align=left|{{CAN}}, [[Оттава]] |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (7) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (6) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (3) |- align=centre | [[2026]] |align=left|{{USA}}, [[Миннеаполис]]/[[Сент-Пол (Миннесота)|Сент-Пол]] |{{flagicon|SWE}} <br /> [[Швеция]] (3) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (6) |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{CAN}} |20||10||6||'''36''' |- |- align=center |'''2'''||align="left"|{{URS}} |8||3||2||'''13''' |- |'''4'''||align="left"|{{USA}} |7||2||7||'''16''' |- |'''3'''||align=left|{{FIN}} |5||6||7||'''18''' |- |'''5'''||align="left"|{{RUS}} |4||10||9||'''23''' |- |'''6'''||align="left"|{{SWE}} |3||11||7||'''21''' |- |'''7'''||align="left"|{{CZE}} |2||2||3||'''7''' |- |'''8'''||align="left"|{{CIS}} |1||0||0||'''1''' |- |'''9'''||align="left"|{{TCH}} |0||5||6||'''11''' |- |'''10'''||align="left"|{{SVK}} |0||0||2||'''2''' |- |'''11'''||align="left"|{{CHE}} |0||0||1||'''1''' |- |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.iihf.com Шайбалы хоккейден халықаралық федерациясыеың ресми сайты] * [http://hockeyarchives.ru/world.html Шайбалы хоккейден әлем чемпионаттарының тарихы] [[Санат:Шайбалы хоккей]] [[Санат:Әлем біріншіліктері]] kowg8sak72gh53y2p4d4l76iqhj9jp5 0 674437 3604544 3486814 2026-05-13T17:02:20Z Kas77777 100404 3604544 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sports league | title = Юниор командалар U-18 арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты | current = [[Юниор командалар U-18 арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2025]] | logo = | pixels = | sport = Шайбалы хоккей | chairman = | ceotag = | ceo = | founded = 1999 | teams = 10 ([[Юниор командалар U-18 арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2025| 2025]]) | champion = {{CAN}} (6 рет) | most_champs = {{USA}}<br>(11 рет) | countries = Worldwide | TV = | website = [https://www.iihf.com/ www.iihf.com] }} '''Юниор командалар U-18 арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты''' [[1999 жыл]]дан бастап [[Халықаралық шайбалы хоккей федерациясы]]мен ұйымдастырылатын, жыл сайынғы жарыс. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| class="wikitable" !style="width:15em"| Жыл !style="width:15em"| Өткізілу орыны !style="width:15em"| Алтын !style="width:15em"| Күміс !style="width:15em"| Қола |- align=center | [[1999]] |align=left|{{GER}}<br> [[Фюссен]]/[[Кауфбойрен]] |'''{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]]''' (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2000]] |align=left|{{CHE}}<br> [[Клотен]]/[[Вайнфельден]] |{{flagicon|Finland}} <br /> '''[[Финляндия]]''' (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |align=left| |- align=center | [[2001]] |align=left|{{FIN}}<br> [[Хельсинки]]/[[Лахти]]/[[Хейнола]] |{{flagicon|Russia}} <br /> '''[[Ресей]]''' (1) |{{flagicon|Switzerland}} <br /> [[Швейцария]] (1) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2002]] |align=left|{{SVK}}<br> [[Трнава]]/[[Пьештяни]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (2) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2003]] |align=left|{{RUS}}<br> [[Ярославль]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (1) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |align=left| |- align=center | [[2004]] |align=left|{{BLR}}<br> [[Минск]] |{{flagicon|Russia}} <br /> '''[[Ресей]]''' (2) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (2) |align=left| |- align=center | [[2005]] |align=left|{{CZE}}<br> [[Пльзен]]/[[Чешске Будевице]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |align=left| |- align=center | [[2006]] |align=left|{{SWE}}<br>[[Энгельхольм]]/ [[Хальмстад]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (3) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (3) |align=left| |- align=center | [[2007]] |align=left|{{FIN}}<br> [[Тампере]]/[[Раума]] |{{flagicon|Russia}} <br /> '''[[Ресей]]''' (3) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (3) |align=left| |- align=center | [[2008]] |align=left|{{RUS}}<br> [[Қазан]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (3) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |align=left| |- align=center | [[2009]] |align=left|{{USA}}<br> [[Фарго (Солтүстік Дакота)|Фарго]]/[[Мурхид (Миннесота)|Мурхид]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (4) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (4) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (2) |align=left| |- align=center | [[2010]] |align=left|{{BLR}}<br> [[Минск]]/[[Бобруйск]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (5) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |align=left| |- align=center | [[2011]] |align=left|{{GER}}<br> [[Криммичау]]/[[Дрезден]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (3) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (2) |align=left| |- align=center | [[2012]] |align=left|{{CZE}}<br> [[Брно]]/[[Зноймо]]/[[Бржецлав]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (7) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (4) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |align=left| |- align=center | [[2013]] |align=left|{{RUS}}<br> [[Сочи]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (3) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (3) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (4) |align=left| |- align=center | [[2014]] |align=left|{{FIN}}<br> [[Лаппеэнранта]]/[[Иматра]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (8) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (2) |align=left| |- align=center | [[2015]] |align=left|{{CHE}}<br> [[Цуг (қала)]]/[[Люцерн]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (9) |{{flagicon|Finland}} <br /> '''[[Финляндия]]''' (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (3) |align=left| |- align=center | [[2016]] |align=left|{{USA}}<br> [[Гранд-Форкс]] |{{flagicon|Finland}} <br /> '''[[Финляндия]]''' (3) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (5) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |align=left| |- align=center | [[2017]] |align=left|{{SVK}}<br> [[Попрад]]/[[Спишска-Нова-Вес]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (10) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (3) |align=left| |- align=center | [[2018]] |align=left|{{RUS}}<br> [[Челябинск]]/[[Магнитогорск]] |{{flagicon|Finland}} <br /> '''[[Финляндия]]''' (4) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (4) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (4) |align=left| |- align=center | [[2019]] |align=left|{{SWE}}<br> [[Өрнскөлдсвик]]/[[Умео]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> '''[[Швеция]]''' (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (5) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (3) |align=left| |- align=center | [[2020]] |align=left|{{USA}}<br> [[Плимут]]/[[Анн-Арбор]] |colspan="3"|'''COVID-19 пандемиясына байланысты өткізілген жоқ''' |align=left| |- align=center | [[2021]] |align=left|{{USA}}<br> [[Фриско]]/[[Плейно]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (4) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (5) |align=left| |- align=center | [[2022]] |align=left|{{GER}}<br> [[Ландшут]]/[[Кауфбойрен]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> '''[[Швеция]]''' (2) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (5) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (5) |align=left| |- align=center | [[2023]] |align=left|{{CHE}}<br> [[Базель]]/[[Порентрю]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (11) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (6) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (4) |align=left| |- align=center | [[2024]] |align=left|{{FIN}}<br> [[Эспоо]]/[[Вантаа]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (5) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (6) |align=left| |- align=center | [[2025]] |align=left|{{USA}}<br> [[Фриско]]/[[Аллен (Техас)|Аллен]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (7) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (4) |- align=center | [[2026]] |align=left|{{SVK}}<br> [[Тренчин]]/[[Братислава]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> '''[[Швеция]]''' (3) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (2) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (4) |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{USA}} |11||6||4||'''21'' |- |'''2'''||align=left|{{CAN}} |6||1||4||'''10k1''' |- |- align=center |'''3'''||align="left"|{{FIN}} |4||3||5||'''12''' |- |'''4'''||align="left"|{{RUS}} |3||6||3||'''12''' |- |'''5'''||align="left"|{{SWE}} |2||7||6||'''15''' |- |'''6'''||align="left"|{{CZE}} |0||1||3||'''4''' |- |'''7'''||align="left"|{{SVK}} |0||1||1||'''2''' |- |'''8'''||align="left"|{{CHE}} |0||1||0||'''1''' |- |} == Сыртқы сілтемелер == *[http://www.iihf.com/sk/iihf-home/history/all-medallists/u18.html All Medalists - U18] - Full results for men's, women's and junior championships since 1999 and medalists for all tournaments. * [http://u18worlds2015.iihf.com/ 2015 official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328162656/http://u18worlds2015.iihf.com/ |date=2015-03-28 }} * [http://www.quanthockey.com/wjc-u18/en/records/wjc-u18-players-all-time-points-leaders.html IIHF World U18 all-time scoring leaders] [[Санат:Шайбалы хоккей]] [[Санат:Шайбалы хоккейден әлем чемпионаттары]] o89zz2wr0bbsu4atjxoz2r27cgwv38a 3604548 3604544 2026-05-13T17:04:18Z Kas77777 100404 /* Жалпы медальдар саны */ 3604548 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sports league | title = Юниор командалар U-18 арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты | current = [[Юниор командалар U-18 арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2025]] | logo = | pixels = | sport = Шайбалы хоккей | chairman = | ceotag = | ceo = | founded = 1999 | teams = 10 ([[Юниор командалар U-18 арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2025| 2025]]) | champion = {{CAN}} (6 рет) | most_champs = {{USA}}<br>(11 рет) | countries = Worldwide | TV = | website = [https://www.iihf.com/ www.iihf.com] }} '''Юниор командалар U-18 арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты''' [[1999 жыл]]дан бастап [[Халықаралық шайбалы хоккей федерациясы]]мен ұйымдастырылатын, жыл сайынғы жарыс. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| class="wikitable" !style="width:15em"| Жыл !style="width:15em"| Өткізілу орыны !style="width:15em"| Алтын !style="width:15em"| Күміс !style="width:15em"| Қола |- align=center | [[1999]] |align=left|{{GER}}<br> [[Фюссен]]/[[Кауфбойрен]] |'''{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]]''' (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2000]] |align=left|{{CHE}}<br> [[Клотен]]/[[Вайнфельден]] |{{flagicon|Finland}} <br /> '''[[Финляндия]]''' (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |align=left| |- align=center | [[2001]] |align=left|{{FIN}}<br> [[Хельсинки]]/[[Лахти]]/[[Хейнола]] |{{flagicon|Russia}} <br /> '''[[Ресей]]''' (1) |{{flagicon|Switzerland}} <br /> [[Швейцария]] (1) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2002]] |align=left|{{SVK}}<br> [[Трнава]]/[[Пьештяни]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (2) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2003]] |align=left|{{RUS}}<br> [[Ярославль]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (1) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |align=left| |- align=center | [[2004]] |align=left|{{BLR}}<br> [[Минск]] |{{flagicon|Russia}} <br /> '''[[Ресей]]''' (2) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (2) |align=left| |- align=center | [[2005]] |align=left|{{CZE}}<br> [[Пльзен]]/[[Чешске Будевице]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |align=left| |- align=center | [[2006]] |align=left|{{SWE}}<br>[[Энгельхольм]]/ [[Хальмстад]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (3) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (3) |align=left| |- align=center | [[2007]] |align=left|{{FIN}}<br> [[Тампере]]/[[Раума]] |{{flagicon|Russia}} <br /> '''[[Ресей]]''' (3) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (3) |align=left| |- align=center | [[2008]] |align=left|{{RUS}}<br> [[Қазан]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (3) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |align=left| |- align=center | [[2009]] |align=left|{{USA}}<br> [[Фарго (Солтүстік Дакота)|Фарго]]/[[Мурхид (Миннесота)|Мурхид]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (4) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (4) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (2) |align=left| |- align=center | [[2010]] |align=left|{{BLR}}<br> [[Минск]]/[[Бобруйск]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (5) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |align=left| |- align=center | [[2011]] |align=left|{{GER}}<br> [[Криммичау]]/[[Дрезден]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (3) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (2) |align=left| |- align=center | [[2012]] |align=left|{{CZE}}<br> [[Брно]]/[[Зноймо]]/[[Бржецлав]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (7) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (4) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |align=left| |- align=center | [[2013]] |align=left|{{RUS}}<br> [[Сочи]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (3) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (3) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (4) |align=left| |- align=center | [[2014]] |align=left|{{FIN}}<br> [[Лаппеэнранта]]/[[Иматра]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (8) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (2) |align=left| |- align=center | [[2015]] |align=left|{{CHE}}<br> [[Цуг (қала)]]/[[Люцерн]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (9) |{{flagicon|Finland}} <br /> '''[[Финляндия]]''' (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (3) |align=left| |- align=center | [[2016]] |align=left|{{USA}}<br> [[Гранд-Форкс]] |{{flagicon|Finland}} <br /> '''[[Финляндия]]''' (3) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (5) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |align=left| |- align=center | [[2017]] |align=left|{{SVK}}<br> [[Попрад]]/[[Спишска-Нова-Вес]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (10) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (3) |align=left| |- align=center | [[2018]] |align=left|{{RUS}}<br> [[Челябинск]]/[[Магнитогорск]] |{{flagicon|Finland}} <br /> '''[[Финляндия]]''' (4) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (4) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (4) |align=left| |- align=center | [[2019]] |align=left|{{SWE}}<br> [[Өрнскөлдсвик]]/[[Умео]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> '''[[Швеция]]''' (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (5) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (3) |align=left| |- align=center | [[2020]] |align=left|{{USA}}<br> [[Плимут]]/[[Анн-Арбор]] |colspan="3"|'''COVID-19 пандемиясына байланысты өткізілген жоқ''' |align=left| |- align=center | [[2021]] |align=left|{{USA}}<br> [[Фриско]]/[[Плейно]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (4) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (5) |align=left| |- align=center | [[2022]] |align=left|{{GER}}<br> [[Ландшут]]/[[Кауфбойрен]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> '''[[Швеция]]''' (2) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (5) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (5) |align=left| |- align=center | [[2023]] |align=left|{{CHE}}<br> [[Базель]]/[[Порентрю]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (11) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (6) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (4) |align=left| |- align=center | [[2024]] |align=left|{{FIN}}<br> [[Эспоо]]/[[Вантаа]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (5) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (6) |align=left| |- align=center | [[2025]] |align=left|{{USA}}<br> [[Фриско]]/[[Аллен (Техас)|Аллен]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (7) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (4) |- align=center | [[2026]] |align=left|{{SVK}}<br> [[Тренчин]]/[[Братислава]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> '''[[Швеция]]''' (3) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (2) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (4) |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{USA}} |11||6||4||'''21'' |- |'''2'''||align=left|{{CAN}} |6||1||4||'''10k1''' |- |- align=center |'''3'''||align="left"|{{FIN}} |4||3||5||'''12''' |- |'''4'''||align="left"|{{SWE}} |3||7||6||'''16''' |- |'''5'''||align="left"|{{RUS}} |3||6||3||'''12''' |- |'''6'''||align="left"|{{SVK}} |0||2||1||'''3''' |- |'''7'''||align="left"|{{CZE}} |0||1||4||'''5''' |- |'''8'''||align="left"|{{CHE}} |0||1||0||'''1''' |- |} == Сыртқы сілтемелер == *[http://www.iihf.com/sk/iihf-home/history/all-medallists/u18.html All Medalists - U18] - Full results for men's, women's and junior championships since 1999 and medalists for all tournaments. * [http://u18worlds2015.iihf.com/ 2015 official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328162656/http://u18worlds2015.iihf.com/ |date=2015-03-28 }} * [http://www.quanthockey.com/wjc-u18/en/records/wjc-u18-players-all-time-points-leaders.html IIHF World U18 all-time scoring leaders] [[Санат:Шайбалы хоккей]] [[Санат:Шайбалы хоккейден әлем чемпионаттары]] 87f9mgw07l92ynbu8magloqhegk71xy 3604549 3604548 2026-05-13T17:04:50Z Kas77777 100404 /* */ 3604549 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sports league | title = Юниор командалар U-18 арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты | current = [[Юниор командалар U-18 арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2026]] | logo = | pixels = | sport = Шайбалы хоккей | chairman = | ceotag = | ceo = | founded = 1999 | teams = 10 ([[Юниор командалар U-18 арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2026| 2026]]) | champion = {{SWE}} (3 рет) | most_champs = {{USA}}<br>(11 рет) | countries = Worldwide | TV = | website = [https://www.iihf.com/ www.iihf.com] }} '''Юниор командалар U-18 арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты''' [[1999 жыл]]дан бастап [[Халықаралық шайбалы хоккей федерациясы]]мен ұйымдастырылатын, жыл сайынғы жарыс. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| class="wikitable" !style="width:15em"| Жыл !style="width:15em"| Өткізілу орыны !style="width:15em"| Алтын !style="width:15em"| Күміс !style="width:15em"| Қола |- align=center | [[1999]] |align=left|{{GER}}<br> [[Фюссен]]/[[Кауфбойрен]] |'''{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]]''' (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2000]] |align=left|{{CHE}}<br> [[Клотен]]/[[Вайнфельден]] |{{flagicon|Finland}} <br /> '''[[Финляндия]]''' (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (1) |align=left| |- align=center | [[2001]] |align=left|{{FIN}}<br> [[Хельсинки]]/[[Лахти]]/[[Хейнола]] |{{flagicon|Russia}} <br /> '''[[Ресей]]''' (1) |{{flagicon|Switzerland}} <br /> [[Швейцария]] (1) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2002]] |align=left|{{SVK}}<br> [[Трнава]]/[[Пьештяни]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (2) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |align=left| |- align=center | [[2003]] |align=left|{{RUS}}<br> [[Ярославль]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (1) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (1) |align=left| |- align=center | [[2004]] |align=left|{{BLR}}<br> [[Минск]] |{{flagicon|Russia}} <br /> '''[[Ресей]]''' (2) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (2) |align=left| |- align=center | [[2005]] |align=left|{{CZE}}<br> [[Пльзен]]/[[Чешске Будевице]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |align=left| |- align=center | [[2006]] |align=left|{{SWE}}<br>[[Энгельхольм]]/ [[Хальмстад]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (3) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (1) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (3) |align=left| |- align=center | [[2007]] |align=left|{{FIN}}<br> [[Тампере]]/[[Раума]] |{{flagicon|Russia}} <br /> '''[[Ресей]]''' (3) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (3) |align=left| |- align=center | [[2008]] |align=left|{{RUS}}<br> [[Қазан]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (2) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (3) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (1) |align=left| |- align=center | [[2009]] |align=left|{{USA}}<br> [[Фарго (Солтүстік Дакота)|Фарго]]/[[Мурхид (Миннесота)|Мурхид]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (4) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (4) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (2) |align=left| |- align=center | [[2010]] |align=left|{{BLR}}<br> [[Минск]]/[[Бобруйск]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (5) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (2) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |align=left| |- align=center | [[2011]] |align=left|{{GER}}<br> [[Криммичау]]/[[Дрезден]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (3) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (2) |align=left| |- align=center | [[2012]] |align=left|{{CZE}}<br> [[Брно]]/[[Зноймо]]/[[Бржецлав]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (7) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (4) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (1) |align=left| |- align=center | [[2013]] |align=left|{{RUS}}<br> [[Сочи]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (3) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (3) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (4) |align=left| |- align=center | [[2014]] |align=left|{{FIN}}<br> [[Лаппеэнранта]]/[[Иматра]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (8) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (1) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (2) |align=left| |- align=center | [[2015]] |align=left|{{CHE}}<br> [[Цуг (қала)]]/[[Люцерн]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (9) |{{flagicon|Finland}} <br /> '''[[Финляндия]]''' (2) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (3) |align=left| |- align=center | [[2016]] |align=left|{{USA}}<br> [[Гранд-Форкс]] |{{flagicon|Finland}} <br /> '''[[Финляндия]]''' (3) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (5) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (2) |align=left| |- align=center | [[2017]] |align=left|{{SVK}}<br> [[Попрад]]/[[Спишска-Нова-Вес]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (10) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (3) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (3) |align=left| |- align=center | [[2018]] |align=left|{{RUS}}<br> [[Челябинск]]/[[Магнитогорск]] |{{flagicon|Finland}} <br /> '''[[Финляндия]]''' (4) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (4) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (4) |align=left| |- align=center | [[2019]] |align=left|{{SWE}}<br> [[Өрнскөлдсвик]]/[[Умео]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> '''[[Швеция]]''' (1) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (5) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (3) |align=left| |- align=center | [[2020]] |align=left|{{USA}}<br> [[Плимут]]/[[Анн-Арбор]] |colspan="3"|'''COVID-19 пандемиясына байланысты өткізілген жоқ''' |align=left| |- align=center | [[2021]] |align=left|{{USA}}<br> [[Фриско]]/[[Плейно]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (4) |{{flagicon|Russia}} <br /> [[Ресей]] (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (5) |align=left| |- align=center | [[2022]] |align=left|{{GER}}<br> [[Ландшут]]/[[Кауфбойрен]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> '''[[Швеция]]''' (2) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (5) |{{flagicon|Finland}} <br /> [[Финляндия]] (5) |align=left| |- align=center | [[2023]] |align=left|{{CHE}}<br> [[Базель]]/[[Порентрю]] |{{flagicon|USA}} <br /> '''[[АҚШ]]''' (11) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (6) |{{flagicon|Canada}} <br /> [[Канада]] (4) |align=left| |- align=center | [[2024]] |align=left|{{FIN}}<br> [[Эспоо]]/[[Вантаа]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (5) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (6) |align=left| |- align=center | [[2025]] |align=left|{{USA}}<br> [[Фриско]]/[[Аллен (Техас)|Аллен]] |{{flagicon|Canada}} <br /> '''[[Канада]]''' (6) |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция]] (7) |{{flagicon|USA}} <br /> [[АҚШ]] (4) |- align=center | [[2026]] |align=left|{{SVK}}<br> [[Тренчин]]/[[Братислава]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> '''[[Швеция]]''' (3) |{{flagicon|Slovakia}} <br /> [[Словакия]] (2) |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехия]] (4) |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{USA}} |11||6||4||'''21'' |- |'''2'''||align=left|{{CAN}} |6||1||4||'''10k1''' |- |- align=center |'''3'''||align="left"|{{FIN}} |4||3||5||'''12''' |- |'''4'''||align="left"|{{SWE}} |3||7||6||'''16''' |- |'''5'''||align="left"|{{RUS}} |3||6||3||'''12''' |- |'''6'''||align="left"|{{SVK}} |0||2||1||'''3''' |- |'''7'''||align="left"|{{CZE}} |0||1||4||'''5''' |- |'''8'''||align="left"|{{CHE}} |0||1||0||'''1''' |- |} == Сыртқы сілтемелер == *[http://www.iihf.com/sk/iihf-home/history/all-medallists/u18.html All Medalists - U18] - Full results for men's, women's and junior championships since 1999 and medalists for all tournaments. * [http://u18worlds2015.iihf.com/ 2015 official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328162656/http://u18worlds2015.iihf.com/ |date=2015-03-28 }} * [http://www.quanthockey.com/wjc-u18/en/records/wjc-u18-players-all-time-points-leaders.html IIHF World U18 all-time scoring leaders] [[Санат:Шайбалы хоккей]] [[Санат:Шайбалы хоккейден әлем чемпионаттары]] prtt3xchop62wxgzein2lj6y7m8005a 0 674573 3604885 2950070 2026-05-14T10:18:21Z ~2026-29058-02 181198 F 3604885 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Boa constrictor constrictor guyana.JPG|alt=Ⓜ️|жиекті|оңға|сүрмесіз|220x220 нүкте|[[Леонардо да Винчи]] шынайы «Ренессанс адамы» болып саналады және ең танымал ''полиматтардың'' бірі болып табылады''м'' ]] [[Сурет:Boa constrictor (2).jpg|нобай|220x220 нүкте|[[Роджер Бэкон]] (1214—1294) — әйгілі францикандық [[монах]] және ''полимат'']] '''Әмбебап адам''' ({{lang-lat|homo universale}})<ref name="Aus2">{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/opinion/the-quest-for-renaissance-man/news-story/cda1cda9d478b9e428b1e990efe64b95?sv=d81122bf03913e839a82860813e6c4e|title=Ask The Philosopher: Tim Soutphommasane – The quest for renaissance man|newspaper=The Australian|date=10 April 2010|access-date=2018-07-27}}</ref>, '''полимат''' ({{lang-el|πολυμαθής}}, ''πολυ'' — «''көп''» және ''μαθής'' — «''шұғылдану''»), '''энциклопедист''', '''[[Ренессанс]] адамы''' ({{lang-en|Renaissance man}}) — зияткерлік қабілеттері мен қызметі бір білім және оларды қолданудың жалғыз саласымен шектелмейтін, сонымен қатар барлық бағыттар бойынша нақты практикалық нәтижелерге қол жеткізетін адам. Оның ең жарқын көріністеріндегі бұл әмбебаптылық әртүрлі немесе бірден бірнеше гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдарының, немесе олардың бағыттарының жемісті үйлесімін білдіреді — белгілі бір нақты ғылымдардағы сенімді нәтижелер, сонымен қатар [[Философия|философияға]], [[Бейнелеу өнері|бейнелеу өнеріне]], [[Әдебиет|көркем әдебиетке]], [[Поэзия|поэзияға]], [[Медицина|медицинаға]] және т.б. ғылыми және көркем шығармашылыққа. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ренессанс]] [[Санат:Ойлау]] [[Санат:Білім]] [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Білім беру]] rw3t8zd15oufoy0i7u10jihj434zj60 4 675070 3604846 3604208 2026-05-14T07:00:51Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3604846 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88024||2860||393||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||95743||76154||11007||226||3373||234||110||5800||739 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86378||80796||1349||2243||909||49||0||957||135 |- |4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84035||68774||1239||147||11309||15||0||1696||24 |- |5||3||{{u|Мағыпар}}||81777||76867||745||588||37||361||0||2882||44 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55533||30547||3588||368||5769||944||2238||4775||5184 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48357||39666||1757||102||628||17||9||4458||38 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38492||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||9||{{u|Ulan}}||30436||23967||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||10||{{u|1nter pares}}||25430||23686||162||7||497||68||0||1347||131 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8819||3472||136||398||8||2176||838||844 |- |12||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18591||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13876||4120||204||768||812||373||1111||1007 |- |14||11||{{u|Орел Карл}}||21409||20150||749||39||120||4||0||121||11 |- |15||19||{{u|Nurken}}||18816||9608||1294||39||6888||81||2||417||47 |- |16||13||{{u|Sagzhan}}||17447||16264||353||38||181||10||0||308||86 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||16955||11995||218||7||132||162||8||2485||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16069||14053||411||16||1017||73||1||539||300 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4599||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13737||12968||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14 |- |23||27||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11167||6770||504||0||102||512||0||614||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10031||7873||1218||37||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||383||32 |- |26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8223||8129||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||7906||5402||966||137||627||58||23||528||190 |- |30||34||{{u|TheNomadEditor}}||7873||5546||27||4||1795||195||0||158||47 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7428||5929||189||80||63||88||3||384||320 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7201||5104||457||126||750||0||64||92||66 |- |35||26||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6255||254||109||0||1||0||126||23 |- |37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444 |- |38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5044||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||33||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4749||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4358||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||47||{{u|Coffee86}}||4323||3800||4||0||11||7||0||398||5 |- |50||63||{{u|Madi Dos}}||4195||2905||188||63||34||25||0||595||102 |- |51||50||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |54||57||{{u|Esetok}}||3578||3078||395||2||161||205||8||285||138 |- |55||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |57||52||{{u|Makenzis}}||3396||3339||5||0||0||0||0||46||5 |- |58||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3 |- |64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2836||0||0||0||0||0||0||0 |- |66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |67||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |68||73||{{u|ShadZ01}}||2920||2331||321||63||105||0||0||4||0 |- |69||68||{{u|Dauren}}||2871||2465||0||14||0||0||0||68||6 |- |70||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |71||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |72||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |73||88||{{u|MuratbekErkebulan}}||2697||1762||290||0||80||46||0||386||4 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||72||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2 |- |81||89||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48 |- |82||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||83||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |85||85||{{u|Rasulbek Adil}}||2256||1861||126||0||13||1||0||171||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||97||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||84||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |94||82||{{u|Unknown Alash}}||1988||1927||1||0||0||0||0||0||0 |- |95||86||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |96||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |97||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |98||94||{{u|RaiymbekZh}}||1819||1533||6||0||13||0||0||71||71 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||87||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||42||29 |- |102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||96||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1599||1339||1||0||102||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1519||1333||0||0||7||0||0||118||8 |- |109||98||{{u|Gliwi}}||1508||1502||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |128||119||{{u|Ziv}}||1140||1069||58||0||0||2||0||9||2 |- |129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||194||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||144||{{u|Wikuiser}}||1048||752||142||0||62||0||43||18||4 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||189||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||176||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||5||0 |- |166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0 |- |168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |173||157||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |178||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |181||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||672||665||0||1||0||0||0||5||0 |- |182||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |183||158||{{u|Epoxa-HH}}||666||654||0||0||5||0||0||10||1 |- |184||166||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||664||625||15||0||0||0||0||2||0 |- |185||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||192||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||190||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||175||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||177||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||195||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||179||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0 |- |197||186||{{u|Makhanov}}||613||542||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||178||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||182||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||180||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |204||184||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |205||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6 |- |206||188||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |207||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |208||193||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |210||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |211||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |213||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||187||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |215||191||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |219||196||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |220||183||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1 |- |222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |223||185||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0 |- |226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8 |- |229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] iu6mtv0ia1v3083v9mhz5jjc36hi822 4 675089 3604898 3604306 2026-05-14T11:00:36Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3604898 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515631||380108||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145869||131245||957||0||13593||6||0||46||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||131954||127429||609||15||62||17||10||2859||928 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119565||112799||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113333||1||0||0||0||0||0||113332||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105853||88197||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87362||87362||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79326||79311||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50463||50170||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26600||22826||42||0||3648||2||0||60||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14494||13521||427||1||0||83||0||384||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13736||13238||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9120||9120||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7931||5402||966||137||627||40||23||528||190 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7330||4673||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3255||3252||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1554||1535||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||54||{{u|YiFeiBot}}||1359||1192||69||0||83||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||53||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||81||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1121||1046||28||2||4||6||0||29||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||83||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||82||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |88||80||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |89||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||147||2||0||2||0||0||108||14 |-style="background-color:#ccf" |90||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |91||84||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |92||85||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |- |93||86||{{u|Kasymovbot}}||173||169||2||0||0||1||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||160||158||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] opxnhw6o8ej2n8gblslxgpzeemo2ylr 4 675116 3604358 3603944 2026-05-13T13:07:21Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3604358 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107916||25625||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7809||950||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7330||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3135||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2523||42||0||55||33||546||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2261||102||13||198||86||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2188||97||3||165||0||107||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1394||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1343||157||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||149||160||18||78 |- |15||{{u|Орел Карл}}||1284||308||1||303||80||24||0||0||0 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||629||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||462||57||1270||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |27||{{u|Nurkhan}}||954||101||14||343||4||25||0||1||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||866||307||43||20||71||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11 |- |45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |46||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||527||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|1nter pares}}||523||303||0||6||331||3||0||0||4 |- |49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |52||{{u|Nurken}}||499||470||3||630||4685||30||0||1||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |59||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |60||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |61||{{u|Sagzhan}}||432||78||1||16||134||29||0||0||0 |- |62||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |63||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0 |- |64||{{u|TheNomadEditor}}||404||37||0||0||1530||2||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |67||{{u|Ashina}}||379||178||3||56||22||42||31||0||21 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |77||{{u|Makhanov}}||337||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |78||{{u|TalgatSnow}}||322||138||3||103||366||66||0||15||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||302||200||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||319||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49 |- |120||{{u|Coffee86}}||188||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |128||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |129||{{u|ShadZ01}}||171||22||0||33||81||47||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||190||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |271||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Aru Omarali}}||78||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |274||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Madi Dos}}||78||21||0||51||22||40||1||0||3 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2972||522||92||0||38||4 |- |284||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |288||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|MuratbekErkebulan}}||72||19||0||54||75||0||4||0||0 |- |292||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |298||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |299||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |300||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |301||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|RaiymbekZh}}||66||38||5||1||5||0||0||0||1 |- |303||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|АйнурНИШ}}||42||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |383||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |409||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0 |- |413||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||35||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |431||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||33||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Rasulbek Adil}}||25||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |492||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1 |- |493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |541||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |544||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |545||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |546||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |557||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |560||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |562||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |570||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |572||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |576||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |577||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |584||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |586||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |594||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |600||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |602||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |606||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Жанна Ж}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |627||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |639||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |641||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |642||{{u|TrueNomadEditor}}||11||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |643||{{u|Tuttiorchestra687}}||11||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |649||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |653||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |660||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |664||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |665||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|03ainura}}||9||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |684||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |685||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |687||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |688||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |705||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |713||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |718||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |730||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |738||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |739||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |741||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |743||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |747||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |752||{{u|Aldogarov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |756||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |767||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||7||0||1||1||3||0||0||0||0 |- |777||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |781||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |783||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |791||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |809||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |822||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |823||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |827||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |830||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |831||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |833||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |834||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |841||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |845||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |850||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |853||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |854||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |859||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |876||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |881||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |885||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |898||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |906||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |908||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |920||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |924||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |930||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |933||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |934||{{u|Zhandos M}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |945||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |953||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |954||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |976||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |984||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |992||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |995||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1007||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1015||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1022||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1036||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0 |- |1042||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1044||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1052||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1076||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1077||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1079||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1080||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1083||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1089||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1090||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1093||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1120||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1128||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1160||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1163||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1168||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1170||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1186||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1190||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1197||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1248||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0 |- |1251||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1278||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1288||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|19642206g}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1391||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1420||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1422||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1423||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1435||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1436||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1452||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1455||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1479||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1508||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1526||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1544||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1545||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1552||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1673||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1686||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1691||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1696||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Құралай Мұратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||213||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] c0iovgr07xdknhw4olvvo1v8v9erfdc 0 684629 3604616 3604224 2026-05-13T19:16:26Z Kasymov 10777 3604616 wikitext text/x-wiki '''Астана жеңіл метрополитені''' (Астана ЛРТ, ресми атауы — ''Астана қаласының жеңіл метрополитені'') — Қазақстанның елордасы [[Астана]] қаласындағы салынып жатқан және ішінара іске қосылған жерүсті жеңіл рельсті (легкорельсті) метро жүйесі. Бұл Қазақстандағы екінші (Алматы метрополитенінен кейін) және Орталық Азиядағы үшінші (Ташкент пен Алматыдан кейін) қалалық жоғары жылдамдықты рельсті көлік жүйесі. Жүйе толығымен жерүсті және эстакадада орналасқан, автоматтандырылған (driverless, GoA4 деңгейі) жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=Cчитанные дни до запуска LRT: как выглядит транспорт будущего в Астане.|url=https://informburo.kz/novosti/ccitannye-dni-do-zapuska-lrt-kak-vygliadit-transport-budushhego-v-astane-fotoreportaz-informburokz}}</ref> 2026 жылдың мамырында (16-17 мамыр) бірінші желі іске қосылды<ref name=":1">{{Cite web|title=Уже скоро: дату запуска LRT назвали в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/uze-skoro-datu-zapuska-lrt-nazvali-v-astane}}</ref>. Жүйе қаланың солтүстік-оңтүстік бағытын қамтиды: Нұрлы Жол теміржол вокзалынан халықаралық әуежайға дейін<ref name=":0" />. [[Сурет:Строительство ЛРТ Астаны.jpg|нобай|Астана қаласындағы салынып жатқан LRT көрінісі (2019 жыл)]] == Тарихы == {| class="wikitable" !'''Жыл''' !'''Оқиға''' |- |'''2005''' |Астана әкімдігі «Астананың жаңа транспорттық жүйесі» бағдарламасын қабылдады. Жерасты метросы мен монорельс сияқты нұсқалар қарастырылды, бірақ шығындарды оңтайландыру үшін жерүсті және эстакадалық нұсқа таңдалды. |- |'''2008''' |Astana LRT компаниясы құрылады. |- |'''2010''' |Астана әкімі Иманғали Тасмағамбетов елордада LRT салу жоспарын жариялады. Жоба көлік кептелісін азайтып, ескі теміржол вокзалын жаңа әкімшілік орталықпен байланыстыруы тиіс болды. Ұзындығы 61,1 км болатын желіні төрт кезеңмен салу жоспарланды<ref name=":2">{{Cite web|title=От Тасмагамбетова до Кульгинова. Как 5 акимов пытались решить вопрос с LRT|url=https://tengrinews.kz/article/tasmagambetova-kulginova-5-akimov-pytalis-resit-vopros-lrt-1232/}}</ref>. |- |'''2011''' |LRT құрылысының капсуласы салтанатты түрде қойылды. Жалпы ұзындығы 41,81 км болатын үш желі жобаланды. Бірінші желі әуежайды Abu Dhabi Plaza кешенімен, кейін жаңа вокзалмен байланыстыруы тиіс еді<ref name=":2" />. |- |'''2012''' |Францияның Alstom компаниясы EXPO-2017 көрмесіне арнап 3 желі, 42 аялдама және 50-ге жуық трамвайдан тұратын жоба ұсынды<ref name=":2" />. |- |'''2013''' |Президент Нұрсұлтан Назарбаев француз компаниялары ұсынған LRT жобасының қымбат екенін айтып, оның орнына BRT (жылдам автобус жүйесі) жобасын қарастыруды тапсырды<ref name=":2" />. |- |2015 |Қытай компанияларымен (China Railway International Group және басқалары) 1,5 млрд доллар көлеміндегі несие келісімге қол қойылды. Соның 344 млн доллары құрылыс жұмыстарына жұмсалған.<ref name=":3">{{Cite web|title=Семь человек приговорены к длительным тюремным срокам по делу «Астана LRT»|url=https://www.azattyqasia.org/a/31278502.html|date=2021}}</ref> Негізгі жұмыстар EXPO 2017 дейін аяқталуы тиіс болатын<ref name=":4">{{Cite web|title=[Suspended Portion] China Development Bank provides $1.6 billion loan for Phase 1 of the Astana Light Rail Construction Project (Linked to Record ID#53932, #105607, and #105665)|url=https://china.aiddata.org/projects/53930/}}</ref>. |- |'''2015''' |«Астанагенплан» ұйымы LRT құрылысы 2020 жылдан кейін басталатынын мәлімдеді. Желі әуежайдан EXPO аумағы арқылы жаңа теміржол вокзалына дейін созылуы тиіс болды<ref name=":2" />. |- |'''2016''' |Астана әкімі Әділбек Жақсыбеков LRT жобасының жүзеге асатынын растады. Жол жүру бағасы 200 теңге болады деп хабарланды<ref name=":2" />. |- |'''2017''' |Әсет Исекешев Қытайда LRT жобасын талқылады. Компания өкілдері LRT тәулігіне 146 мың жолаушы тасымалдай алады деп мәлімдеді<ref name=":2" />. |- |'''2018''' |Жобаның жалпы құны 1,887 млрд доллар деп жарияланды. Ұзындығы 22,4 км болатын желіні қытайлық компаниялар салатын болды. Сол жылы құрылысқа 16,2 млрд теңге бөлінді. Кейін Astana Banki-де LRT-ға арналған 200 млн доллар «тұрып қалғаны» белгілі болды<ref name=":2" />. |- |'''2019''' |Астана әкімі Бақыт Сұлтанов қаржыландырудың жеткіліксіздігіне байланысты құрылыс тоқтатылғанын айтты. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жобаны сынға алып, Үкіметке мәселені түпкілікті шешуді тапсырды. Алтай Көлгіновке жобаны аяқтау үшін инвестор іздеу міндеті жүктелді<ref name=":2" />. |- |'''2020''' |«Астана LRT» компаниясы атауын City Transportation Systems (CTS) деп өзгертті<ref name=":2" />. |- |'''2021–2023''' |LRT жобасына қатысты сыбайлас жемқорлық істері бойынша сот процестері өтті. Бірқатар бұрынғы шенеуніктер мен компания басшылары жауапқа тартылды<ref name=":2" />. |- |'''2024–2025''' |Құрылыс жұмыстары жалғасты. Алғашқы вагондарды дайындау және рельс төсеу жұмыстары жүргізілді. 2025 жылы халықаралық іздеуде жүрген Талғат Ардан Түркияда ұсталды<ref name=":2" />. |- |'''2026''' |16-17 мамыр күндері алғашқы бағыты бойынша іске қосылып, пайдалануға берілді<ref name=":1" />. |} == Қаржыландыру == Жоба негізінен Қытайдың даму банкінің (China Development Bank) кредиті есебінен қаржыландырылды. 2015 жылы 1,6 млрд АҚШ доллары көлемінде несие берілді. Қазақстан үкіметі бұл несиеге кепілдік берген. Қытай консорциумы (China Railway International Group және басқалары) жалпы мердігер ретінде тартылды. Құрылыс барысында қаражаттың бір бөлігі «Банк Астана» АҚ арқылы өткен, кейін банктің банкроттығына байланысты бірнеше миллиард теңге жоғалды (әртүрлі деректер бойынша 257 млн долларға дейін). Кейін мемлекет бұл қаражаттың бір бөлігін қайтарды.<ref name=":4" /> 2015 жылы 7 мамырда China Railway International Group Co., Ltd. және Beijing State-Owned Assets Management Co., Ltd. компаниялары «Астана LRT» ЖШС-мен Астана жеңіл рельсті көлік (LRT) жүйесінің бірінші кезеңін салуға арналған EPC-келісімшартқа қол қойды. Кейін 2015 жылғы 31 тамызда Қытайдың Даму Банкі (CDB) жобаға 1,6 млрд доллар көлемінде несие беруге келісті. Несие 20 жыл мерзімге, 3 жылдық жеңілдік кезеңімен және LIBOR + 2,5% мөлшерлемесімен рәсімделді. Қазақстан үкіметі қарызға мемлекеттік кепілдік берген.<ref name=":4" /> «Астана LRT» ЖШС 2011 жылы Астана қаласының меншігіндегі арнайы жобалық компания ретінде құрылды. Сол жылы Alstom жетекшілік еткен халықаралық консорциум LRT салу келісімшартын жеңіп алып, Президент Нұрсұлтан Назарбаев 2011 жылғы 4 шілдеде іргетасын қалаған болатын. Алайда жоба қымбаттығына байланысты тоқтатылып, кейін қытайлық компаниялардың қатысуымен қайта жанданды.<ref name=":4" /> Жоба ұзындығы 22,4 км болатын және әуежайдан «Нұрлы жол» теміржол вокзалына дейін созылатын 18 станциялы желіні қамтыды. Бағыт Назарбаев университетін, Abu Dhabi Plaza кешенін және Үкімет үйін байланыстыруы тиіс еді. Жобаның жалпы құны шамамен 1,8 млрд доллар деп бағаланды. Күніне орта есеппен 150 мың жолаушы тасымалдау жоспарланды.<ref name=":4" /> Құрылыс 2017 жылғы 22 мамырда басталды. LRT желісін EXPO-2017 көрмесіне дейін аяқтау жоспарланғанымен, қаржылық қиындықтар мен кешігулер салдарынан жұмыс баяу жүрді. 2018 жылға қарай құрылыс тек 23%-ға орындалған. Қытай Даму Банкі бөлген қаражаттың бір бөлігі жобаға жұмсалмай, Astana Banki-дегі есепшотта сақталған. Кейін банк лицензиясынан айырылып, қаржы мәселелері туындады. Осыдан кейін CDB 2018 жылы жобаны қаржыландыруды тоқтатты.<ref name=":4" /> Жоба EXPO-2017 халықаралық көрмесіне дейін аяқталады деп жоспарланғандықтан, бастапқы межелі мерзім ретінде 2017 жылғы 9 маусым белгіленген. Қытай Даму Банкі (CDB) берген 1,6 млрд долларлық несие бойынша пайыздық мөлшерлеме LIBOR + 2,5% болған. AidData ұйымы 2015 жылғы орташа 6 айлық LIBOR көрсеткішін (0,519%) есепке алып, жалпы мөлшерлемені шамамен 3%-дан жоғары деп бағалаған.<ref name=":4" /> 2019 жылы Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жобаға байланысты сыбайлас жемқорлық фактілерін тексеруді тапсырды. Ол жобаны «экономикалық тұрғыдан түсініксіз» деп атады. Соған қарамастан, шығындардың көп болуына байланысты Қазақстан жобаны толық тоқтатпай, оны ішкі облигациялар есебінен қаржыландыруды жалғастырды.<ref name=":4" /> 2020 жылғы 26 шілдеде «Астана LRT» ЖШС атауын City Transportation Systems (CTS) ЖШС деп өзгертті. Компанияның 2019 жылғы қаржылық есебінде Қытай Даму Банкінен алынған 1,6 млрд долларлық қарыздың сол жылы өтелгені көрсетілген.<ref name=":4" /> Кейін жоба қайта қаралып, станциялар саны 18-ден 11-ге қысқартылды. Қытай Даму Банкінен алынған қарыздың көлемі де шамамен 344 млн долларға дейін азайтылып, қайта құрылымдалды. Алайда 2021 жылға қарай жоба әлі аяқталмаған еді, ал аяқталмай қалған бетон тіректер жергілікті тұрғындар арасында «жемқорлық ескерткіші» деп атала бастады.<ref name=":4" /> 2019 жылдың жазында Қазақстан Премьер-министрінің бірінші орынбасары әрі қаржы министрі Әлихан Смайылов LRT құрылысына Қытайдың мемлекеттік даму банкінен 1,5 млрд доллар қарыз алынғанын мәлімдеді. Оның айтуынша, соның 344 млн доллары құрылыс жұмыстарына жұмсалған.<ref name=":3" /> Алайда мердігерлер мәселелеріне байланысты Қытай банкі жобаны қаржыландыруды тоқтатқан. Осыған байланысты Қазақстан үкіметі құрылысты аяқтау үшін қосымша 1,2 млрд доллар бөлу мүмкіндігін қарастырған.<ref name=":3" /> 2026 жылғы республикалық бюджетті ЛРТ-ға 66 млрд теңге қарастырылған<ref name=":5">{{Cite web|title=Круговорот денег: из бюджета выделят миллиарды на LRT, чтобы тут же их вернуть|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/krugovorot-deneg-byudjeta-vyidelyat-milliardyi-lrt-tut-ih-584695/}}</ref>. қала әкімдігі бұл қаражат қосымша құн салығын төлеуге бағытталатынын хабарлады<ref name=":5" />. == Техникалық сипаттамасы == Астана ЛРТ — қаланың көлік кептелісін азайтуға, экологияны жақсартуға және тұрақты дамуға бағытталған маңызды жоба. Ол Астананың халықаралық имиджін көтереді және Орталық Азиядағы алғашқы автоматтандырылған жеңіл метро жүйесі. Жобаның одан әрі кеңеюі жоспарлануда.<ref name=":0" /> Жоба Қытай инвестицияларымен және қазақстандық қаражатпен жүзеге асты. Бастапқыда 1,8 млрд долларға жуық қаражат тартылған<ref>{{Cite web|title=Итоговый счёт: сколько потратили на строительство LRT в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/itogovyi-scet-skolko-potratili-na-stroitelstvo-lrt-v-astane}}</ref>. Астана (LRT) жолаушылар тасымалының бекітілген ережелерге сәйкес, жолаушылар жол жүру билетін сапар соңына дейін сақтауға міндетті. Жарамсыз билет пайдаланған немесе жолақысын төлеуден бас тартқан адамдар жақын станцияда түсіріледі. 7–15 жас аралығындағы балаларға билет құнына 50% жеңілдік қарастырылған. Ал 7 жасқа дейінгі бір баланы ересек адам тегін алып жүре алады. LRT арқылы көлемі 180 см-ден асатын, салмағы 60 кг-нан ауыр жүктерді және ұзындығы 190 см-ден асатын заттарды тасымалдауға болмайды<ref name=":6">{{Cite web|title=Скидки для детей и ограничения на провоз багажа: правила пользования LRT утвердили в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/skidki-dlia-detei-i-ograniceniia-na-provoz-bagaza-pravila-polzovaniia-lrt-utverdili-v-astane}}</ref>. Астана қаласының мектеп оқушылары мен арнайы жеңілдіктері бар азаматтарға жол жүру тегін.<ref>{{Cite web|title=От транспортных карт до биометрии: как оплатить поездку на LRT в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/ot-transportnyx-kart-do-biometrii-kak-oplatit-poezdku-na-lrt-v-astane}}</ref> Жол жүру тарифі 200 теңге болады<ref name=":7">{{Cite web|title=Тарифы на проезд в LRT установили в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/tarify-na-proezd-v-lrt-ustanovili-v-astane}}</ref><ref name=":6" /> Оператор — «City Transportation Systems» (ТОО «CTS»)<ref name=":7" />. Жүйе жолаушыларға қатты ауа-райы жағдайында (суық қыс, ыстық жаз) ыңғайлы болу үшін жабық станциялармен жабдықталған.<ref name=":0" /> Астанадағы LRT желісінде 187 жарықдиодты бағдаршам орнатылды. Олар станцияларда, жол аралықтарында және депода орналасқан.<ref>{{Cite web|title=Зачем на линии LRT в Астане установили 187 светофоров|url=https://informburo.kz/novosti/zacem-na-linii-lrt-v-astane-ustanovili-187-svetoforov}}</ref> * '''Желі саны''': 1 (тағы 2 жобалануда). * '''Станциялар саны''': 18. * '''Жалпы ұзындығы''': 21,5 – 22,4 км. * '''Жол ені''': 1435 мм (стандартты еуропалық колея). * '''Орташа жылдамдық''': 50 км/сағ. * '''Максималды жылдамдық''': 80 км/сағ<ref>{{Cite web|title=Тестовая эксплуатация LRT в Астане: поезда разогнали до 80 км/ч|url=https://informburo.kz/novosti/testovaia-ekspluataciia-lrt-v-astane-poezda-razognali-do-80-kmc}}</ref>. * '''Пойыздар''': 19 дана «TRITON» (CRRC Tangshan, Қытай) құрамы, 4 вагоннан тұрады. Әр құрамда ~652 жолаушыға арналған орын<ref>{{Cite web|title=LRT в Астане вышел на новый этап испытаний|url=https://informburo.kz/novosti/lrt-v-astane-vysel-na-novyi-etap-ispytanii}}</ref>. * '''Депо''': 1 (әуежай маңында). * '''Басқару''': Толық автоматтандырылған (driverless). == Маршрут == === Бірінші бағыт (Line 1) – Аэропорт – Нұрлы жол === Солтүстік-оңтүстік бағыты: Нұрлы Жол вокзалынан — қаланың жаңа орталығы (сол жағалау) арқылы — Әуежайға дейін. Негізгі станциялар (2025 жылы бекітілген атаулар):<ref name=":0" /> * Әуежай (Airport) * Атамекен * Есіл * Мәңгілік Ел * Астана жұлдызы * Нұра * Университет * Ұлы Дала * Астана Арена * Жекпе-жек сарайы * Сығанақ * Бәйтерек * Министрліктер үйі * Ұлттық мұражай * Театр * Мыңжылдық аллеясы * Жібек жолы * Нұрлы жол Күндізгі жолаушы ағыны: шамамен 25–30 мың адам (жоспар бойынша бастапқыда 146 мыңға дейін)<ref name=":0" />. === Екінші бағыт (Line 2) – Астана – Қосшы === Екінші бағыт Астана мен Қосшы қалаларының арасында салынатын болды. Негізгі геологиялық жұмыстар 2026 жылдың 3 мамырында басталды<ref>{{Cite web|title=Когда LRT продлят для правого берега Астаны и Косшы|url=https://informburo.kz/novosti/kogda-lrt-prodliat-dlia-pravogo-berega-astany-i-kossy}}</ref> Мамыр айында алғашқы бетон бағана құйылды. Қосшыға дейін 300 баған, 538 темір-бетон эстакада бағандары, сегіз монолит баған дайындау жоспарланған<ref>{{Cite web|title=В Астане начали строительство второй очереди LRT|url=https://informburo.kz/novosti/v-astane-nacali-stroitelstvo-vtoroi-oceredi-lrt}}</ref>. === Үшінші бағыт (Line 3) – Сығанақ – Астана вокзалы === == Жемқорлық дауы == Астана жеңіл метрополитені (ЛРТ) жобасы Қазақстандағы ең ірі коррупциялық істердің бірі ретінде белгілі болды және «коррупция ескерткіші» деген атқа ие болды. Жобаның құрылысы барысында бюджет қаражаты мен кредит қаражатын жымқыру фактілері анықталды, бұл құрылыстың ұзаққа созылуына және қосымша шығындарға әкелді<ref name=":8">{{Cite web|title=Коррупция на три буквы: ЛРТ в Астане — долгострой, который никогда не окупится?|url=https://orda.kz/korrupcija-na-tri-bukvy-lrt-v-astane-dolgostroj-kotoryj-nikogda-ne-okupitsja-397619/}}</ref>. 2017–2019 жылдары жоба бойынша коррупциялық скандал шықты. Тергеу нәтижесінде ЛРТ жобасын жүзеге асыру кезінде 5,8 млрд теңге (шамамен 11–15 млн доллар) жымқырылғаны анықталды. Айыптаулар бойынша, шенеуніктер мен компания басшылары бюджет қаражатын ұрлау үшін алдын ала сговор жасаған. * '''Талғат Ардан''' — ТОО «Астана LRT» компаниясының бұрынғы төрағасы (2014–2017 жж.). Ол істің негізгі фигуранты болды. 2019 жылы халықаралық іздеуге салынды, 2024 жылы заочно 7–9 жылға бас бостандығынан айырылды (қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану және жымқыру бабы бойынша)<ref name=":9">{{Cite web|title=Хищения в "Астана LRT": Каната Султанбекова и Талгата Ардана заочно осудили на семь лет|url=https://www.zakon.kz/pravo/6392402-khishcheniya-v-astana-LRT-kanata-sultanbekova-i-talgata-ardana-zaochno-osudili-na-sem-let.html|date=2023}}</ref>. 2025 жылы Түркияда (Анталия) ұсталды<ref>{{Cite web|title=Former Head of Astana Metro Project Detained in Turkey|url=https://timesca.com/former-head-of-astana-metro-project-detained-in-turkey/}}</ref>. Ол жобаның басшысы ретінде қаражаттың тиімсіз жұмсалуына және жымқыруға қатысы бар деп айыпталды<ref>{{Cite web|title=«Памятник коррупции» — за что преследуют Талгата Ардана|url=https://www.inform.kz/ru/pamyatnik-korruptsii-zachto-presleduyut-talgata-ardana-5f0ff8}}</ref>. * '''Қанат Сұлтанбеков''' — Астана әкімінің бұрынғы орынбасары. Арданмен бірге істің ұйымдастырушысы деп аталды, іздеуде болды<ref>{{Cite web|title=ЛРТ как памятник коррупции: почему прокуратура не может найти виновных в хищениях|url=https://ulysmedia.kz/news/47728-lrt-kak-pamiatnik-korruptsii-pochemu-prokuratura-ne-mozhet-naiti-vinovnykh-v-khishcheniiakh/}}</ref>. 2021 жылы сот 7 адамды (ортаңғы буын шенеуніктер мен қызметкерлер) 7–10 жылға соттады. Олар жоғары лауазымды адамдардың бұйрығымен әрекет еткендерін мәлімдеді және жобаның кураторларын (Иманғали Тасмағамбетов, Серіқ Ахметов, Ерболат Досаев, Бақытжан Сағынтаев, Асет Исекешев, Асқар Жұмағалиев, Болат Жәмішев, Әділбек Жақсыбеков және басқалар) сотқа шақыруды талап етті.<ref name=":8" /> Нұрали Әлиев (Нұрсұлтан Назарбаевтың немересі, Дариға Назарбаеваның ұлы) 2014–2016 жылдары Астана әкімінің орынбасары болды. Ол жобаны белсенді түрде қолдады және «Астананың жаңа транспорт жүйесі» бағдарламасын ұсынды. Қытай компанияларымен келісім-шарттарға қатысты.<ref>{{Cite web|title=«LRT Жақсыбеков пен Нұрали Әлиев тықпалаған жоба» – Сұлтанбеков|url=https://sn.kz/sn-akparat-agyny/87608-lrt-zhaksybekov-pen-nurali-liev-tykpalagan-zhoba-sultanbekov}}</ref> == Сот процестері == Астана жеңіл метрополитені (LRT) жобасы бойынша коррупциялық істер бойынша бірнеше сот процесі өтті. Негізгі айыптаулар — бюджет қаражатын жымқыру (5,8 млрд теңгеден астам), қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану және ұйымдасқан топ құру. Істің басты фигуранттары — Талғат Ардан және Қанат Сұлтанбеков халықаралық іздеуде болды, сондықтан оларға қатысты сот отырыстары заочно (сырттай) өтті<ref name=":10">{{Cite web|title=Беглый экс-глава "Астана LRT" Талгат Ардан задержан в Турции|url=https://www.zakon.kz/sobytiia/6477158-beglyy-eksglava-astana-LRT-talgat-ardan-zaderzhan-v-turtsii.html}}</ref>. === 2020–2021 жылдардағы негізгі сот процесі === 2020 жылдың қазанында істің негізгі бөлігі сотқа жіберілді. 2021 жылдың мамырында (28 мамыр) Астананың мамандандырылған ауданаралық қылмыстық істер бойынша соты 7 адамға үкім шығарды:<ref name=":3" /> * Рашид Аманжулов (бұрынғы жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасының басшысы) – 10 жылға<ref name=":9" />, * Жанат Нұрпиісов (бұрынғы мәслихат хатшысы, депутат) – 8 жылға<ref name=":9" />, * Талғат Әшім (бұрынғы «Astana Innovations» АҚ басқарма төрағасы) – 7 жылға<ref name=":9" />, * Дулат Мүсінов<ref name=":9" />, Тимур Қасабаев<ref name=":9" />, Ұлықбек Ачилов<ref name=":9" />, Дәурен Абдыхамитов<ref name=":9" /> (компания қызметкерлері және мердігерлер)– 7-8 жылға, Оларға 7-ден 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. Сот оларды ұйымдасқан топ құру және бюджет қаражатын жымқыруда кінәлі деп таныды. Материалдық залалды өтеу міндеттелді (солидарлы түрде 5,8 млрд теңге). Үкім әлі заңды күшіне енген жоқ деп хабарланды. Кейін үкім бұзылып, іс қайта тергеуге жіберілді.<ref name=":3" /> Сотта айыпталушылар жоғары лауазымды тұлғалардың (әкімдік басшылары) бұйрығымен әрекет еткендерін айтты және жобаның жоғары кураторларын сотқа шақыруды талап етті.<ref name=":3" /> === 2023 жылғы үкім (Ардан және Сұлтанбековке қатысты) === 2023 жылдың 3 мамырында сол сот Қанат Сұлтанбеков пен Талғат Арданға сырттай үкім шығарды<ref name=":9" />: * Қанат Сұлтанбеков (бұрынғы Астана әкімінің орынбасары) — 7 жыл бас бостандығынан айыру, мемлекеттік қызметте лауазымдарды өмір бойына иеленуге тыйым салу. * Талғат Ардан (ТОО «Астана LRT» басқарма төрағасы, 2014–2017) — 7 жыл бас бостандығынан айыру, сол сияқты өмір бойына тыйым<ref name=":10" />. Сұлтанбековке қатысты бір бап бойынша (валютаны қайтару) ақталды. Үкімдер орташа қауіпсіздік мекемесінде өтелуі тиіс болды.<ref name=":3" /> === 2024 жылғы қосымша үкім (Арданға) === 2024 жылдың 11 қарашасында Астананың ауданаралық қылмыстық істер соты Талғат Арданға қосымша үкім шығарды<ref name=":10" />: * Қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану, ауыр зардаптарға әкелген (ст. 361 ч.4 п.3 ҚК). * Жаза: 4 жыл 8 ай. * Алдыңғы 7 жылдық үкіммен біріктіріліп, жалпы 9 жыл бас бостандығынан айыру тағайындалды (өмір бойына мемлекеттік лауазымдарға тыйым салу сақталды). * Материалдық залал ретінде 85 млрд теңгеден астам сома өтелуге міндеттелді. Ардан үкімді апелляцияға берді, бірақ 2024 жылдың желтоқсанында апелляциялық сот үкімді өзгеріссіз қалдырды.<ref name=":9" /> === 2025 жылғы оқиғалар === 2025 жылдың мамырында Талғат Ардан Түркияның Анталия қаласында ұсталды<ref>{{Cite web|title=Задержанный 3 месяца назад экс-глава “Астана LRT“ до сих пор находится в Турции|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/zaderjannyiy-3-mesyatsa-nazad-eks-glava-astana-lrt-sih-por-579261/}}</ref>. Түркия соты оны Қазақстанға депортациялау туралы шешім шығарды. Экстрадициядан кейін үкімді қайта қарау мүмкіндігі бар (апелляциялық шағым беру құқығы). Қанат Сұлтанбеков әлі іздеуде (АҚШ-та болуы мүмкін деп есептеледі).<ref name=":10" /> == Салдары == * Құрылыс 2019 жылы тоқтатылды, опорлар (бағаналар) ұзақ уақыт бойы «жемқорлық ескерткіші» ретінде тұрды. * «Банк Астана» арқылы жоғалған қаражатты қайтару бойынша жұмыстар жүргізілді (2026 жылы бірнеше миллиард теңге қайтарылды). * Жоба «City Transportation Systems» (CTS) деп қайта аталды. * 2025–2026 жылдары жүйенің бірінші желісі іске қосылды. == Сыртқы сілтемелер == * Ресми сайт: cts.gov.kz == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жеңіл рельсті транспорт]] [[Санат:Астана көлігі]] jkjrzd6e6rmr86rgw922nttgd59zsul 0 700438 3604486 3601710 2026-05-13T16:04:32Z Орел Карл 81620 /* Тамақ өнеркәсібі халық комиссариаты */ 3604486 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының халық комиссарлары кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = {{Байрақ|Қазақ КСР}} |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[12 қазан]] [[1920 жыл|1920]] |ізашары1 = [[Алаш Орда Үкіметі тізімі|Алаш Орда Үкіметі]] |ізашары2 = |таратылған жылы = [[15 наурыз]] [[1946 жыл|1946]] |ізбасары = [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]] |бағынады = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақ КСР халық комиссарлары кеңесі''' — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының]] жоғарғы мемлекеттік басқару органы. 1920 жылы 12 қазанда [[Қазақ КСР ОАК|ҚырОАК]] атқарушы және әкімшілік органы ретінде құрылды, 1925 жылы 15 маусымда Қазақ АКСР халық комиссарлар кеңесі болып, 1936 жылы 5 желтоқсанда — Қазақ КСР халық комиссарлар кеңесі болып өзгертілді. 1946 жылы 15 наурызда [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің]] құрылуына байланысты жойылды. == Жетекшілігі == === Халық комиссарлары кеңесінің төрағалары === Қырғыз АКСР халық комиссарлар кеңесінің төрағалары: # [[Виктор Алексеевич Радус-Зенькович]] (12.10.1920 — қазан 1921) # [[Мұхамед-Хафиз Мырзағалиев]] (қазан 1921 — қазан 1922) # [[Сәкен Сейфуллин]] (желтоқсан 1922 — қазан 1924) # [[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов|Нығмет Нұрмақұлы]] (қазан 1924 — 15.07.1925) Қазақ АКСР халық комиссарлар кеңесінің төрағалары: # [[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов|Нығмет Нұрмақұлы]] (15.07.1925 — сәуір 1929) # [[Ораз Жанұзақұлы Исаев]] (сәуір 1929 — 05.12.1936) Қазақ КСР халық комиссарлар кеңесінің төрағалары: # [[Ораз Жанұзақұлы Исаев]] (5.12.1936 — 31.05.1938) # [[Ыбрайым Таусиқұлы Тәжиев]] — м. а. (25.05.1938 — 17.07.1938) # [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] (17.07.1938 — 1946). === Кіші халық комиссарлары кеңесінің төрағалары === # [[Петр Михайлович Стеклов]] қазан 1921 г. — қаңтар 1922 ж. # [[Исаак Михайлович Заромский]] 14 қаңтар 1922 г. — қыркүйек 1922 ж. # [[Әлиасқар Меңдиярұлы Әлібеков]] қыркүйек 1922 г. — ? Кіші халық комиссарлары кеңесі деп Халық комиссарлары кеңесі қарамағындағы Комиссияны атады (ағымдағы мәселелер бойынша). === Халық комиссарлары кеңесі төрағасының орынбасарлары === # [[Мұхамед-Хафиз Мырзағалиев]] қазан 1920 ж. — қазан 1921 ж. # [[Әбдірахман Әйтиев]], міндетті уақытша атқарушы қазан 1921 ж. — [наурыз 1922 ж.] # [[Арон Исакович Вайнштейн]] наурыз 1922 ж. — қыркүйек 1923 ж. # [[Владимир Иванович Вельман]] қыркүйек 1923 ж. — тамыз 1924 ж. # [[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов|Нығмет Нұрмақұлы]] қыркүйек 1924 ж. — қараша 1924 ж. # [[Абылай Серғазиев|Абылай Серғазиұлы]] ақпан 1925 ж. — қыркүйек 1926 ж. # [[Ұзақбай Желдірбайұлы Құлымбетов]] қыркүйек 1926 ж. — қаңтар 1935 ж. # [[Теймур Махмұтоғлы Әлиев]] маусым 1935 ж. — тамыз 1936 ж. # [[Жанайдар Садуақасов|Жанайдар Садуақасұлы]] тамыз 1936 ж. — сәуір 1937 ж. # [[Сүлеймен Есқараев]] мамыр 1937 ж. — тамыз 1937 ж. # [[Василий Никифорович Лазарев]] қыркүйек 1937 ж. — маусым 1938 ж. # [[Иван Семенович Климентьев]] шілде 1938 ж. — желтоқсан 1941 ж. # [[Александр Петрович Заговельев]] сәуір 1942 ж. — наурыз 1946 ж. === Халық комиссарлары кеңесі төрағасының орынбасарлары — Еңбек және Қорғаныс кеңесінің төрағалары === ҚАКСР халық комиссарлары кеңесі қарамағындағы Еңбек және Қорғаныс кеңесі 1921 жылы 14 қаңтарда ҚАКСР халық комиссарлар кеңесінің комиссиясы ретінде құрылды. 1923 жылы қыркүйекте ҚАКСР халық комиссарлар кеңесі қарамағындағы Өлкелік шаруашылық мәжілісі болып өзгертілді. # [[Мұхамед-Хафиз Мырзағалиев]] қазан 1920 ж. — қазан 1921 ж. # [[Арон Исакович Вайнштейн]] наурыз 1922 ж. — шілде 1923 ж. # [[Наум Михайлович Винокуров-Наумов]] шілде 1923 ж. — қыркүйек 1923 ж. === Халық комиссарлары кеңесі төрағасының орынбасарлары — Мемлекеттік жоспарлау комиссиясының төрағалары === Мемлекеттік жоспарлау комиссиясы 1921 жылы 19 қарашада ҚАКСР Еңбек және Қорғаныс Кеңесінің жиыны ретінде құрылды. 1965 жылы қазанда Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Мемлекеттік жоспарлау комитеті болып қайта құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін жұмыс істеді. # [[Петр Бертулевич Журевский]] наурыз 1922 ж. — маусым 1922 ж. # [[Захар Львович Миндлин]] маусым 1922 ж. — тамыз 1922 ж. # [[Георгий Михайлович Дунаев]] қыркүйек 1922 ж. — [қараша] 1922 ж. # [[Захар Львович Миндлин]] желтоқсан 1922 ж. — қаңтар 1924 ж. # [[Семен Митрофанович Щербаков]], міндетті уақытша атқарушы маусым 1924 ж. — тамыз 1924 ж. # [[Смағұл Сәдуақасов]] қыркүйек 1924 ж. — ақпан 1925 ж. # [[Абылай Серғазиев|Абылай Серғазиұлы]] ақпан 1925 ж. — қыркүйек 1926 ж. # [[Ұзақбай Желдірбайұлы Құлымбетов]] қыркүйек 1926 ж. — қаңтар 1928 ж. # [[Александр Моисеевич Поволоцкий]] наурыз 1928 ж. — қазан 1929 ж. # [[Август Иванович Поднек]] қараша 1929 ж. — қыркүйек 1931 ж. # [[Исидор Борисович Маймин]] қазан 1931 ж. — сәуір 1933 ж. # [[Владимир Николаевич Андронников]] сәуір 1933 ж. — қаңтар 1937 ж. # [[Константин Яковлевич Рафальский]] қаңтар 1937 ж. — наурыз 1938 ж. # [[Павел Леонтьевич Смирнов]] наурыз 1938 ж. — маусым 1938 ж. # [[Михаил Сергеевич Королев]] маусым 1938 ж. — тамыз 1939 ж. # [[Виктор Георгиевич Мельников]] қыркүйек 1939 ж. — қараша 1940 ж. # [[Ғабдолла Шоланов]] қараша 1940 ж. — сәуір 1942 ж. # [[Павел Михайлович Дунаев]] сәуір 1942 ж. — маусым 1943 ж. # [[Ыбрайым Таусиқұлы Тәжиев]] маусым 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Халық шаруашылығы орталық кеңесі (ХШОК) == 1923 жылы 31 желтоқсанда РКФСР халық шаруашылығы Жоғарғы Кеңесінің қаулысымен ҚАКСР өнеркәсіптік бюросы негізінде құрылды. 1932 жылы 27 қаңтарда ҚАКСР ОАК мен ХКК қаулысының негізінде қызметтері мен бағынысты мекемелері ҚАКСР жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатына беріліп, таратылды. # [[Наум Михайлович Винокуров-Наумов]] желтоқсан 1923 ж. — ақпан 1924 ж. # [[Мұхтар Саматұлы Саматов|Мұхтар Саматұлы]] наурыз 1924 ж. — ақпан 1925 ж. # [[Ұзақбай Желдірбайұлы Құлымбетов]] ақпан 1925 ж. — қыркүйек 1926 ж. # [[Әзімбай Лекеров]] қыркүйек 1926 ж. — мамыр 1927 ж. # [[Қабылбек Сарымолдаев]] мамыр 1927 ж. — сәуір 1928 ж. # [[Федор Данилович Корнюшин]] сәуір 1928 ж. — ? # [[Аспандияр Кенжин]] ақпан 1929 ж. — қазан 1929 ж. # [[Михаил Васильевич Батраков]] мамыр 1930 ж. — ақпан 1931 ж. # [[Яков Петрович Беликов]] наурыз 1931 ж. — қаңтар 1932 ж. == Жұмысшы-шаруа инспекциясы халық комиссариаты == 1920 жылы қазанда Қырғыз өлкесінің жұмысшы-шаруа инспекциясы комиссариаты негізінде құрылды. 1924 жылы ақпанда РК(б)П Қырғыз өлкелік бақылау комиссиясымен біріктірілді. 1934 жылы ақпанда таратылды. # [[Николай Иванович Баландин]] қазан 1920 ж. — маусым 1921 ж. # [[Сергей Дмитриевич Сергеев]] маусым 1921 ж. — қазан 1921 ж. # [[Әлиасқар Меңдиярұлы Әлібеков]] қазан 1921 ж. — қаңтар 1924 ж. # [[Александр Дмитриевич Авдеев]] ақпан 1924 ж. — [қараша] 1925 ж. # [[Иван Титович Морозов]] қараша 1925 ж. — [ақпан 1928 ж.] # [[Иван Анфильевич Богданов]] ақпан 1928 ж. — қаңтар 1931 ж. # [[Андрей Яковлевич Фектер]] ақпан 1931 ж. — қазан 1932 ж. # [[Яков Георгиевич Егоров]] қаңтар 1933 ж. — ақпан 1934 ж. == Мемлекеттік бақылау халық комиссариаты == Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1940 жылғы 5 қазандағы Жарлығы негізінде Қазақ КСР халық комиссарлар кеңесінің 1940 жылғы 27 қарашадағы қаулысымен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР мемлекеттік бақылау министрлігі болып қайта құрылып, 1958 жылға дейін қызмет етті. # [[Ақметжан Қойшығұлов]] қараша 1940 ж. — ақпан 1942 ж. # [[Петр Григорьевич Орехов]] сәуір 1942 ж. — қаңтар 1943 ж. # [[Ақай Оңғарбайұлы Оңғарбаев|Ақай Оңғарбайұлы]] қаңтар 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Ішкі істер халық комиссариаты (ІІХК) == БОАК мен РКФСР халық комиссарлар кеңесінің 1920 жылғы 26 тамыздағы декретінің негізінде 1920 жылы қазанда құрылды. 1927 жылы тамызда КСРО халық комиссарлар кеңесінің 1927 жылғы 5 маусымдағы № 33 қаулысымен ҚАКСР Орталық әкімшілік басқармасы болып қайта құрылды. 1929 жылы тамызда екінші рет құрылды. 1930 жылы желтоқсанда таратылды. КСРО ІІХК № 003 бұйрығымен 1937 жылы қаңтарда қайта құрылды. КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1941 жылғы 20 шілдедегі Жарлығымен 1943 жылы сәуірде ІІХК-нан бөлініп шыққан Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариатымен біріктірілді. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Ішкі істер министрлігі болып қайта құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. === Бірінші құрылымы (қазан 1920 ж. — тамыз 1927 ж.) === # [[Мұхамед-Хафиз Мырзағалиев]] қазан 1920 ж. — қазан 1921 ж. # [[Әбдірахман Әйтиев]] қазан 1921 ж. — қаңтар 1924 ж. # [[Мұқаш Орынбаев]] қаңтар 1924 ж. — қараша 1924 ж. # [[Закария Мұкеев]] қараша 1924 ж. — мамыр 1925 ж. # [[Сүлеймен Есқараев]] мамыр 1925 ж. — тамыз 1927 ж. === Екінші құрылымы (тамыз 1929 ж. — желтоқсан 1930 ж.) === # [[Қасым Әуезов]] тамыз 1929 ж. — қазан 1930 ж. # [[Михаил Маркович Табакин]], міндетті уақытша атқарушы қазан 1930 ж. — желтоқсан 1930 ж. === Үшінші құрылымы (қаңтар 1937 ж. — наурыз 1946 ж.) === # [[Лев Борисович Залин]] қаңтар 1937 ж. — қаңтар 1938 ж. # [[Станислав Францевич Реденс]] қаңтар 1938 ж. — қаңтар 1939 ж. # [[Семен Николаевич Бурдаков]] қаңтар 1939 ж. — қазан 1940 ж. # [[Алексей Никитич Бабкин]] тамыз 1940 ж. — ақпан 1941 ж. # [[Федор Петрович Харитонов]] ақпан 1941 ж. — шілде 1941 ж. # [[Алексей Никитич Бабкин]] шілде 1941 ж. — мамыр 1943 ж. # [[Николай Кузьмич Богданов]] мамыр 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты == 1941 жылы ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1941 жылғы 3 ақпандағы Жарлығына сәйкес ІІХК-ның екі халық комиссариаттарына бөлінуі нәтижесінде құрылды. 1941 жылы шілдеде ІІХК мен Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты біріктірілді. 1943 жылы сәуірде ІІХК екі халық комиссариаты: ІІХК және Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты болып қайта құрылды. 1946 жылы 15 наурызда Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі болып қайта құрылды. 1953 жылы наурызда Ішкі істер және Мемлекеттік қауіпсіздік министрліктері қайтадан біріктірілді. 1954 жылдың ақпан-наурыз айларында Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті (МҚК) құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. === Бірінші құрылымы (ақпан-шілде 1941 ж.) === # [[Алексей Никитич Бабкин]] ақпан 1941 ж. — шілде 1941 ж. === Екінші құрылымы (сәуір 1943 ж. — наурыз 1946 ж.) === # [[Алексей Никитич Бабкин]] мамыр 1943 ж. — наурыз 1944 ж. # [[Сергей Иванович Огольцов]] сәуір 1944 ж. — желтоқсан 1945 ж. == Әділет халық комиссариаты == 1920 жылы қазанда БОАК мен РКФСР халық комиссарлар кеңесінің 1920 жылғы 26 тамыздағы декретінің негізінде Қазақстан Кеңестерінің 1-(құрылтай) съезінің қарарына сәйкес құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Әділет министрлігі болып қайта құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. # [[Ғұбайдолла Әлібеков]] қазан 1920 ж. — қазан 1921 ж. # [[Шафқат Мұхамеджанұлы Бекмұхамедов]] қазан 1921 ж. — қазан 1922 ж. # [[Мырзағұл Атаниязов]] қазан 1922 ж. — мамыр 1923 ж. # [[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов|Нығмет Нұрмақұлы]] мамыр 1923 ж. — қыркүйек 1924 ж. # [[Нұртаза Ералин]] қыркүйек 1924 ж. — қараша 1924 ж. # [[Қанай Боранбаев]] қараша 1924 ж. — мамыр 1925 ж. # [[Сәдуақас Мәмбеев]] мамыр 1925 ж. — қаңтар 1928 ж. # [[Жанайдар Садуақасов]] қаңтар 1928 ж. — желтоқсан 1929 ж. # [[Боран Айтмағамбетов]] наурыз 1930 ж. — тамыз 1933 ж. # [[Абдолла Жармұхамедов]] қараша 1933 ж. — қаңтар 1935 ж. # [[Хамза Жүсіпбеков]] қаңтар 1935 ж. — ақпан 1936 ж. # [[Сүлеймен Есқараев]] ақпан 1936 ж. — тамыз 1936 ж. # [[Оразғали Бурабаев]] тамыз 1936 ж. — қазан 1937 ж. # [[Баймұхамет Шағыров]] қазан 1937 ж. — наурыз 1939 ж. # [[Шашан Оразбайұлы]] мамыр 1939 ж. — қаңтар 1943 ж. # [[Мырзақадыр Нұрбаев]] қаңтар 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Сыртқы істер халық комиссариаты == 1944 жылғы 13 сәуірдегі Қазақ КСР Заңымен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Сыртқы істер министрлігі болып қайта құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. # [[Төлеген Тәжібайұлы Тәжібаев|Төлеген Тәжібайұлы]] тамыз 1944 ж. — наурыз 1946 ж. == Қаржы халық комиссариаты == 1920 жылы 19 қазанда БОАК мен РКФСР халық комиссарлар кеңесінің 1920 жылғы 26 тамыздағы Декретінің негізінде Қазақстан Кеңестерінің 1-(құрылтай) съезінің қарарына сәйкес құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Қаржы министрлігі болып қайта құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. # [[Нестор Григорьевич Калашников]] қазан 1920 ж. — ақпан 1922 ж. # [[Сергей Сергеевич Генералов]] наурыз 1922 ж. — маусым 1922 ж. # [[Александр Федорович Кокушкин]] маусым 1922 ж. — маусым 1923 ж. # [[Исидор Борисович Мамырмин]] маусым 1923 ж. — мамыр 1926 ж. # [[Мұхамед-Хафиз Мырзағалиев]] мамыр 1926 ж. — қаңтар 1930 ж. # [[Мұқаш Орынбаев]] қаңтар 1930 ж. — қазан 1933 ж. # [[Василий Иванович Бессонов]], міндетті уақытша атқарушы қазан 1933 ж. — қаңтар 1935 ж. # [[Ілияс Ысмайылұлы Молдажанов]] қаңтар 1935 ж. — тамыз 1937 ж. # [[Ахмет Дәкішұлы Дауылбаев]] тамыз 1937 ж. — наурыз 1940 ж. # [[Иван Авксентьевич Шугайло]], міндетті уақытша атқарушы наурыз 1940 ж. — маусым 1940 ж. # [[Арбап Нұрымұлы Сарынов]] маусым 1940 ж. — желтоқсан 1941 ж. # [[Иван Авксентьевич Шугайло]] желтоқсан 1941 ж. — наурыз 1946 ж. == Еңбек халық комиссариаты == 1920 жылы қазанда БОАК мен РКФСР халық комиссарлар кеңесінің 1920 жылғы 26 тамыздағы декретінің негізінде Қазақстан Кеңестерінің 1-(құрылтай) съезінің қарарына сәйкес құрылды. КСРО ОАК, КСРО ХКК және Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің 1933 жылғы 23 маусымдағы қаулысы негізінде 1933 жылы қыркүйекте таратылды. # [[Исаак Михайлович Заромский]] қазан 1920 ж. — қазан 1922 ж. # [[Моисей Львович Фабрикант-Страховенко]], міндетті уақытша атқарушы қазан 1922 ж. — сәуір 1923 ж. # [[Николай Гаврилович Паниев]] қыркүйек 1923 ж. — желтоқсан 1923 ж. # [[Александр Дмитриевич Авдеев]] желтоқсан 1923 ж. — ақпан 1924 ж. # [[Август Мартович Киндель]] ақпан 1924 ж. — қараша 1924 ж. # [[Мұхаметқали Қойшыбайұлы Тәтімов]] қараша 1924 ж. — мамыр 1928 ж. # [[Тұрсынбек Боранбаев]] мамыр 1928 ж. — қыркүйек 1931 ж. # [[Шаяхмет Шамұхамедұлы Жармұхамедов]] тамыз 1931 ж. — [мамыр] 1932 ж. # [[Ғайнолла Сұлтанғалиев]] мамыр 1932 ж. — мамыр 1933 ж. # [[Сәуір Атырауов]] мамыр 1933 ж. — шілде 1933 ж. == Әлеуметтік қамсыздандыру бойынша халық комиссариаты == 1920 жылы қазанда БОАК мен РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1920 жылғы 26 тамыздағы декретінің негізінде Қазақстан Кеңестерінің 1-(құрылтай) съезінің қарарына сәйкес құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі болып қайта құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. # [[Сақыпкерей Жармаұлы Арғыншиев]] қазан 1920 ж. — маусым 1921 ж. # [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] шілде 1921 ж. — мамыр 1925 ж. # [[Дәрібай Ханкерейұлы]] мамыр 1925 ж. — қазан 1925 ж. # [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] қазан 1925 ж. — қыркүйек 1928 ж. # [[Евдокия Степановна Хлыновская]] қыркүйек 1928 ж. — наурыз 1931 ж. # [[Анна Ивановна Ворожеева]] маусым 1931 ж. — шілде 1932 ж. # [[Рамазан Құрманғалиев]] шілде 1932 ж. — шілде 1933 ж. # [[Бейсенғали Әбдірахманов]] қараша 1933 ж. — мамыр 1937 ж. # [[Абдолла Әбдірахманұлы Асылбеков]] мамыр 1937 ж. — маусым 1937 ж. # [[Нағима Ыдырысқызы Арықова]] маусым 1937 ж. — шілде 1938 ж. # [[Сарби Рамазанқызы Иқтисамова]] шілде 1938 ж. — сәуір 1943 ж. # [[Оспанбай Елубаев]] сәуір 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты == 1932 жылы 1 ақпанда ҚАКСР ОАК мен Халық Комиссарлар Кеңесінің 1932 жылғы 27 қаңтардағы қаулысымен құрылды. 1934 жылы 9 қыркүйекте жойылды. Қазақ КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1936 жылғы 11 желтоқсандағы қаулысымен қайта құрылып, 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Жеңіл өнеркәсіп министрлігі болып қайта құрылды. === Бірінші құрылымы (ақпан 1932 ж. — қыркүйек 1934 ж.) === # [[Яков Петрович Беликов]] ақпан 1932 ж. — маусым 1932 ж. # [[Дәрібай Ханкерейұлы]] тамыз 1932 ж. — шілде 1933 ж. # [[Хасен (Хасан) Қошанбаев|Хасан Қошанбаев]] шілде 1933 ж. — қыркүйек 1934 ж. === Екінші құрылымы (желтоқсан 1936 ж. — наурыз 1946 ж.) === # [[Петр Федорович Астромович]] желтоқсан 1936 ж. — сәуір 1938 ж. # [[Шақпақ Артықбаев]] сәуір 1938 ж. — маусым 1938 ж. # [[Арбап Нұрымұлы Сарынов]] маусым 1938 ж. — маусым 1940 ж. # [[Нұрқан Сейітов]] шілде 1940 ж. — желтоқсан 1941 ж. # [[Арбап Нұрымұлы Сарынов]] желтоқсан 1941 ж. — ақпан 1943 ж. # [[Мырзахмет Жексенғалиұлы Бекжанов]] ақпан 1943 ж. — тамыз 1943 ж. # [[Әмір Ержанұлы]] тамыз 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Жергілікті өнеркәсіп халық комиссариаты == Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің 1934 жылғы 20 тамыздағы және 1934 жылғы 9 қыркүйектегі ҚазОАК жарлығымен Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты негізінде 1934 жылы 20 қыркүйекте ҚАКСР Халық Комиссарлар Кеңесі қарамағында құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Жергілікті өнеркәсіп министрлігі болып қайта құрылды. # [[Петр Федорович Астромович]] қыркүйек 1934 ж. — қыркүйек 1936 ж. # [[Атлаш Алпысбайұлы Кәлменов]] қыркүйек 1936 ж. — қаңтар 1938 ж. # [[Николай Петрович Терехов]] ақпан 1938 ж. — маусым 1938 ж. # [[Михаил Арсентьевич Скородумов]] маусым 1938 ж. — шілде 1938 ж. # [[Мырзахмет Жексенғалиұлы Бекжанов]] шілде 1938 ж. — ақпан 1940 ж. # [[Иван Корнеевич Голубев]], міндетті уақытша атқарушы наурыз 1940 ж. — тамыз 1940 ж. # [[Сейітбай Әлменов]] тамыз 1940 ж. — шілде 1941 ж. # [[Қамал Қадыржанұлы]] шілде 1941 ж. — қазан 1942 ж. # [[Аббас Омарұлы Өтембаев]] қазан 1942 ж. — маусым 1943 ж. # [[Алексей Степанович Новиков]] қазан 1942 ж. — маусым 1943 ж. # [[Борис Данилович Нагаев]] ақпан 1946 ж. — наурыз 1946 ж. == Тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты == 1939 жылы 9 қыркүйекте Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен құрылды, 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Тоқыма өнеркәсібі министрлігі болып қайта құрылды. # [[Михаил Сергеевич Королев]] қыркүйек 1939 ж. — қаңтар 1941 ж. # [[Александр Семенович Орлов]] қаңтар 1941 ж. — қыркүйек 1943 ж. # [[Виктор Иванович Бондаренко]] қазан 1943 ж. — мамыр 1945 ж. # [[Виктор Михайлович Пелевин]] мамыр 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты == КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің 1937 жылғы 3 қаңтардағы қаулысымен және БК(б)П ОК 1936 жылғы 21 қыркүйектегі шешімімен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Тамақ өнеркәсібі министрлігі болып қайта құрылды. # [[Александр Наумович Яхнович]] қыркүйек 1936 ж. — наурыз 1938 ж. # [[Иван Александрович Боровых]], міндетті уақытша атқарушы наурыз 1938 ж. — сәуір 1938 ж. # [[Иван Васильевич Курицын]] сәуір 1938 ж. — мамыр 1938 ж. # [[Есен Досымұлы]] шілде 1938 ж. — мамыр 1940 ж. # [[Федор Меркурьевич Тютюков]] шілде 1940 ж. — наурыз 1945 ж. # [[Мәжікен Есенұлы Бутин]] наурыз 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты == Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1939 жылғы 28 ақпандағы Жарлығымен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Ет және сүт өнеркәсібі министрлігі болып қайта құрылды. # [[Жармұхамбет Мірманов]] сәуір 1939 ж. — шілде 1940 ж. # [[Ысқақ Мықтыбайұлы]] шілде 1940 ж. — наурыз 1943 ж. # [[Қазтай Едігеұлы]] шілде 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Балық өнеркәсібі халық комиссариаты == Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1939 жылғы 28 ақпандағы Жарлығымен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Балық өнеркәсібі министрлігі болып қайта құрылды. # [[Шайқы Әбішев]] наурыз 1939 ж. — тамыз 1941 ж. # [[Петр Иванович Власов]], міндетті уақытша атқарушы тамыз 1941 ж. — мамыр 1942 ж. # [[Қайрош Тастайбеков]] мамыр 1942 ж. — ақпан 1944 ж. # [[Мырзахмет Жексенғалиұлы Бекжанов]] ақпан 1944 ж. — желтоқсан 1945 ж. # [[Георгий Лазаревич Бахарев]], міндетті уақытша атқарушы желтоқсан 1945 ж. — қаңтар 1946 ж. == Орман өнеркәсібі халық комиссариаты == 1937 жылы 4 қаңтарда КСРО ОАК 1937 жылғы 3 қаңтардағы қаулысы негізінде Қазақ ОАК қаулысымен құрылды.1946 жылы наурызда Қазақ КСР Орман өнеркәсібі министрлігі болып қайта құрылды. # [[Андрей Валентинович Гумен]] қаңтар 1937 ж. — мамыр 1938 ж. # [[Арал Қазыұлы]] шілде 1938 ж. — маусым 1940 ж. # [[Өтеген Жанұзақов]] маусым 1940 ж. — тамыз 1942 ж. # [[Хасен Байұзақұлы]] тамыз 1942 ж. — ақпан 1945 ж. # [[Тәліпбай Байбосынов]] наурыз 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Жергілікті отын өнеркәсібі халық комиссариаты == Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығы мен Қазақ КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1943 жылғы 7 шілдедегі қаулысы негізінде құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР жергілікті отын өнеркәсібі министрлігі болып қайта құрылды. # [[Аббас Омарұлы Өтембаев]] шілде 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Егін шаруашылығы халық комиссариаты == 1920 жылы 12 қазанда Қазақстан Кеңестерінің 1-(құрылтай) съезінің қарарына сәйкес БОАК мен РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1920 ж. 26 тамыздағы Декретінің негізінде құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР егіншілік министрлігі болып қайта құрылды. # [[Василий Николаевич Харлов]] қазан 1920 ж. — тамыз 1921 ж. # [[Шәкір Ғалиұлы Дивеев]] тамыз 1921 ж. — қазан 1922 ж. # [[Досқұл Темірәлиұлы]] қазан 1922 ж. — желтоқсан 1923 ж. # [[Әлиасқар Меңдиярұлы Әлібеков]] қаңтар 1924 ж. — қыркүйек 1926 ж. # [[Жақпар Сұлтанбекұлы]] қыркүйек 1926 ж. — қазан 1927 ж. # [[Кәрім Тоқтабаев|Кәрім Досжанұлы Тоқтабаев]] желтоқсан 1927 ж. — қыркүйек 1931 ж. # [[Қабылбек Сарымолдаев]] қыркүйек 1931 ж. — тамыз 1933 ж. # [[Нығметулла Сырғабекұлы]] қыркүйек 1933 ж. — қазан 1937 ж. # [[Тәттіғали Қожанов]] желтоқсан 1937 ж. — тамыз 1938 ж. # [[Әшімбек Жүнісбекұлы Бектасов]] тамыз 1938 ж. — наурыз 1940 ж. # [[Ахмет Дәкішұлы Дауылбаев]] наурыз 1940 ж. — наурыз 1946 ж. == Астық және мал шаруашылығы кеңшарлары халық комиссариаты == Қазақ Орталық Атқару Комитетінің 1937 жылғы 4 қаңтардағы қаулысымен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР кеңшарлар министрлігі болып қайта құрылды. # [[Хаким Дүйсенов]] қыркүйек 1936 ж.’ — қазан 1937 ж. # [[Есен Есенбаев]] қазан 1937 ж. — шілде 1938 ж. # [[Осман Ғалиұлы Жұмағұлов]] шілде 1938 ж. — қазан 1939 ж. # [[Айтыкен Қадырбеков]] қазан 1939 ж. — желтоқсан 1941 ж. # [[Әшімбек Жүнісбекұлы Бектасов]] қаңтар 1942 ж. — қазан 1942 ж. # [[Николай Ефимович Бабкин]] қараша 1942 ж. — қаңтар 1945 ж. # [[Сүлеймен Халилұлы Ғафиатуллин]] қыркүйек 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Техникалық дақылдар халық комиссариаты == 1945 жылы 12 желтоқсанда Қазақ КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысымен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Техникалық дақылдар министрлігі болып қайта құрылды. # [[Ахметбек Мұхамедиарұлы Қыстауов]] желтоқсан 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Су шаруашылығы халық комиссариаты == Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1940 жылғы 25 ақпандағы Жарлығы негізінде құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Су шаруашылығы министрлігі болып қайта құрылды. # [[Әшімбек Жүнісбекұлы Бектасов]] наурыз 1940 ж. — қаңтар 1942 ж. # [[Александр Михайлович Рыбаков]] қаңтар 1942 ж. — қазан 1945 ж. # [[Ысмайыл Әбдірасулұлы Юсупов]] қазан 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Автомобиль көлігі халық комиссариаты == 1939 жылы 19 шілдеде Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Автомобиль көлігі министрлігі болып қайта құрылды. # [[Ақметжан Қойшығұлов]] шілде 1939 ж. — тамыз 1940 ж. # [[Дмитрий Валерьянович Попов]] қазан 1940 ж. — желтоқсан 1941 ж. # [[Иван Григорьевич Гаврилов]] қаңтар 1942 ж. — наурыз 1946 ж. == Сауда халық комиссариаты == 1924 жылы 31 мамырда ҚырОАК 1924 жылғы 31 мамырдағы Жарлығымен ҚАКСР Ішкі сауда халық комиссариаты құрылды. 1926 жылы наурызда ҚАКСР Ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты болып қайта құрылды. 1931 жылы 10 қаңтарда ҚАКСР-ның Қамсыздандыру халық комиссариаты болып өзгертілді. 1934 жылдың 14 қыркүйегінде таратылған ҚАКСР Қамсыздандыру халық комиссариаты негізінде қайта құрылды. 1938 жылы наурызда ҚАКСР Сауда халық комиссариаты болып өзгертілді. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Сауда министрлігі болып қайта құрылды. === Бірінші құрылымы (мамыр 1924 ж. — наурыз 1926 ж.) === # [[Аспандияр Кенжин]] маусым 1924 ж. — наурыз 1926 ж. === Екінші құрылымы (наурыз 1926 ж. — қаңтар 1931 ж.) === # [[Аспандияр Кенжин]] наурыз 1926 ж. — қаңтар 1928 ж. # [[Ұзақбай Желдірбайұлы Құлымбетов]] қаңтар 1928 ж. — сәуір 1930 ж. # [[Шәкір Ғалиұлы Дивеев]] сәуір 1930 ж. — қараша 1930 ж. # [[Абдолла Ахметұлы Розыбакиев]] қараша 1930 ж. — қаңтар 1931 ж. === Үшінші құрылымы (наурыз 1926 ж. — қаңтар 1931 ж.) === # [[Шәкір Ғалиұлы Дивеев]] қыркүйек 1934 ж. — сәуір 1937 ж. # [[Сергей Федорович Степанов]] тамыз 1937 ж. # [[Сұлтан Сапиұлы Ахметжанов]] тамыз 1937 ж. — желтоқсан 1937 ж. # [[Есен Досымұлы]] желтоқсан 1937 ж. — шілде 1938 ж. # [[Шопан Қоныспаев]] шілде 1938 ж. — сәуір 1939 ж. # [[Құрманғали Жанатұлы Мыржықов]] сәуір 1939 ж. — маусым 1941 ж. # [[Василий Алексеевич Белый]] маусым 1941 ж. — сәуір 1942 ж. # [[Ілияс Омаров]] сәуір 1942 ж. — қаңтар 1945 ж. # [[Василий Алексеевич Белый]] ақпан 1945 ж. — маусым 1945 ж. # [[Махмұт Сапарғалиев]] маусым 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Азық-түлік халық комиссариаты == 1920 жылы қазанда ҚырОАК 1920 жылғы 14 қазандағы қаулысы негізінде құрылды. 1924 жылғы 8 мамырдағы ҚырОАК қаулысы негізінде таратылды. # [[Иван Денисович Мартынов]] қазан 1920 ж. — қараша 1920 ж. # [[Лев Соломонович Марголин]] қараша 1920 ж. — [қазан 1921 ж.] # [[Мұхтар Саматұлы Саматов]] қазан 1921 ж. — наурыз 1924 ж. == Қамсыздандыру халық комиссариаты == РКФСР Қамсыздандыру халық комиссариатының 1930 жылғы 15 желтоқсандағы қаулысымен ҚАКСР Ішкі және сыртқы сауда халық комиссариатының негізінде құрылды. 1934 жылы қыркүйекте таратылды. # [[Абдолла Ахметұлы Розыбакиев]] қаңтар 1931 ж. — қаңтар 1932 ж. # [[Нығметулла Сырғабекұлы]] қаңтар 1932 ж. — ақпан 1932 ж. # [[Жүсіпәлі Ермұхамедұлы Нұршанов]] ақпан 1932 ж. — маусым 1932 ж. # [[Николай Петрович Жалнин]] маусым 1932 ж. — қыркүйек 1933 ж. # [[Александр Наумович Яхнович]] қазан 1933 ж. — қыркүйек 1934 ж. == Коммуналдық шаруашылық халық комиссариаты == 1931 жылы шілдеде БОАК мен РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1931 жылғы 20 шілдедегі қаулысына сәйкес ҚАКСР Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы Коммуналдық шаруашылық бас басқармасының негізінде құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Коммуналдық шаруашылық министрлігі болып қайта құрылды. # [[Валентин Самойлович Либерман]] шілде 1931 ж. — ақпан 1932 ж. # [[Николай Алексеевич Кадочкин]] ақпан 1932 ж. — шілде 1933 ж. # [[Сергей Дмитриевич Джинчаридзе]], міндетті уақытша атқарушы шілде 1933 ж. — қазан 1933 ж. # [[Григорий Лукьянович Гаврилов]], міндетті уақытша атқарушы қазан 1933 ж. — қараша 1933 ж. # [[Павел Борисович Пострейтер]] қараша 1933 ж. — шілде 1937 ж. # [[Ыбрайым Таусиқұлы Тәжиев]] маусым 1937 ж. — сәуір 1938 ж. # [[Хасен Байұзақұлы]] сәуір 1938 ж. — қаңтар 1939 ж. # [[Дмитрий Александрович Сырцов]] маусым 1939 ж. — тамыз 1944 ж. # [[Махмұт Сапарғалиев]] тамыз 1944 ж. — маусым 1945 ж. # [[Сергей Федорович Эпиктетов]] маусым 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Ағарту ісі халық комиссариаты == 1920 жылы қазанда РКФСР ОАК мен Халық Комиссарлар Кеңесінің 1920 жылғы 26 тамыздағы декретінің негізінде Қазақстан Кеңестерінің 1-(құрылтай) съезінің қарарына сәйкес құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Ағарту министрлігі болып қайта құрылды. # [[Ахмет Байтұрсынұлы]] қазан 1920 ж. — қазан 1921 ж. # [[Аспандияр Кенжин]] қазан 1921 ж. — қазан 1922 ж. # [[Нұғыман Залиев]] қазан 1922 ж. — желтоқсан 1924 ж. # [[Ілияс Құлжанұлы Темірбеков]] желтоқсан 1924 ж. — ақпан 1925 ж. # [[Смағұл Сәдуақасов]] наурыз 1925 ж. — наурыз 1927 ж. # [[Кәрім Тоқтабаев|Кәрім Досжанұлы Тоқтабаев]] наурыз 1927 ж. — қараша 1927 ж. # [[Ораз Қыйқымұлы Жандосов]] қараша 1927 ж. — маусым 1929 ж. # [[Нұғман Сәрсенұлы Манаев]] шілде 1929 ж. — маусым 1930 ж. # [[Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев]] маусым 1930 ж. — маусым 1933 ж. # [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] маусым 1933 ж. — шілде 1937 ж. # [[Біржан Манкин]] қазан 1937 ж. — қараша 1937 ж. # [[Сұлтан Сүйінішәлин]] желтоқсан 1937 ж. — маусым 1938 ж. # [[Мұқамеджан Әбдіқалықов]] маусым 1938 ж. — наурыз 1941 ж. # [[Төлеген Тәжібайұлы Тәжібаев]] наурыз 1941 ж. — желтоқсан 1941 ж. # [[Әбдіхамит Ібінияұлы Сембаев]] желтоқсан 1941 ж. — наурыз 1946 ж. == Денсаулық сақтау халық комиссариаты == 1920 жылы 12 қазанда Қазақстан Кеңестерінің 1-(құрылтай) съезінің қарарына сәйкес БОАК мен РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1920 жылдың 26 тамызындағы Декретінің негізінде құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрлігі болып қайта құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. # [[Михаил Сергеевич Шамов]] қазан 1920 ж. — мамыр 1928 ж. # [[Мұхаметқали Қойшыбайұлы Тәтімов]] мамыр 1928 ж. — маусым 1930 ж. # [[Бейсенғали Әбдірахманов]] маусым 1930 ж. — мамыр 1931 ж. # [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] мамыр 1931 ж. — шілде 1933 ж. # [[Марк Григорьевич Донской]], шілде 1933 ж. — [қыркүйек] 1933 ж. # [[Қалап Құлсартов]] қазан 1933 ж. — шілде 1936 ж. # [[Хасен Нұрмұхамедов]] шілде 1936 ж. — қазан 1937 ж. # [[Ишанбай Қарақұлов]] қараша 1937 ж. — маусым 1939 ж. # [[Семен Алексеевич Чесноков]] маусым 1939 ж. — наурыз 1946 ж. == Әдебиет == * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/upload/iblock/8e9/8e9a48b31fecc720f403bbee27ea2c01.pdf&ln=ru Қазақстан наркомдары, 1920—1946 жж: өмірбаяндық анықтамалық. Алматы 2007] == Сілтеме == * [https://archive.president.kz%2Fwp-content%2Fuploads%2FNomenklaturaKazakhstana_800person.xlsx&usg=AOvVaw27_awO4241MvkYwefTcGly Номенклатура Казахстана. 800 персон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191105221456/http://archive.president.kz/wp-content/uploads/NomenklaturaKazakhstana_800person.xlsx |date=2019-11-05 }} [[Санат:Қазақ КСР]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] 32iflszv90m7vjozpdnbpb47fnbmmep 3604488 3604486 2026-05-13T16:05:37Z Орел Карл 81620 /* Азық-түлік халық комиссариаты */ 3604488 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының халық комиссарлары кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = {{Байрақ|Қазақ КСР}} |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[12 қазан]] [[1920 жыл|1920]] |ізашары1 = [[Алаш Орда Үкіметі тізімі|Алаш Орда Үкіметі]] |ізашары2 = |таратылған жылы = [[15 наурыз]] [[1946 жыл|1946]] |ізбасары = [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]] |бағынады = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақ КСР халық комиссарлары кеңесі''' — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының]] жоғарғы мемлекеттік басқару органы. 1920 жылы 12 қазанда [[Қазақ КСР ОАК|ҚырОАК]] атқарушы және әкімшілік органы ретінде құрылды, 1925 жылы 15 маусымда Қазақ АКСР халық комиссарлар кеңесі болып, 1936 жылы 5 желтоқсанда — Қазақ КСР халық комиссарлар кеңесі болып өзгертілді. 1946 жылы 15 наурызда [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің]] құрылуына байланысты жойылды. == Жетекшілігі == === Халық комиссарлары кеңесінің төрағалары === Қырғыз АКСР халық комиссарлар кеңесінің төрағалары: # [[Виктор Алексеевич Радус-Зенькович]] (12.10.1920 — қазан 1921) # [[Мұхамед-Хафиз Мырзағалиев]] (қазан 1921 — қазан 1922) # [[Сәкен Сейфуллин]] (желтоқсан 1922 — қазан 1924) # [[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов|Нығмет Нұрмақұлы]] (қазан 1924 — 15.07.1925) Қазақ АКСР халық комиссарлар кеңесінің төрағалары: # [[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов|Нығмет Нұрмақұлы]] (15.07.1925 — сәуір 1929) # [[Ораз Жанұзақұлы Исаев]] (сәуір 1929 — 05.12.1936) Қазақ КСР халық комиссарлар кеңесінің төрағалары: # [[Ораз Жанұзақұлы Исаев]] (5.12.1936 — 31.05.1938) # [[Ыбрайым Таусиқұлы Тәжиев]] — м. а. (25.05.1938 — 17.07.1938) # [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] (17.07.1938 — 1946). === Кіші халық комиссарлары кеңесінің төрағалары === # [[Петр Михайлович Стеклов]] қазан 1921 г. — қаңтар 1922 ж. # [[Исаак Михайлович Заромский]] 14 қаңтар 1922 г. — қыркүйек 1922 ж. # [[Әлиасқар Меңдиярұлы Әлібеков]] қыркүйек 1922 г. — ? Кіші халық комиссарлары кеңесі деп Халық комиссарлары кеңесі қарамағындағы Комиссияны атады (ағымдағы мәселелер бойынша). === Халық комиссарлары кеңесі төрағасының орынбасарлары === # [[Мұхамед-Хафиз Мырзағалиев]] қазан 1920 ж. — қазан 1921 ж. # [[Әбдірахман Әйтиев]], міндетті уақытша атқарушы қазан 1921 ж. — [наурыз 1922 ж.] # [[Арон Исакович Вайнштейн]] наурыз 1922 ж. — қыркүйек 1923 ж. # [[Владимир Иванович Вельман]] қыркүйек 1923 ж. — тамыз 1924 ж. # [[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов|Нығмет Нұрмақұлы]] қыркүйек 1924 ж. — қараша 1924 ж. # [[Абылай Серғазиев|Абылай Серғазиұлы]] ақпан 1925 ж. — қыркүйек 1926 ж. # [[Ұзақбай Желдірбайұлы Құлымбетов]] қыркүйек 1926 ж. — қаңтар 1935 ж. # [[Теймур Махмұтоғлы Әлиев]] маусым 1935 ж. — тамыз 1936 ж. # [[Жанайдар Садуақасов|Жанайдар Садуақасұлы]] тамыз 1936 ж. — сәуір 1937 ж. # [[Сүлеймен Есқараев]] мамыр 1937 ж. — тамыз 1937 ж. # [[Василий Никифорович Лазарев]] қыркүйек 1937 ж. — маусым 1938 ж. # [[Иван Семенович Климентьев]] шілде 1938 ж. — желтоқсан 1941 ж. # [[Александр Петрович Заговельев]] сәуір 1942 ж. — наурыз 1946 ж. === Халық комиссарлары кеңесі төрағасының орынбасарлары — Еңбек және Қорғаныс кеңесінің төрағалары === ҚАКСР халық комиссарлары кеңесі қарамағындағы Еңбек және Қорғаныс кеңесі 1921 жылы 14 қаңтарда ҚАКСР халық комиссарлар кеңесінің комиссиясы ретінде құрылды. 1923 жылы қыркүйекте ҚАКСР халық комиссарлар кеңесі қарамағындағы Өлкелік шаруашылық мәжілісі болып өзгертілді. # [[Мұхамед-Хафиз Мырзағалиев]] қазан 1920 ж. — қазан 1921 ж. # [[Арон Исакович Вайнштейн]] наурыз 1922 ж. — шілде 1923 ж. # [[Наум Михайлович Винокуров-Наумов]] шілде 1923 ж. — қыркүйек 1923 ж. === Халық комиссарлары кеңесі төрағасының орынбасарлары — Мемлекеттік жоспарлау комиссиясының төрағалары === Мемлекеттік жоспарлау комиссиясы 1921 жылы 19 қарашада ҚАКСР Еңбек және Қорғаныс Кеңесінің жиыны ретінде құрылды. 1965 жылы қазанда Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Мемлекеттік жоспарлау комитеті болып қайта құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін жұмыс істеді. # [[Петр Бертулевич Журевский]] наурыз 1922 ж. — маусым 1922 ж. # [[Захар Львович Миндлин]] маусым 1922 ж. — тамыз 1922 ж. # [[Георгий Михайлович Дунаев]] қыркүйек 1922 ж. — [қараша] 1922 ж. # [[Захар Львович Миндлин]] желтоқсан 1922 ж. — қаңтар 1924 ж. # [[Семен Митрофанович Щербаков]], міндетті уақытша атқарушы маусым 1924 ж. — тамыз 1924 ж. # [[Смағұл Сәдуақасов]] қыркүйек 1924 ж. — ақпан 1925 ж. # [[Абылай Серғазиев|Абылай Серғазиұлы]] ақпан 1925 ж. — қыркүйек 1926 ж. # [[Ұзақбай Желдірбайұлы Құлымбетов]] қыркүйек 1926 ж. — қаңтар 1928 ж. # [[Александр Моисеевич Поволоцкий]] наурыз 1928 ж. — қазан 1929 ж. # [[Август Иванович Поднек]] қараша 1929 ж. — қыркүйек 1931 ж. # [[Исидор Борисович Маймин]] қазан 1931 ж. — сәуір 1933 ж. # [[Владимир Николаевич Андронников]] сәуір 1933 ж. — қаңтар 1937 ж. # [[Константин Яковлевич Рафальский]] қаңтар 1937 ж. — наурыз 1938 ж. # [[Павел Леонтьевич Смирнов]] наурыз 1938 ж. — маусым 1938 ж. # [[Михаил Сергеевич Королев]] маусым 1938 ж. — тамыз 1939 ж. # [[Виктор Георгиевич Мельников]] қыркүйек 1939 ж. — қараша 1940 ж. # [[Ғабдолла Шоланов]] қараша 1940 ж. — сәуір 1942 ж. # [[Павел Михайлович Дунаев]] сәуір 1942 ж. — маусым 1943 ж. # [[Ыбрайым Таусиқұлы Тәжиев]] маусым 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Халық шаруашылығы орталық кеңесі (ХШОК) == 1923 жылы 31 желтоқсанда РКФСР халық шаруашылығы Жоғарғы Кеңесінің қаулысымен ҚАКСР өнеркәсіптік бюросы негізінде құрылды. 1932 жылы 27 қаңтарда ҚАКСР ОАК мен ХКК қаулысының негізінде қызметтері мен бағынысты мекемелері ҚАКСР жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатына беріліп, таратылды. # [[Наум Михайлович Винокуров-Наумов]] желтоқсан 1923 ж. — ақпан 1924 ж. # [[Мұхтар Саматұлы Саматов|Мұхтар Саматұлы]] наурыз 1924 ж. — ақпан 1925 ж. # [[Ұзақбай Желдірбайұлы Құлымбетов]] ақпан 1925 ж. — қыркүйек 1926 ж. # [[Әзімбай Лекеров]] қыркүйек 1926 ж. — мамыр 1927 ж. # [[Қабылбек Сарымолдаев]] мамыр 1927 ж. — сәуір 1928 ж. # [[Федор Данилович Корнюшин]] сәуір 1928 ж. — ? # [[Аспандияр Кенжин]] ақпан 1929 ж. — қазан 1929 ж. # [[Михаил Васильевич Батраков]] мамыр 1930 ж. — ақпан 1931 ж. # [[Яков Петрович Беликов]] наурыз 1931 ж. — қаңтар 1932 ж. == Жұмысшы-шаруа инспекциясы халық комиссариаты == 1920 жылы қазанда Қырғыз өлкесінің жұмысшы-шаруа инспекциясы комиссариаты негізінде құрылды. 1924 жылы ақпанда РК(б)П Қырғыз өлкелік бақылау комиссиясымен біріктірілді. 1934 жылы ақпанда таратылды. # [[Николай Иванович Баландин]] қазан 1920 ж. — маусым 1921 ж. # [[Сергей Дмитриевич Сергеев]] маусым 1921 ж. — қазан 1921 ж. # [[Әлиасқар Меңдиярұлы Әлібеков]] қазан 1921 ж. — қаңтар 1924 ж. # [[Александр Дмитриевич Авдеев]] ақпан 1924 ж. — [қараша] 1925 ж. # [[Иван Титович Морозов]] қараша 1925 ж. — [ақпан 1928 ж.] # [[Иван Анфильевич Богданов]] ақпан 1928 ж. — қаңтар 1931 ж. # [[Андрей Яковлевич Фектер]] ақпан 1931 ж. — қазан 1932 ж. # [[Яков Георгиевич Егоров]] қаңтар 1933 ж. — ақпан 1934 ж. == Мемлекеттік бақылау халық комиссариаты == Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1940 жылғы 5 қазандағы Жарлығы негізінде Қазақ КСР халық комиссарлар кеңесінің 1940 жылғы 27 қарашадағы қаулысымен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР мемлекеттік бақылау министрлігі болып қайта құрылып, 1958 жылға дейін қызмет етті. # [[Ақметжан Қойшығұлов]] қараша 1940 ж. — ақпан 1942 ж. # [[Петр Григорьевич Орехов]] сәуір 1942 ж. — қаңтар 1943 ж. # [[Ақай Оңғарбайұлы Оңғарбаев|Ақай Оңғарбайұлы]] қаңтар 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Ішкі істер халық комиссариаты (ІІХК) == БОАК мен РКФСР халық комиссарлар кеңесінің 1920 жылғы 26 тамыздағы декретінің негізінде 1920 жылы қазанда құрылды. 1927 жылы тамызда КСРО халық комиссарлар кеңесінің 1927 жылғы 5 маусымдағы № 33 қаулысымен ҚАКСР Орталық әкімшілік басқармасы болып қайта құрылды. 1929 жылы тамызда екінші рет құрылды. 1930 жылы желтоқсанда таратылды. КСРО ІІХК № 003 бұйрығымен 1937 жылы қаңтарда қайта құрылды. КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1941 жылғы 20 шілдедегі Жарлығымен 1943 жылы сәуірде ІІХК-нан бөлініп шыққан Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариатымен біріктірілді. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Ішкі істер министрлігі болып қайта құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. === Бірінші құрылымы (қазан 1920 ж. — тамыз 1927 ж.) === # [[Мұхамед-Хафиз Мырзағалиев]] қазан 1920 ж. — қазан 1921 ж. # [[Әбдірахман Әйтиев]] қазан 1921 ж. — қаңтар 1924 ж. # [[Мұқаш Орынбаев]] қаңтар 1924 ж. — қараша 1924 ж. # [[Закария Мұкеев]] қараша 1924 ж. — мамыр 1925 ж. # [[Сүлеймен Есқараев]] мамыр 1925 ж. — тамыз 1927 ж. === Екінші құрылымы (тамыз 1929 ж. — желтоқсан 1930 ж.) === # [[Қасым Әуезов]] тамыз 1929 ж. — қазан 1930 ж. # [[Михаил Маркович Табакин]], міндетті уақытша атқарушы қазан 1930 ж. — желтоқсан 1930 ж. === Үшінші құрылымы (қаңтар 1937 ж. — наурыз 1946 ж.) === # [[Лев Борисович Залин]] қаңтар 1937 ж. — қаңтар 1938 ж. # [[Станислав Францевич Реденс]] қаңтар 1938 ж. — қаңтар 1939 ж. # [[Семен Николаевич Бурдаков]] қаңтар 1939 ж. — қазан 1940 ж. # [[Алексей Никитич Бабкин]] тамыз 1940 ж. — ақпан 1941 ж. # [[Федор Петрович Харитонов]] ақпан 1941 ж. — шілде 1941 ж. # [[Алексей Никитич Бабкин]] шілде 1941 ж. — мамыр 1943 ж. # [[Николай Кузьмич Богданов]] мамыр 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты == 1941 жылы ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1941 жылғы 3 ақпандағы Жарлығына сәйкес ІІХК-ның екі халық комиссариаттарына бөлінуі нәтижесінде құрылды. 1941 жылы шілдеде ІІХК мен Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты біріктірілді. 1943 жылы сәуірде ІІХК екі халық комиссариаты: ІІХК және Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты болып қайта құрылды. 1946 жылы 15 наурызда Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі болып қайта құрылды. 1953 жылы наурызда Ішкі істер және Мемлекеттік қауіпсіздік министрліктері қайтадан біріктірілді. 1954 жылдың ақпан-наурыз айларында Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті (МҚК) құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. === Бірінші құрылымы (ақпан-шілде 1941 ж.) === # [[Алексей Никитич Бабкин]] ақпан 1941 ж. — шілде 1941 ж. === Екінші құрылымы (сәуір 1943 ж. — наурыз 1946 ж.) === # [[Алексей Никитич Бабкин]] мамыр 1943 ж. — наурыз 1944 ж. # [[Сергей Иванович Огольцов]] сәуір 1944 ж. — желтоқсан 1945 ж. == Әділет халық комиссариаты == 1920 жылы қазанда БОАК мен РКФСР халық комиссарлар кеңесінің 1920 жылғы 26 тамыздағы декретінің негізінде Қазақстан Кеңестерінің 1-(құрылтай) съезінің қарарына сәйкес құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Әділет министрлігі болып қайта құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. # [[Ғұбайдолла Әлібеков]] қазан 1920 ж. — қазан 1921 ж. # [[Шафқат Мұхамеджанұлы Бекмұхамедов]] қазан 1921 ж. — қазан 1922 ж. # [[Мырзағұл Атаниязов]] қазан 1922 ж. — мамыр 1923 ж. # [[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов|Нығмет Нұрмақұлы]] мамыр 1923 ж. — қыркүйек 1924 ж. # [[Нұртаза Ералин]] қыркүйек 1924 ж. — қараша 1924 ж. # [[Қанай Боранбаев]] қараша 1924 ж. — мамыр 1925 ж. # [[Сәдуақас Мәмбеев]] мамыр 1925 ж. — қаңтар 1928 ж. # [[Жанайдар Садуақасов]] қаңтар 1928 ж. — желтоқсан 1929 ж. # [[Боран Айтмағамбетов]] наурыз 1930 ж. — тамыз 1933 ж. # [[Абдолла Жармұхамедов]] қараша 1933 ж. — қаңтар 1935 ж. # [[Хамза Жүсіпбеков]] қаңтар 1935 ж. — ақпан 1936 ж. # [[Сүлеймен Есқараев]] ақпан 1936 ж. — тамыз 1936 ж. # [[Оразғали Бурабаев]] тамыз 1936 ж. — қазан 1937 ж. # [[Баймұхамет Шағыров]] қазан 1937 ж. — наурыз 1939 ж. # [[Шашан Оразбайұлы]] мамыр 1939 ж. — қаңтар 1943 ж. # [[Мырзақадыр Нұрбаев]] қаңтар 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Сыртқы істер халық комиссариаты == 1944 жылғы 13 сәуірдегі Қазақ КСР Заңымен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Сыртқы істер министрлігі болып қайта құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. # [[Төлеген Тәжібайұлы Тәжібаев|Төлеген Тәжібайұлы]] тамыз 1944 ж. — наурыз 1946 ж. == Қаржы халық комиссариаты == 1920 жылы 19 қазанда БОАК мен РКФСР халық комиссарлар кеңесінің 1920 жылғы 26 тамыздағы Декретінің негізінде Қазақстан Кеңестерінің 1-(құрылтай) съезінің қарарына сәйкес құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Қаржы министрлігі болып қайта құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. # [[Нестор Григорьевич Калашников]] қазан 1920 ж. — ақпан 1922 ж. # [[Сергей Сергеевич Генералов]] наурыз 1922 ж. — маусым 1922 ж. # [[Александр Федорович Кокушкин]] маусым 1922 ж. — маусым 1923 ж. # [[Исидор Борисович Мамырмин]] маусым 1923 ж. — мамыр 1926 ж. # [[Мұхамед-Хафиз Мырзағалиев]] мамыр 1926 ж. — қаңтар 1930 ж. # [[Мұқаш Орынбаев]] қаңтар 1930 ж. — қазан 1933 ж. # [[Василий Иванович Бессонов]], міндетті уақытша атқарушы қазан 1933 ж. — қаңтар 1935 ж. # [[Ілияс Ысмайылұлы Молдажанов]] қаңтар 1935 ж. — тамыз 1937 ж. # [[Ахмет Дәкішұлы Дауылбаев]] тамыз 1937 ж. — наурыз 1940 ж. # [[Иван Авксентьевич Шугайло]], міндетті уақытша атқарушы наурыз 1940 ж. — маусым 1940 ж. # [[Арбап Нұрымұлы Сарынов]] маусым 1940 ж. — желтоқсан 1941 ж. # [[Иван Авксентьевич Шугайло]] желтоқсан 1941 ж. — наурыз 1946 ж. == Еңбек халық комиссариаты == 1920 жылы қазанда БОАК мен РКФСР халық комиссарлар кеңесінің 1920 жылғы 26 тамыздағы декретінің негізінде Қазақстан Кеңестерінің 1-(құрылтай) съезінің қарарына сәйкес құрылды. КСРО ОАК, КСРО ХКК және Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің 1933 жылғы 23 маусымдағы қаулысы негізінде 1933 жылы қыркүйекте таратылды. # [[Исаак Михайлович Заромский]] қазан 1920 ж. — қазан 1922 ж. # [[Моисей Львович Фабрикант-Страховенко]], міндетті уақытша атқарушы қазан 1922 ж. — сәуір 1923 ж. # [[Николай Гаврилович Паниев]] қыркүйек 1923 ж. — желтоқсан 1923 ж. # [[Александр Дмитриевич Авдеев]] желтоқсан 1923 ж. — ақпан 1924 ж. # [[Август Мартович Киндель]] ақпан 1924 ж. — қараша 1924 ж. # [[Мұхаметқали Қойшыбайұлы Тәтімов]] қараша 1924 ж. — мамыр 1928 ж. # [[Тұрсынбек Боранбаев]] мамыр 1928 ж. — қыркүйек 1931 ж. # [[Шаяхмет Шамұхамедұлы Жармұхамедов]] тамыз 1931 ж. — [мамыр] 1932 ж. # [[Ғайнолла Сұлтанғалиев]] мамыр 1932 ж. — мамыр 1933 ж. # [[Сәуір Атырауов]] мамыр 1933 ж. — шілде 1933 ж. == Әлеуметтік қамсыздандыру бойынша халық комиссариаты == 1920 жылы қазанда БОАК мен РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1920 жылғы 26 тамыздағы декретінің негізінде Қазақстан Кеңестерінің 1-(құрылтай) съезінің қарарына сәйкес құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі болып қайта құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. # [[Сақыпкерей Жармаұлы Арғыншиев]] қазан 1920 ж. — маусым 1921 ж. # [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] шілде 1921 ж. — мамыр 1925 ж. # [[Дәрібай Ханкерейұлы]] мамыр 1925 ж. — қазан 1925 ж. # [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] қазан 1925 ж. — қыркүйек 1928 ж. # [[Евдокия Степановна Хлыновская]] қыркүйек 1928 ж. — наурыз 1931 ж. # [[Анна Ивановна Ворожеева]] маусым 1931 ж. — шілде 1932 ж. # [[Рамазан Құрманғалиев]] шілде 1932 ж. — шілде 1933 ж. # [[Бейсенғали Әбдірахманов]] қараша 1933 ж. — мамыр 1937 ж. # [[Абдолла Әбдірахманұлы Асылбеков]] мамыр 1937 ж. — маусым 1937 ж. # [[Нағима Ыдырысқызы Арықова]] маусым 1937 ж. — шілде 1938 ж. # [[Сарби Рамазанқызы Иқтисамова]] шілде 1938 ж. — сәуір 1943 ж. # [[Оспанбай Елубаев]] сәуір 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты == 1932 жылы 1 ақпанда ҚАКСР ОАК мен Халық Комиссарлар Кеңесінің 1932 жылғы 27 қаңтардағы қаулысымен құрылды. 1934 жылы 9 қыркүйекте жойылды. Қазақ КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1936 жылғы 11 желтоқсандағы қаулысымен қайта құрылып, 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Жеңіл өнеркәсіп министрлігі болып қайта құрылды. === Бірінші құрылымы (ақпан 1932 ж. — қыркүйек 1934 ж.) === # [[Яков Петрович Беликов]] ақпан 1932 ж. — маусым 1932 ж. # [[Дәрібай Ханкерейұлы]] тамыз 1932 ж. — шілде 1933 ж. # [[Хасен (Хасан) Қошанбаев|Хасан Қошанбаев]] шілде 1933 ж. — қыркүйек 1934 ж. === Екінші құрылымы (желтоқсан 1936 ж. — наурыз 1946 ж.) === # [[Петр Федорович Астромович]] желтоқсан 1936 ж. — сәуір 1938 ж. # [[Шақпақ Артықбаев]] сәуір 1938 ж. — маусым 1938 ж. # [[Арбап Нұрымұлы Сарынов]] маусым 1938 ж. — маусым 1940 ж. # [[Нұрқан Сейітов]] шілде 1940 ж. — желтоқсан 1941 ж. # [[Арбап Нұрымұлы Сарынов]] желтоқсан 1941 ж. — ақпан 1943 ж. # [[Мырзахмет Жексенғалиұлы Бекжанов]] ақпан 1943 ж. — тамыз 1943 ж. # [[Әмір Ержанұлы]] тамыз 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Жергілікті өнеркәсіп халық комиссариаты == Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің 1934 жылғы 20 тамыздағы және 1934 жылғы 9 қыркүйектегі ҚазОАК жарлығымен Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты негізінде 1934 жылы 20 қыркүйекте ҚАКСР Халық Комиссарлар Кеңесі қарамағында құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Жергілікті өнеркәсіп министрлігі болып қайта құрылды. # [[Петр Федорович Астромович]] қыркүйек 1934 ж. — қыркүйек 1936 ж. # [[Атлаш Алпысбайұлы Кәлменов]] қыркүйек 1936 ж. — қаңтар 1938 ж. # [[Николай Петрович Терехов]] ақпан 1938 ж. — маусым 1938 ж. # [[Михаил Арсентьевич Скородумов]] маусым 1938 ж. — шілде 1938 ж. # [[Мырзахмет Жексенғалиұлы Бекжанов]] шілде 1938 ж. — ақпан 1940 ж. # [[Иван Корнеевич Голубев]], міндетті уақытша атқарушы наурыз 1940 ж. — тамыз 1940 ж. # [[Сейітбай Әлменов]] тамыз 1940 ж. — шілде 1941 ж. # [[Қамал Қадыржанұлы]] шілде 1941 ж. — қазан 1942 ж. # [[Аббас Омарұлы Өтембаев]] қазан 1942 ж. — маусым 1943 ж. # [[Алексей Степанович Новиков]] қазан 1942 ж. — маусым 1943 ж. # [[Борис Данилович Нагаев]] ақпан 1946 ж. — наурыз 1946 ж. == Тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты == 1939 жылы 9 қыркүйекте Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен құрылды, 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Тоқыма өнеркәсібі министрлігі болып қайта құрылды. # [[Михаил Сергеевич Королев]] қыркүйек 1939 ж. — қаңтар 1941 ж. # [[Александр Семенович Орлов]] қаңтар 1941 ж. — қыркүйек 1943 ж. # [[Виктор Иванович Бондаренко]] қазан 1943 ж. — мамыр 1945 ж. # [[Виктор Михайлович Пелевин]] мамыр 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты == КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің 1937 жылғы 3 қаңтардағы қаулысымен және БК(б)П ОК 1936 жылғы 21 қыркүйектегі шешімімен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Тамақ өнеркәсібі министрлігі болып қайта құрылды. # [[Александр Наумович Яхнович]] қыркүйек 1936 ж. — наурыз 1938 ж. # [[Иван Александрович Боровых]], міндетті уақытша атқарушы наурыз 1938 ж. — сәуір 1938 ж. # [[Иван Васильевич Курицын]] сәуір 1938 ж. — мамыр 1938 ж. # [[Есен Досымұлы]] шілде 1938 ж. — мамыр 1940 ж. # [[Федор Меркурьевич Тютюков]] шілде 1940 ж. — наурыз 1945 ж. # [[Мәжікен Есенұлы Бутин]] наурыз 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты == Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1939 жылғы 28 ақпандағы Жарлығымен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Ет және сүт өнеркәсібі министрлігі болып қайта құрылды. # [[Жармұхамбет Мірманов]] сәуір 1939 ж. — шілде 1940 ж. # [[Ысқақ Мықтыбайұлы]] шілде 1940 ж. — наурыз 1943 ж. # [[Қазтай Едігеұлы]] шілде 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Балық өнеркәсібі халық комиссариаты == Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1939 жылғы 28 ақпандағы Жарлығымен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Балық өнеркәсібі министрлігі болып қайта құрылды. # [[Шайқы Әбішев]] наурыз 1939 ж. — тамыз 1941 ж. # [[Петр Иванович Власов]], міндетті уақытша атқарушы тамыз 1941 ж. — мамыр 1942 ж. # [[Қайрош Тастайбеков]] мамыр 1942 ж. — ақпан 1944 ж. # [[Мырзахмет Жексенғалиұлы Бекжанов]] ақпан 1944 ж. — желтоқсан 1945 ж. # [[Георгий Лазаревич Бахарев]], міндетті уақытша атқарушы желтоқсан 1945 ж. — қаңтар 1946 ж. == Орман өнеркәсібі халық комиссариаты == 1937 жылы 4 қаңтарда КСРО ОАК 1937 жылғы 3 қаңтардағы қаулысы негізінде Қазақ ОАК қаулысымен құрылды.1946 жылы наурызда Қазақ КСР Орман өнеркәсібі министрлігі болып қайта құрылды. # [[Андрей Валентинович Гумен]] қаңтар 1937 ж. — мамыр 1938 ж. # [[Арал Қазыұлы]] шілде 1938 ж. — маусым 1940 ж. # [[Өтеген Жанұзақов]] маусым 1940 ж. — тамыз 1942 ж. # [[Хасен Байұзақұлы]] тамыз 1942 ж. — ақпан 1945 ж. # [[Тәліпбай Байбосынов]] наурыз 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Жергілікті отын өнеркәсібі халық комиссариаты == Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығы мен Қазақ КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1943 жылғы 7 шілдедегі қаулысы негізінде құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР жергілікті отын өнеркәсібі министрлігі болып қайта құрылды. # [[Аббас Омарұлы Өтембаев]] шілде 1943 ж. — наурыз 1946 ж. == Егін шаруашылығы халық комиссариаты == 1920 жылы 12 қазанда Қазақстан Кеңестерінің 1-(құрылтай) съезінің қарарына сәйкес БОАК мен РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1920 ж. 26 тамыздағы Декретінің негізінде құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР егіншілік министрлігі болып қайта құрылды. # [[Василий Николаевич Харлов]] қазан 1920 ж. — тамыз 1921 ж. # [[Шәкір Ғалиұлы Дивеев]] тамыз 1921 ж. — қазан 1922 ж. # [[Досқұл Темірәлиұлы]] қазан 1922 ж. — желтоқсан 1923 ж. # [[Әлиасқар Меңдиярұлы Әлібеков]] қаңтар 1924 ж. — қыркүйек 1926 ж. # [[Жақпар Сұлтанбекұлы]] қыркүйек 1926 ж. — қазан 1927 ж. # [[Кәрім Тоқтабаев|Кәрім Досжанұлы Тоқтабаев]] желтоқсан 1927 ж. — қыркүйек 1931 ж. # [[Қабылбек Сарымолдаев]] қыркүйек 1931 ж. — тамыз 1933 ж. # [[Нығметулла Сырғабекұлы]] қыркүйек 1933 ж. — қазан 1937 ж. # [[Тәттіғали Қожанов]] желтоқсан 1937 ж. — тамыз 1938 ж. # [[Әшімбек Жүнісбекұлы Бектасов]] тамыз 1938 ж. — наурыз 1940 ж. # [[Ахмет Дәкішұлы Дауылбаев]] наурыз 1940 ж. — наурыз 1946 ж. == Астық және мал шаруашылығы кеңшарлары халық комиссариаты == Қазақ Орталық Атқару Комитетінің 1937 жылғы 4 қаңтардағы қаулысымен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР кеңшарлар министрлігі болып қайта құрылды. # [[Хаким Дүйсенов]] қыркүйек 1936 ж.’ — қазан 1937 ж. # [[Есен Есенбаев]] қазан 1937 ж. — шілде 1938 ж. # [[Осман Ғалиұлы Жұмағұлов]] шілде 1938 ж. — қазан 1939 ж. # [[Айтыкен Қадырбеков]] қазан 1939 ж. — желтоқсан 1941 ж. # [[Әшімбек Жүнісбекұлы Бектасов]] қаңтар 1942 ж. — қазан 1942 ж. # [[Николай Ефимович Бабкин]] қараша 1942 ж. — қаңтар 1945 ж. # [[Сүлеймен Халилұлы Ғафиатуллин]] қыркүйек 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Техникалық дақылдар халық комиссариаты == 1945 жылы 12 желтоқсанда Қазақ КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысымен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Техникалық дақылдар министрлігі болып қайта құрылды. # [[Ахметбек Мұхамедиарұлы Қыстауов]] желтоқсан 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Су шаруашылығы халық комиссариаты == Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1940 жылғы 25 ақпандағы Жарлығы негізінде құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Су шаруашылығы министрлігі болып қайта құрылды. # [[Әшімбек Жүнісбекұлы Бектасов]] наурыз 1940 ж. — қаңтар 1942 ж. # [[Александр Михайлович Рыбаков]] қаңтар 1942 ж. — қазан 1945 ж. # [[Ысмайыл Әбдірасулұлы Юсупов]] қазан 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Автомобиль көлігі халық комиссариаты == 1939 жылы 19 шілдеде Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Автомобиль көлігі министрлігі болып қайта құрылды. # [[Ақметжан Қойшығұлов]] шілде 1939 ж. — тамыз 1940 ж. # [[Дмитрий Валерьянович Попов]] қазан 1940 ж. — желтоқсан 1941 ж. # [[Иван Григорьевич Гаврилов]] қаңтар 1942 ж. — наурыз 1946 ж. == Сауда халық комиссариаты == 1924 жылы 31 мамырда ҚырОАК 1924 жылғы 31 мамырдағы Жарлығымен ҚАКСР Ішкі сауда халық комиссариаты құрылды. 1926 жылы наурызда ҚАКСР Ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты болып қайта құрылды. 1931 жылы 10 қаңтарда ҚАКСР-ның Қамсыздандыру халық комиссариаты болып өзгертілді. 1934 жылдың 14 қыркүйегінде таратылған ҚАКСР Қамсыздандыру халық комиссариаты негізінде қайта құрылды. 1938 жылы наурызда ҚАКСР Сауда халық комиссариаты болып өзгертілді. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Сауда министрлігі болып қайта құрылды. === Бірінші құрылымы (мамыр 1924 ж. — наурыз 1926 ж.) === # [[Аспандияр Кенжин]] маусым 1924 ж. — наурыз 1926 ж. === Екінші құрылымы (наурыз 1926 ж. — қаңтар 1931 ж.) === # [[Аспандияр Кенжин]] наурыз 1926 ж. — қаңтар 1928 ж. # [[Ұзақбай Желдірбайұлы Құлымбетов]] қаңтар 1928 ж. — сәуір 1930 ж. # [[Шәкір Ғалиұлы Дивеев]] сәуір 1930 ж. — қараша 1930 ж. # [[Абдолла Ахметұлы Розыбакиев]] қараша 1930 ж. — қаңтар 1931 ж. === Үшінші құрылымы (наурыз 1926 ж. — қаңтар 1931 ж.) === # [[Шәкір Ғалиұлы Дивеев]] қыркүйек 1934 ж. — сәуір 1937 ж. # [[Сергей Федорович Степанов]] тамыз 1937 ж. # [[Сұлтан Сапиұлы Ахметжанов]] тамыз 1937 ж. — желтоқсан 1937 ж. # [[Есен Досымұлы]] желтоқсан 1937 ж. — шілде 1938 ж. # [[Шопан Қоныспаев]] шілде 1938 ж. — сәуір 1939 ж. # [[Құрманғали Жанатұлы Мыржықов]] сәуір 1939 ж. — маусым 1941 ж. # [[Василий Алексеевич Белый]] маусым 1941 ж. — сәуір 1942 ж. # [[Ілияс Омаров]] сәуір 1942 ж. — қаңтар 1945 ж. # [[Василий Алексеевич Белый]] ақпан 1945 ж. — маусым 1945 ж. # [[Махмұт Сапарғалиев]] маусым 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Тағам халық комиссариаты == 1920 жылы қазанда ҚырОАК 1920 жылғы 14 қазандағы қаулысы негізінде құрылды. 1924 жылғы 8 мамырдағы ҚырОАК қаулысы негізінде таратылды. # [[Иван Денисович Мартынов]] қазан 1920 ж. — қараша 1920 ж. # [[Лев Соломонович Марголин]] қараша 1920 ж. — [қазан 1921 ж.] # [[Мұхтар Саматұлы Саматов]] қазан 1921 ж. — наурыз 1924 ж. == Қамсыздандыру халық комиссариаты == РКФСР Қамсыздандыру халық комиссариатының 1930 жылғы 15 желтоқсандағы қаулысымен ҚАКСР Ішкі және сыртқы сауда халық комиссариатының негізінде құрылды. 1934 жылы қыркүйекте таратылды. # [[Абдолла Ахметұлы Розыбакиев]] қаңтар 1931 ж. — қаңтар 1932 ж. # [[Нығметулла Сырғабекұлы]] қаңтар 1932 ж. — ақпан 1932 ж. # [[Жүсіпәлі Ермұхамедұлы Нұршанов]] ақпан 1932 ж. — маусым 1932 ж. # [[Николай Петрович Жалнин]] маусым 1932 ж. — қыркүйек 1933 ж. # [[Александр Наумович Яхнович]] қазан 1933 ж. — қыркүйек 1934 ж. == Коммуналдық шаруашылық халық комиссариаты == 1931 жылы шілдеде БОАК мен РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1931 жылғы 20 шілдедегі қаулысына сәйкес ҚАКСР Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы Коммуналдық шаруашылық бас басқармасының негізінде құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Коммуналдық шаруашылық министрлігі болып қайта құрылды. # [[Валентин Самойлович Либерман]] шілде 1931 ж. — ақпан 1932 ж. # [[Николай Алексеевич Кадочкин]] ақпан 1932 ж. — шілде 1933 ж. # [[Сергей Дмитриевич Джинчаридзе]], міндетті уақытша атқарушы шілде 1933 ж. — қазан 1933 ж. # [[Григорий Лукьянович Гаврилов]], міндетті уақытша атқарушы қазан 1933 ж. — қараша 1933 ж. # [[Павел Борисович Пострейтер]] қараша 1933 ж. — шілде 1937 ж. # [[Ыбрайым Таусиқұлы Тәжиев]] маусым 1937 ж. — сәуір 1938 ж. # [[Хасен Байұзақұлы]] сәуір 1938 ж. — қаңтар 1939 ж. # [[Дмитрий Александрович Сырцов]] маусым 1939 ж. — тамыз 1944 ж. # [[Махмұт Сапарғалиев]] тамыз 1944 ж. — маусым 1945 ж. # [[Сергей Федорович Эпиктетов]] маусым 1945 ж. — наурыз 1946 ж. == Ағарту ісі халық комиссариаты == 1920 жылы қазанда РКФСР ОАК мен Халық Комиссарлар Кеңесінің 1920 жылғы 26 тамыздағы декретінің негізінде Қазақстан Кеңестерінің 1-(құрылтай) съезінің қарарына сәйкес құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Ағарту министрлігі болып қайта құрылды. # [[Ахмет Байтұрсынұлы]] қазан 1920 ж. — қазан 1921 ж. # [[Аспандияр Кенжин]] қазан 1921 ж. — қазан 1922 ж. # [[Нұғыман Залиев]] қазан 1922 ж. — желтоқсан 1924 ж. # [[Ілияс Құлжанұлы Темірбеков]] желтоқсан 1924 ж. — ақпан 1925 ж. # [[Смағұл Сәдуақасов]] наурыз 1925 ж. — наурыз 1927 ж. # [[Кәрім Тоқтабаев|Кәрім Досжанұлы Тоқтабаев]] наурыз 1927 ж. — қараша 1927 ж. # [[Ораз Қыйқымұлы Жандосов]] қараша 1927 ж. — маусым 1929 ж. # [[Нұғман Сәрсенұлы Манаев]] шілде 1929 ж. — маусым 1930 ж. # [[Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев]] маусым 1930 ж. — маусым 1933 ж. # [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] маусым 1933 ж. — шілде 1937 ж. # [[Біржан Манкин]] қазан 1937 ж. — қараша 1937 ж. # [[Сұлтан Сүйінішәлин]] желтоқсан 1937 ж. — маусым 1938 ж. # [[Мұқамеджан Әбдіқалықов]] маусым 1938 ж. — наурыз 1941 ж. # [[Төлеген Тәжібайұлы Тәжібаев]] наурыз 1941 ж. — желтоқсан 1941 ж. # [[Әбдіхамит Ібінияұлы Сембаев]] желтоқсан 1941 ж. — наурыз 1946 ж. == Денсаулық сақтау халық комиссариаты == 1920 жылы 12 қазанда Қазақстан Кеңестерінің 1-(құрылтай) съезінің қарарына сәйкес БОАК мен РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1920 жылдың 26 тамызындағы Декретінің негізінде құрылды. 1946 жылы наурызда Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрлігі болып қайта құрылып, 1991 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. # [[Михаил Сергеевич Шамов]] қазан 1920 ж. — мамыр 1928 ж. # [[Мұхаметқали Қойшыбайұлы Тәтімов]] мамыр 1928 ж. — маусым 1930 ж. # [[Бейсенғали Әбдірахманов]] маусым 1930 ж. — мамыр 1931 ж. # [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] мамыр 1931 ж. — шілде 1933 ж. # [[Марк Григорьевич Донской]], шілде 1933 ж. — [қыркүйек] 1933 ж. # [[Қалап Құлсартов]] қазан 1933 ж. — шілде 1936 ж. # [[Хасен Нұрмұхамедов]] шілде 1936 ж. — қазан 1937 ж. # [[Ишанбай Қарақұлов]] қараша 1937 ж. — маусым 1939 ж. # [[Семен Алексеевич Чесноков]] маусым 1939 ж. — наурыз 1946 ж. == Әдебиет == * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/upload/iblock/8e9/8e9a48b31fecc720f403bbee27ea2c01.pdf&ln=ru Қазақстан наркомдары, 1920—1946 жж: өмірбаяндық анықтамалық. Алматы 2007] == Сілтеме == * [https://archive.president.kz%2Fwp-content%2Fuploads%2FNomenklaturaKazakhstana_800person.xlsx&usg=AOvVaw27_awO4241MvkYwefTcGly Номенклатура Казахстана. 800 персон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191105221456/http://archive.president.kz/wp-content/uploads/NomenklaturaKazakhstana_800person.xlsx |date=2019-11-05 }} [[Санат:Қазақ КСР]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] old84wpserrohkvaa75q7hoan7b1ysr 0 713089 3604736 3544046 2026-05-14T04:09:22Z Д.Ильин 17362 3604736 wikitext text/x-wiki '''Азотты негіздер''' — [[пиримидин]] мен [[пурин]] негізіндегі [[гетероциклді қосылыстар]], [[нуклеин қышқылдары]]ның құрамына кіреді. Оларға [[аденин]] (A), [[гуанин]] (G), [[цитозин]] (C), [[тимин]] (T) және [[урацил]] (U) жатады. Алдыңғы үшеуі [[ДНҚ]] құрамында да, [[РНҚ]] құрамында да бар, тимин мен урацил бір-біріне химиялық құрылысы жағынан ұқсас, бірақ тимин тек ДНҚ-да, ал урацил тек РНҚ-да кездеседі. Азотты негіздерге [[рибоза]] немесе [[дезоксирибоза]] атомы қосылғанда [[нуклеозидтер]] түзіледі. Ал нуклеозидтерге фосфатты топ қосылса, [[нуклеотидтер]] пайда болады. Бұлар [[ДНҚ]] мен [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] молекулаларын құрайды. Олардың құрамында бола тұра азотты негіздер әртүрлі реакцияларға түсе алады. {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="none" style="margin-left:1em" |- align="center" valign="bottom" | '''Азотты<br />негіздер'''|| [[Сурет:Adenine.svg|58px|]]<br />[[Аденин]]|| [[Сурет:Guanine chemical structure.png|86px|]]<br />[[Гуанин]]|| [[Сурет:Thymine chemical structure.png|63px|]]<br />[[Тимин]]|| [[Сурет:Cytosine chemical structure.png|51px|]]<br />[[Цитозин]]|| [[Сурет:Uracil.svg|51px|]]<br />[[Урацил]] |- align="center" valign="bottom" | '''Нуклеозид'''|| [[Сурет:Adenosin.svg|95px|]]<br />[[Аденозин]]<br />A || [[Сурет:G chemical structure.png|123px|]]<br />[[Гуанозин]]<br />G || [[Сурет:T chemical structure.png|87px|]]<br />[[Тимидин]]<br />T || [[Сурет:C chemical structure.png|87px|]]<br />[[Цитидин]]<br />C || [[Сурет:U chemical structure.png|87px|]]<br />[[Уридин]]<br />U |- |} Ғалымдар табиғатта кездесетін азотты негіздерден басқа бірнеше жасанды азотты негіздерді де синтездей алады.<ref>{{cite web|author=Yorke Zhang, Jerod L. Ptacin, Emil C. Fischer, Hans R. Aerni, Carolina E. Caffaro|year=2017-11|doi=10.1038/nature24659|issn=1476-4687|выпуск=7682|язык=en|pages=644–647 беттер|publisher=Nature|title=A semi-synthetic organism that stores and retrieves increased genetic information|url=https://www.nature.com/articles/nature24659|volume=551|archivedate=2019-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190925125309/https://www.nature.com/articles/nature24659}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Пурин негіздері]] * [[Пиримидин негіздері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Нуклеин қышқылдары}} [[Санат:Азотты негіздер]] 3f3an4oijs0f2jswtxvkfsmtrl78bhd 0 720489 3604907 3354250 2026-05-14T11:55:31Z TalgatSnow 143530 3604907 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Франсуа Трюффо |шынайы есімі = François Roland Truffaut |сурет = François Truffaut (1965).jpg |сурет ені = 250 |сурет атауы = Франсуа Трюффо (1965) |туған кездегі есімі = Франсуа Ролан Трюффо |туған күні = 06.02.1932 |туған жері = {{Туғанжері|Париж|Парижде}}, [[Франция]] |қайтыс болған күні = 21.10.1984 |қайтыс болған жері = [[Нейи-сюр-Сен]], [[Франция]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|Франция}}<br />{{кинопродюсер|Франция}}<br />{{сценарийші|Франция}}<br />{{актер|Франция}}<br />киносыншы |азаматтығы = {{FRA}} |белсенді жылдары = [[1955 жыл|1955]] — [[1984 жыл|1984]] |бағыты = |киностудия = |жұбайы = {{marriage|Мадлен Моргенштерн|1957|1965|end=divorced}} |серіктері = [[Клод Жад]]<br />(1968)<br />[[Фанни Ардан]]<br />(1981–1984) |балалары = 3 |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1974)<br />«[[BAFTA]]» (1974 — екі мәрте)<br />«[[Сезар (киножүлде)|Сезар]]» (1981) |imdb_id = 0000076 |сайты = |ортаққор = François Truffaut }} '''Франсуа Трюффо''' ({{lang-fr|François Roland Truffaut}}; [[6 ақпан]], [[1932 жыл|1932]], [[Париж]], [[Франция]] — [[21 қазан]], [[1984 жыл|1984]], [[Нейи-сюр-Сен]], [[Франция]]) — [[Франция|француз]] [[кинорежиссёр]]і, [[сценарийші]], [[актёр]] және [[сыншы]], «[[Франциялық жаңа толқын]]ының» негізін қалаушылардың бірі.<ref>Obituary ''Variety'', 24 October 1984.</ref> Жастайынан әйгілі киносыншы [[Андре Базен]]нің тәлімгерлігінде болып, оның «[[Cahiers du Cinéma]]» журналында қызмет етті. Трюффо осы басылымда жүріп «авторлық кино» теориясын, яғни фильмнің шын мәніндегі авторы — режиссер деген тұжырымды белсенді насихаттады.<ref name=NYTObit>{{cite news| title=Francois Truffaut, New Wave Director, Dies| last=Pace| first=Eric| date=October 22, 1984| work=[[The New York Times]]}}</ref> Трюффоның «alter ego»-сы Антуан Дуанельдің рөлін Жан-Пьер Лео сомдаған «[[Төрт жүз соққы|400 соққы]]» (1959) фильмі «Жаңа толқын» бағытының негізін қалаған басты туындыға айналды. Кейіннен «Ұрланған сүйістер» (1968), «Отбасылық ошақ» (1970) және «Алқынған махаббат» (1979) фильмдері Антуан мен Кристина жұбының оқиғасын баяндауды жалғастырды. Трюффо сонымен қатар «Cahiers»-тегі әріптесі [[Жан-Люк Годар]] түсірген «[[Демі таусылғанша]]» (1960) фильмінің сценарийіне атсалысып, бұл қозғалыстың тағы бір маңызды белесіне үлес қосты. Оның басқа да айтулы фильмдерінің қатарында «Пианисті атып тастаңдар» (1960), «Жюль және Джим» (1962), «Нәзік тері» (1964), «Екі ағылшын қызы» (1971) және «Соңғы метро» (1980) туындылары бар. Трюффоның «Америкалық түн» (1973) фильмі оған үздік фильм үшін [[BAFTA]] сыйлығын және [[Үздік халықаралық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|үздік шетелдік фильм]] үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын алып келді. Ол актер ретінде «Жабайы бала» (1970) фильмінде дәрігердің, «Америкалық түнде» режиссердің және [[Стивен Спилберг]]тің «Үшінші дәрежелі жақын байланыстар» (1977) фильмінде ғалымның рөлін сомдады. Сондай-ақ Генри Джеймстің «Өлілер алтары» шығармасының желісімен түсірілген «Жасыл бөлме» (1978) фильмінде басты рөлде ойнады. Ол өзінің пірі санаған [[Альфред Хичкок]]пен сұхбат негізінде «[[Хичкок/Трюффо]]» (1966) кітабын жазды, бұл еңбек «[[Sight & Sound]]» журналының кино туралы ең үздік кітаптар тізімінде екінші орынға ие болды.<ref>{{cite web| title=Sight & Sound's top five film books| work=[[Sight & Sound]]| date=8 May 2020| url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/sight-sounds-top-five-film-books}}</ref> Трюффо «Қара киімді қалыңдық» (1968), «Миссисипи су перісі» (1969) және өзінің соңғы фильмі «Сенің құпияң — менің құпиям» (1983) туындылары арқылы Хичкокқа құрмет көрсетті. Трюффо 1957–1964 жылдары Мадлен Моргенштернмен некеде болды, кейіннен актриса Клод Жадпен сөз байласса, өмірінің соңғы жылдарын актриса [[Фанни Ардан]]мен бірге өткізді. Дэвид Томсон Трюффо туралы: «Киноны сүйетін көптеген жандар үшін ол әрқашан Жаңа толқынның ең түсінікті әрі сүйікті өкілі болып қала береді» деп жазған.<ref name=Thomson>{{cite book| last=Thomson| first=David| author-link=David Thomson (film critic)| title=The New Biographical Dictionary of Film| pages=981–983}}</ref> == Фильмография == {{ФильмдеЖоғ}} {{Фильмде|1959|[[Төрт жүз соққы|400 соққы]]|Les Quatre Cents Coups|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|1960|{{iw|Соңғы демде (фильм, 1960)|Соңғы демде|en|Breathless (1960 film)}}|À bout de souffle|сценарийші}} {{Фильмде|1960|{{iw|Пианисті атып тастаңдар|Пианисті атып тастаңдар|en|Shoot the Piano Player}}|Tirez sur le pianiste|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1960|{{iw|Әскер ойыны (фильм)|Әскер ойыны|en|The Army Game (film)}}|Tire-au-flanc 62|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|1962|{{iw|Жюль және Джим|Жюль және Джим|en|Jules and Jim}}|Jules et Jim|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|1964|{{iw|Нәзік тері|Нәзік тері|en|The Soft Skin}}|La Peau douce|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1966|{{iw|Фаренгейт бойынша 451 градус (фильм, 1966)|Фаренгейт бойынша 451 градус|en|Fahrenheit 451 (1966 film)}}|Fahrenheit 451|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1968|{{iw|Қара киімді қалыңдық|Қара киімді қалыңдық|en|The Bride Wore Black}}|La Mariée était en noir|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1968|{{iw|Ұрланған сүйістер|Ұрланған сүйістер|en|Stolen Kisses}}|Baisers volés|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|1969|{{iw|Миссисипи су перісі|Миссисипи су перісі|en|Mississippi Mermaid}}|La Sirène du Mississipi|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1970|{{iw|Жабайы бала|Жабайы бала|en|The Wild Child}}|L'Enfant sauvage|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1970|{{iw|Отбасылық ошақ (фильм)|Отбасылық ошақ|en|Bed and Board (film)}}|Domicile conjugal|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|1971|{{iw|Екі ағылшын қызы|Екі ағылшын қызы|en|Two English Girls}}|Les Deux Anglaises et le Continent|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1972|{{iw|Мен сияқты сұлу қыз|Мен сияқты сұлу қыз|en|A Gorgeous Girl Like Me}}|Une belle fille comme moi|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1973|{{iw|Америкалық түн|Америкалық түн|en|Day for Night (film)}}|La Nuit américaine|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1975|{{iw|Адель Г. хикаясы|Адель Г. хикаясы|en|The Story of Adèle H.}}|L'Histoire d'Adèle H.|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1976|{{iw|Қалтадағы тиын-тебен|Қалтадағы тиын-тебен|en|Small Change (film)}}|L'Argent de poche|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1977|{{iw|Әйелдерді сүйген еркек|Әйелдерді сүйген еркек|en|The Man Who Loved Women (1977 film)}}|L'Homme qui aimait les femmes|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|1978|{{iw|Жасыл бөлме|Жасыл бөлме|en|The Green Room (film)}}|La Chambre verte|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|1979|{{iw|Алқынған махаббат|Алқынған махаббат|en|Love on the Run (1979 film)}}|L'Amour en fuite|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|1980|{{iw|Соңғы метро|Соңғы метро|en|The Last Metro}}|Le Dernier Métro|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|1981|{{iw|Көрші әйел (фильм, 1981)|Көрші әйел|en|The Woman Next Door (1981 film)}}|La Femme d'à côté|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|1983|{{iw|Сенің құпияң — менің құпиям|Сенің құпияң — менің құпиям|en|Confidentially Yours}}|Vivement dimanche!|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|1988|{{iw|Кішкентай ұры (фильм, 1988)|Кішкентай ұры|en|The Little Thief}}|La Petite Voleuse|сценарийші}} {{ФильмдеТөм}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] [[Санат:Сезар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Үздік шет тіліндегі фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (режиссёрлер)]] [[Санат: Франция киносыншылары]] [[Санат:Монмартр зиратында жерленгендер]] r7ymb23o6848h2z01qkmget8l6mvgmg 0 722008 3604893 3247015 2026-05-14T10:45:31Z TalgatSnow 143530 3604893 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Клод Шаброль |шынайы есімі = {{lang-fr|Claude Chabrol}} |сурет = Chabrol-italie-1985.png |сурет ені = |сурет атауы = Клод Шаброль (1985) |туған кездегі есімі = Клод Анри Жан Шаброль |туған күні = 24.06.1930 |туған жері = {{Туғанжері|Париж|Парижде}}, [[Франция]] |қайтыс болған күні = 12.09.2010 |қайтыс болған жері = [[Париж]], [[Франция]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|Франция}}<br />{{сценарийші|Франция}}<br />{{актер|Франция}} |азаматтығы = {{FRA}} |белсенді жылдары = [[1956 жыл|1956]]—[[2010 жыл|2010]] |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Алтын аю]]» (1959) |imdb_id = 0001031 |сайты = |ортаққор = Claude Chabrol }} '''Клод Анри Жан Шаброль''' ({{lang-fr|Claude Henri Jean Chabrol}}; [[24 маусым]], [[1930 жыл|1930]], [[Париж]], [[Франция]] — [[12 қыркүйек]],[[2010 жыл|2010]], [[Париж]], [[Франция]]) — француз кинорежиссері және 1950-жылдардың соңында алғаш рет таныла бастаған «[[Франциялық жаңа толқын|Француз жаңа толқыны]]» режиссерлер тобының мүшесі болған. Өзінің әріптестері әрі замандастары [[Жан-Люк Годар]], [[Франсуа Трюффо]], [[Эрик Ромер]] және [[Жак Риветт]] сияқты, Шаброль де режиссерлік мансабын бастамас бұрын беделді «[[Cahiers du Cinéma]]» кино журналында сыншы болып жұмыс істеді. Шаброльдің шығармашылық жолы [[Альфред Хичкок|Хичкок]]тың «Күдік көлеңкесі» (1943) фильмінен шабыт алған «[[Сымбатты Серж]]» (1958) туындысынан басталды. Салқынқанды объективтілікпен сипатталатын триллер жанры Шаброльдің өзіндік қолтаңбасына айналды. Бұл ерекшелік оның сол кездегі жары Стефан Одран басты рөлдерді сомдаған «Бикештер» (1968), «Опасыз әйел» (1969) және «Қасапшы» (1970) фильмдерінде анық байқалады. Кейде «Жаңа толқынның» [[мейнстрим]] бағытындағы режиссері ретінде сипатталса да, Шаброль өзінің жарты ғасырлық мансабында өнімді еңбек етіп, танымалдылығын жоғалтпады.<ref name="archive.sensesofcinema.com">[http://archive.sensesofcinema.com/contents/directors/02/chabrol.html Great Directors Critical Database: Claude Charbol] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210123512/http://archive.sensesofcinema.com/contents/directors/02/chabrol.html |date=10 December 2008 }} at Senses of Cinema</ref> 1978 жылы ол «Виолетта Нозьер» фильміне [[Изабель Юппер]]ді басты рөлге шақырды, кейіннен бұл сәтті ынтымақтастық «Мадам Бовари» (1991) және «Рәсім» (1995) сияқты табысты туындылармен жалғасын тапты. Киносыншы Джон Рассел Тейлордың айтуынша, Шаброльдің фильмдерін қағаз бетінде түсіндіру немесе сипаттау өте қиын, себебі оның туындыларындағы жалпы әсер режиссердің кино өнеріне деген ерекше құштарлығынан туындайды, тіпті кейбір фильмдері оның өзін масаттандыру үшін жасалған ішкі қалжыңдарына ұқсайды. Ал Джеймс Монако Шаброльді «Жаңа толқынның нағыз шебері» деп атап, оның бір тақырып аясындағы түрлі ізденістері кино тілінің айқындығы мен дәлдігін Трюффо немесе Годардың жанрлық тәжірибелерінен де тереңірек түсінуге мүмкіндік беретінін атап өткен.<ref name=Wakeman>Wakeman, John. ''World Film Directors, Volume 2''. The H. W. Wilson Company. 1988. 194–199.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Пер-Лашез зиратында жерленгендер]] l5t9j0160yq02d2xii09pysrdrpw9l5 0 722364 3604886 3249739 2026-05-14T10:21:55Z TalgatSnow 143530 3604886 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Эрик Ромер |шынайы есімі = {{lang-fr|Éric Rohmer}} |сурет = Eric Rohmer cinematheque 2004-04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Эрик Ромер (2004) |туған кездегі есімі = Жан-Мари Морис Шерер |туған күні = 21.03.1920 |туған жері = [[Тюль]], [[Коррез]], [[Франция]] |қайтыс болған күні = 11.01.2010 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Париж|Парижде}}, [[Франция]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|Франция}}<br />{{сценарийші|Франция}}<br />{{кинопродюсер|Франция|XX ғасыр|XXI ғасыр}}, [[журналист]] |азаматтығы = {{байрақ|Франция}} |белсенді жылдары = [[1945 жыл|1945]]—[[2009 жыл|2009]] |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Күміс аю]]» (1967, 1983)<br />«[[Алтын арыстан]]» (1986) |imdb_id = 0006445 |сайты = |ортаққор = Éric Rohmer }} '''Эрик Ромер''' ({{lang-fr|Éric Rohmer}}; туған кездегі есімі — '''Жан-Мари Морис Шерер''' {{lang-fr|Jean-Marie Maurice Scherer}}; [[21 наурыз]], [[1920 жыл|1920]], [[Тюль]], [[Коррез]], [[Франция]] — [[11 қаңтар]], [[2010 жыл|2010]], [[Париж]], [[Франция]]) — француз кинорежиссері, киносыншы, журналист, жазушы, сценарийші және оқытушы. Ромер [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейінгі «[[Франциялық жаңа толқын]]» режиссерлерінің ішінде есімі ең соңғы болып қалыптасқан тұлға еді. Оның әріптестерінің көбі, соның ішінде [[Жан-Люк Годар]] мен [[Франсуа Трюффо]] сыншылықтан режиссерлікке ауысып, халықаралық деңгейде танылып жатқанда, Ромер 1957 жылдан 1963 жылға дейін беделді «[[Cahiers du Cinéma]]» кино журналының бас редакторы қызметін атқарды. Ромер халықаралық деңгейде 1969 жылы «Модтағы түнім» ({{lang-fr|Ma nuit chez Maud}}) фильмі [[Оскар сыйлығы|Оскар]] сыйлығына ұсынылған кезде танымал болды.<ref name="Oscars1970">{{Cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1970 |title=The 42nd Academy Awards (1970) Nominees and Winners |access-date=16 November 2011 |work=oscars.org}}</ref> Ол 1971 жылы «Клэрдің тізесі» ({{lang-fr|Le Genou De Claire}}) туындысымен [[Сан-Себастьян кинофестивалі]]нде жеңіске жетсе, 1986 жылы «Жасыл сәуле» ({{lang-fr|Le Rayon vert}}) фильмі үшін [[Венеция кинофестивалі]]нің «[[Алтын арыстан]]» жүлдесін иеленді. 2001 жылы Ромер Венеция кинофестивалінің мансаптағы жетістіктері үшін берілетін «Құрметті Алтын арыстанымен» марапатталды. 2010 жылы ол қайтыс болғаннан кейін, «[[The Daily Telegraph]]» газетіндегі некрологта оны өз замандастарынан асып түскен және мансабының соңына дейін «халық көргісі келетін фильмдер түсіруді тоқтатпаған» Француз жаңа толқынының ең төзімді режиссері деп атады.<ref name="Telegraph1">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/film-obituaries/6969166/Eric-Rohmer.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/film-obituaries/6969166/Eric-Rohmer.html |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Eric Rohmer|date=11 January 2010|access-date=11 January 2010|newspaper=[[The Daily Telegraph]]}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Франция журналистері]] [[Санат: Монпарнас зиратында жерленгендер]] g3o8lem44xby6vd5mmgjawvb7oqaoql 0 722377 3604895 3541264 2026-05-14T10:49:23Z TalgatSnow 143530 3604895 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Жак Риветт |шынайы есімі = {{lang-fr|Jacques Rivette}} |сурет = Jacques Rivette 5 (cropped).jpg |сурет ені = |сурет атауы = Жак Риветт (2006) |туған кездегі есімі = Жак Пьер Луи Риветт |туған күні = 01.03.1928 |туған жері = [[Руан]], [[Сен-Маритим]], [[Франция]] |қайтыс болған күні = 19.01.2016 |қайтыс болған жері = [[Париж]], [[Франция]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|Франция}}<br />{{сценарийші|Франция}} |азаматтығы = {{FRA}} |белсенді жылдары = [[1949 жыл|1949]]—[[2009 жыл|2009]] |бағыты = |киностудия = |марапаттары = |imdb_id = 0729626 |сайты = |ортаққор = Jacques Rivette }} '''Жак Риветт''' ({{lang-fr|Jacques Rivette}}; [[1 наурыз]], [[1928 жыл|1928]] [[Руан]], [[Сен-Маритим]], [[Франция]] — [[19 қаңтар]], [[2016 жыл|2016]], [[Париж]], [[Франция]]} — [[Франция|франциялық]] [[кинорежиссёр]], [[сценарийші]] және киносыншысы. «[[Франциялық жаңа толқын]]» ағымының маңызды өкілдерінің бірі. 1963-1965 жылдары «[[Cahiers du Cinéma]]» журналының бас редакторы. Ол жиырма тоғыз фильм түсірді, олардың ішінде «Ессіз махаббат» (L'Amour fou, 1969), «Out 1» (1971), «Селин мен Жюли қайықпен жүзгенде» (Céline et Julie vont en bateau, 1974) және «Әдемі ашушаң» (La Belle Noiseuse, 1991) туындылары бар. Оның шығармашылығына импровизация, еркін баяндау мәнері және фильмдерінің ұзақтығы тән. [[Жан Кокто]]ның шығармашылығынан шабыт алып, кинорежиссер болуды ұйғарған Риветт жиырма жасында өзінің алғашқы қысқа метражды фильмін түсірді. Ол өз мансабын дамыту үшін Парижге көшіп, [[Анри Ланглуа]]ның «[[Француз синематекасы]]на» және басқа да кино клубтарға жиі барып тұрды. Сол жерде ол [[Франсуа Трюффо]], [[Жан-Люк Годар]], [[Эрик Ромер]], [[Клод Шаброль]] сияқты «[[Франциялық жаңа толқын|Жаңа толқын]]ның» болашақ мүшелерімен танысты. Риветт киноға рецензиялар мен талдаулар жазумен айналыса бастады және 1953 жылы [[Андре Базен]] оны [[Cahiers du Cinéma]] журналына сыншы ретінде жұмысқа алды. Өз мақалаларында ол американдық фильмдерге, әсіресе [[Джон Форд]], [[Альфред Хичкок]] және [[Николас Рэй]] сияқты жанрлық режиссерлердің туындыларына таңданысын білдіріп, сол тұстағы француздық «мейнстрим» киноны (дәстүрлі бағытты) өткір сынға алды. «Жаңа толқын» режиссерлерінің ішінде ең бірінші болып толық метражды фильм түсіруге кіріскеніне қарамастан, оның «Париж бізге тиесілі» (Paris Belongs to Us) туындысы тек 1961 жылы ғана жарық көрді. Ол уақытта Шаброль, Трюффо және Годар өздерінің алғашқы толық метражды фильмдерін шығарып үлгерген еді және осы қозғалысты бүкіл әлемге танымал етті. 1960 жылдардың басында Риветт Cahiers du Cinéma журналының бас редакторы болды және өзінің екінші туындысы — «Монах әйел» (The Nun, 1966) фильміне қатысты француз цензурасына қарсы ашық күрес жүргізді. Осыдан кейін ол өз мансабын қайта саралап, «Ессіз махаббат» (L'amour fou) фильмі арқылы өзіне тән бірегей кинематографиялық стильді қалыптастырды. 1968 жылғы мамыр оқиғаларының саяси толқуларынан, импровизациялық театрдан және режиссер [[Жан Ренуар]]мен жасаған терең сұхбатынан шабыт алған Риветт актерлердің үлкен топтарымен жұмыс істей бастады. Ол кейіпкерлерді дамытуға баса назар аударып, оқиғалардың камера алдында өздігінен өрбуіне еркіндік берді. Бұл әдіс оны он үш сағаттық «Out 1» туындысын жасауға алып келді. Бұл фильм экранда өте сирек көрсетілсе де, синефилдер (кино сүйер қауым) үшін нағыз «қасиетті Грааль» болып саналады. Оның 1970-жылдардағы «Селин мен Жюли қайықпен жүзгенде» сияқты фильмдері фэнтези элементтерін қамтыды және жоғары бағаланды. Алайда, қатар төрт фильм түсіруге талпынғаннан кейін Риветт жүйкесі сыр беріп, соның салдарынан оның шығармашылық белсенділігі бірнеше жылға бәсеңдеп қалды. 1980-жылдардың басында ол продюсер Мартин Мариньякпен іскерлік серіктестікті бастады; Мариньяк оның кейінгі барлық фильмдеріне продюсерлік етті. Содан бастап Риветттің өнімділігі артып, оның «Әдемі ашушаң» (La Belle Noiseuse) фильмі халықаралық деңгейде жоғары бағаланды. Ол 2009 жылы «Кішкентай таудың айналасында» (Around a Small Mountain) фильмін аяқтағаннан кейін зейнетке шықты, ал үш жылдан соң оның [[Альцгеймер ауруы]]на шалдыққаны белгілі болды. Жеке өміріне келгенде өте тұйық болған Риветт 1960-жылдардың басында фотограф әрі сценарист Марилу Паролинимен аз уақыт некеде болған, кейінірек Вероник Манньезге үйленді. == Фильмография == {| class="sortable wikitable" style="font-size: 96%;" cellpadding="5" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Ескертпелер |- | 1960 || [[Париж бізге тиесілі]] || ''Paris nous appartient'' || Британ кино институтының сыйлығы (BFI), 1962 |- | 1966 || [[Монах әйел (фильм, 1966)|Монах әйел]] || ''La religieuse'' || [[Дени Дидро]]ның аттас романы бойынша |- | 1968 || [[Ессіз махаббат (фильм, 1968)|Ессіз махаббат]] || ''L'Amour fou'' || Британ кино институтының сыйлығы (BFI), 1969 |- | 1971 || [[Out 1]] || ''Out 1: Noli me tangere'' || 13 сағаттық фильм, кино тарихындағы ең ұзақ туындылардың бірі |- | 1974 || [[Селін мен Жюли қайықпен жүзгенде]] || ''Céline et Julie vont en bateau'' || [[Локарно кинофестивалі]]нің қазылар алқасының арнайы жүлдесі, 1974 |- | 1976 || [[Дуэль (фильм, 1976)|Дуэль]] || ''Duelle (une quarantaine)'' || |- | 1976 || [[Солтүстік желі (фильм)|Солтүстік желі]] || ''Noroît'' || |- | 1978 || [[Карусель (фильм, 1978)|Карусель]] || ''Merry-Go-Round'' || |- | 1981 || [[Солтүстік көпір (фильм)|Солтүстік көпір]] || ''Le Pont du Nord'' || |- | 1984 || [[Жердегі махаббат]] || ''L'Amour par terre'' || |- | 1985 || [[Асулы асу (фильм, 1985)|Асулы асу]] || ''Hurlevent'' || [[Эмили Бронте|Эмили Бронтенің]] «Найзағайлы белес» романы бойынша |- | 1988 || [[Төрттік бандасы (фильм)|Төрттік бандасы]] || ''La Bande des quatre'' || [[Берлин кинофестивалі]]нің ФИПРЕССИ (FIPRESCI) сыйлығы, 1989. |- | 1991 || [[Әдемі ашушаң]] || ''La Belle Noiseuse'' || [[Канн кинофестивалі]]нің Экуменикалық қазылар алқасының сыйлығы, 1991. |- | 1994 || [[Жанна-бикеш]] || ''Jeanne la Pucelle'' || |- | 1995 || [[Жоғары, төмен, нәзік]] || ''Haut bas fragile'' || |- | 1997 || [[Құпия қорғаныс]] || ''Secret défense'' || |- | 2001 || [[Кім біледі]] || ''Va savoir'' || [[Луиджи Пиранделло]]ның «Сен мені қалай қалайсың» пьесасының желісімен |- | 2003 || [[Мари мен Жюльеннің хикаясы]] || ''Histoire de Marie et Julien'' || |- | 2007 || [[Балтаға тиіспе]] || ''Ne touchez pas la hache'' || [[Оноре де Бальзак|Бальзактың]] «Герцогиня де Ланже» новелласы бойынша |- | 2009 || [[Сен-Лу шыңынан 36 көрініс]] || ''36 vues du Pic Saint Loup'' || |} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Монмартр зиратында жерленгендер]] lc4pcr7oq0yth9tuhj5bueeyi2ofs7r 0 722396 3604881 3254343 2026-05-14T09:44:24Z TalgatSnow 143530 3604881 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Three by Truffaut poster.jpg|thumb|upright=1.1|«Француз жаңа толқынының» «[[Төрт жүз соққы]]», «Пианисті атыңыз» және «Жюль мен Джим» фильмдерінің АҚШ-та қайта прокатқа шығуына арналған «[[Франсуа Трюффо|Трюффо]]ның үш туындысы» атты постері.]] '''Франциялық жаңа толқын''' ({{lang-fr|Nouvelle Vague}}) — 1950 жылдардың аяғында пайда болған франциялық көркем кино қозғалысы. Оның сол кездегі француз киносының қабылданған дәстүрінен басты айырмашылықтарының бірі - қалыптасқан және таусылған түсірілім стилінен және баяндаудың болжамдылығынан бас тарту. Жаңа толқынның өкілдері, ең алдымен, бұрын киносыншылар немесе журналистер ретінде тәжірибесі бар жас режиссерлер болды. Олар шындықтан алыс коммерциялық фильмдерге қарсы болды және көбінесе кинодағы эксперименттер мен сол кездегі радикалды әдістерге жүгінді. «Жаңа толқын» кинорежиссерлері монтаждаудың, визуалды стильдің және баяндаудың жаңа тәсілдерін, сондай-ақ иронияны жиі қолдана отырып немесе экзистенциалды тақырыптарды зерттей отырып, дәуірдің әлеуметтік және саяси сілкіністерімен өзара әрекеттесуді зерттеді. «Жаңа толқын» көбінесе кино тарихындағы ең ықпалды ағымдардың бірі болып саналады. Стильдің ең танымал негізін қалаушылары — [[Франсуа Трюффо]], [[Жан-Люк Годар]], [[Эрик Ромер]], [[Клод Шаброль]] және [[Жак Риветт]] — [[Андре Базен]] және оның серіктестері құрған «[[Cahiers du Cinéma]]» ықпалды Франциялық журналында киносыншылар болып жұмыс істеді. Олар [[Жан Ренуар]], [[Жан Виго]], [[Джон Форд]], [[Альфред Хичкок]], [[Говард Хоукс]] және [[Николас Рэй]] сияқты режиссерлердің фильмдері мадақтады. Сын мен интерпретация арқылы француз жаңа толқынының ізашарлары кейінірек (1970 жылдары) ''«авторлық кино теориясы»'' деп аталатын кинематографиялық теорияға біріктірілген тұжырымдамалардың негізін қалады. Бұл теорияға сәйкес, режиссер фильмнің авторы болуы тиісті және өз стилін дамыту үшін фильм өндірісінің барлық кезеңдеріне қатысуы керек. «Жаңа толқын» термині алғаш рет журналист Франсуаза Джирудың 1958 жылы жастарға арналған эссесінде пайда болды, бірақ кейінірек Француз киносындағы жаңаруды білдірді.<ref>[http://www.universalis.fr/encyclopedie/nouvelle-vague-cinema NOUVELLE VAGUE, cinéma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014222822/http://www.universalis.fr/encyclopedie/nouvelle-vague-cinema |date=2014-10-14 }} // Encyclopædia Universalis</ref> == Тарихы == [[Сурет:Photo A portrait of a group of French actors and directors from the Nouvelle Vague (French New Wave) 1959 - Touring Club Italiano 04 1126.jpg|thumb|upright=1.4|1959 жылғы Канн кинофестивалі кезінде түсірілген Француз жаңа толқыны актерлері мен режиссерлері тобының портреті]] [[Александр Астрюк]]тің 1948 жылғы 30 наурызда «L'Écran» басылымында жарық көрген «Жаңа авангардтың тууы: камера-қалам» ({{lang-fr|Caméra-stylo}}) атты манифесі кейіннен [[Франсуа Трюффо]] мен «[[Cahiers du Cinéma]]» журналы дамытқан идеялардың негізін қалады.<ref>{{cite web|date=30 March 1948|title=La Camera Stylo – Alexandre Astruc|url=http://www.newwavefilm.com/about/camera-stylo-astruc.shtml|url-status=live|access-date=13 June 2017|work=from "The French New Wave", edited by Ginette Vincendeau and Peter Graham|archive-date=13 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170613230620/http://www.newwavefilm.com/about/camera-stylo-astruc.shtml}}</ref> Мәтінде: «кино кескіндеме мен роман сияқты жаңа бейнелеу құралына айналу үстінде... бұл — суретші өз ойларын, тіпті олар қаншалықты дерексіз болса да, еркін білдіре алатын немесе өз сарыуайымдарын заманауи эссе немесе роман сияқты дәлдікпен жеткізе алатын форма. Сондықтан мен киноның бұл жаңа дәуірін „камера-қалам“ дәуірі деп атағым келеді», — деп тұжырымдалады.<ref>{{cite book|last=Marie |first=Michel |title=The French New Wave: An Artistic School |page=31 |publisher=John Wiley & Sons |year=2008 |isbn= 978-0-470-77695-7 |url=https://books.google.com/books?id=LUWijfZ_QkMC&pg=PA31}}</ref> Қозғалыстың ең көрнекті пионерлерінің қатарындағы [[Франсуа Трюффо]], [[Жан-Люк Годар]], [[Эрик Ромер]], [[Клод Шаброль]] және [[Жак Риветт]] өз жолдарын «[[Cahiers du Cinéma]]» кино журналының сыншылары ретінде бастады. Журналдың негізін қалаушылардың бірі әрі теоретигі [[Андре Базен]] қозғалыстың қалыптасуына үлкен ықпал етті. Сын мен редакторлық мақалалар арқылы олар сол заман үшін революциялық болып табылатын тұжырымдамалар жиынтығын жасап шығарды. Америкалық киносыншы Эндрю Саррис бұл бағытты «авторлық теория» ({{lang-fr|La politique des auteurs}} — «авторлар саясаты») деп атады. Андре Базен мен «[[Француз синематекасы]]ның» негізін қалаушы әрі кураторы Анри Ланглуа қозғалыстың рухани әкелері болып саналды. Бұл кино қайраткерлері фильмнің стилінде де, сценарийінде де режиссердің жеке көзқарасының көрініс табуын жоғары бағалады.<ref>Thompson, Kristin. Bordwell, David. ''Film History: An Introduction'', Third Edition. McGraw Hill. 2010, p. 407</ref> Авторлық теория бойынша режиссер өз фильмдерінің негізгі «авторы» болып саналады және оның өзіндік қолтаңбасы әр туындысынан анық байқалуы тиіс. Қозғалыс өкілдері [[Жан Ренуар]] мен [[Жан Виго]] шығармашылығын үлгі тұтты. Сонымен қатар, олар сол заман үшін төңкерістік көзқарас танытып, [[Орсон Уэллс]], [[Джон Форд]], [[Альфред Хичкок]] және [[Николас Рэй]] сияқты Голливуд режиссерлерінің көркемдік бірегейлігі мен ұлылығын алғашқылардың бірі болып негіздеп берді. «Жаңа толқынның» дүниеге келуі — «Cahiers» журналы сыншыларының осы философияны іс жүзінде дәлелдеу мақсатында өздерінің кино түсіруге көшуінің нәтижесі еді. Қозғалысқа [[Жан Руш]] туындылары елеулі ықпал еткенімен, дәстүрлі түрде (бұл пікір әлі де талқыланса да) [[Клод Шаброль]] түсірген «[[Сымбатты Серж]]» (1958) фильмі бағыттың алғашқы толықметражды туындысы болып есептеледі. Ал [[Франсуа Трюффо]]ның «[[Төрт жүз соққы]]» (1959) және [[Жан-Люк Годар]]дың «[[Демі таусылғанша]]» (1960) фильмдері халықаралық деңгейде сыншылардың жоғары бағасын алып, қаржылық жағынан да үлкен табысқа кенелді. Бұл жетістіктер әлем назарын «жаңа толқынға» аударып, қозғалыстың гүлденуіне жол ашты. Олардың қолданған әдіс-тәсілдерінің бірі — көрермен үшін үйреншікті классикалық «оң кейіпкер» қалыбына сыймайтын образдарды сомдау болды. Осы дәуірдің «авторлары» өз танымалдылығы үшін жас аудиторияның қолдауына қарыздар. Режиссерлердің басым бөлігі 1930 жылдары туып, Парижде ер жеткендіктен, олар өз көрермендерінің тыныс-тіршілігін жақсы сезіне білді. Олар сән әлеміне, қалалық кәсіби орта мен түнгі ойын-сауық кештеріне баса назар аудара отырып, сол кездегі Франция жастарының өмірін өте шынайы әрі әсем бейнелей алды.<ref>Thompson, Kristin. Bordwell, David. ''Film History: An Introduction'', Third Edition. McGraw Hill. 2010, p. 409</ref> «Француз жаңа толқыны» негізінен 1958 және 1962 жылдар аралығында танымалдылықтың шыңына шықты.<ref>{{Cite book|title=French cinema|last=Armes, Roy.|date=1985|publisher=Oxford University Press|location=New York|oclc=456494962}}</ref><ref>{{Cite book |title=Dictionnaire du cinéma |editor1=Passek, Jean Loup |editor2=Ciment, Michel |editor3=Cluny, Claude Michel |editor4=Frouard, Jean-Pierre |date=1986 |publisher=Larousse |isbn=2-03-512303-8 |oclc=438564932}}</ref> [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейінгі әлеуметтік-экономикалық жағдай бұл қозғалысқа қатты әсер етті. Саяси және қаржылық тұрғыдан қажыған Франция соғысқа дейінгі ескі дәстүрлерге, соның ішінде классикалық француз киносына тән тура баяндау әдісіне сүйенуге бейім болды. Қозғалыс өткеннің қалыптарына (көбінесе дәстүрлі романдық құрылымдарға) тәуелділікке қарсылық ретінде туындады. Сыншылар мұндай формалар көрерменді «диктаторлық» сюжет желісіне бағынуға мәжбүрлейтінін айыптады. Олар әсіресе француз кинофестивальдерінде жоғары бағаланатын және сын тезіне алынбайтын «қол сұғылмас» деп саналатын асқақ, әдеби-тарихи «сапалы киноға» ({{lang-fr|cinéma de qualité}}) қарсы шықты. «Жаңа толқын» сыншылары мен режиссерлері Батыс классикасын зерттей отырып, жаңа авангардтық стильдік бағытты қолданды. Төмен бюджетті тәсіл кинематографистерге өнердің негізгі формасына үңілуге және өздері үшін әлдеқайда ыңғайлы әрі заманауи өндіріс форматын табуға көмектесті. Сонымен қатар, француз «жаңа толқыны» [[Итальяндық неореализм]] мен классикалық Голливуд киносының ықпалымен қалыптасты. 1961 жылғы сұхбатында [[Франсуа Трюффо]] «жаңа толқын — бұл қозғалыс та, мектеп те, топ та емес, бұл — сапа» деп мәлімдеді. 1962 жылдың желтоқсанында ол 1959 жылдан бері дебют жасаған 162 режиссердің тізімін жариялады. Алайда Эдмон Агабра мен Анри Зафиратос сияқты бұл режиссерлердің көбі «жаңа толқынның» негізгі мүшелері сияқты табысты немесе ғұмырлы болған жоқ, сондықтан бүгінде олар бұл қозғалыстың бөлігі ретінде қарастырылмайды. Трюффоның тізімі жарық көргеннен кейін көп ұзамай [[Жан-Люк Годар]] «жаңа толқын» анағұрлым тар шеңберді қамтитынын және оған тек Трюффо, [[Клод Шаброль]], [[Жак Риветт]], [[Эрик Ромер]] және оның өзі ғана кіретінін, өйткені қозғалыстың өзегі «Cahiers» журналы болғанын мәлімдеді. Годар сондай-ақ [[Ален Рене]], [[Александр Астрюк]], [[Аньес Варда]] және [[Жак Деми]] сияқты режиссерлерді құрметті замандастары ретінде мойындағанымен, олардың «өздеріне тән мәдени қоры» бар екенін және «жаңа толқыннан» бөлек тұрғанын атап өтті.<ref>{{cite book |last=Brody |first=Richard |title=Everything is Cinema: The Working Life of Jean-Luc Godard |publisher=Metropolitan Books |location=New York, NY |date=2008 |isbn=978-0-8050-8015-5 |pages=122–123}}</ref> «Жаңа толқынмен» байланысты көптеген режиссерлер өздерінің шығармашылық жолын XXI ғасырға дейін жалғастырды.<ref>{{cite news |first=A. O. |last=Scott |title=Living for Cinema, and Through It |work=The New York Times |date=25 June 2009 |url=https://www.nytimes.com/2009/06/28/movies/28scot.html |access-date=24 February 2017 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810032812/http://www.nytimes.com/2009/06/28/movies/28scot.html |url-status=live }}</ref> === Сол жағалау === «Оң жағалау» деп аталатын негізгі топ — «Cahiers du cinéma» журналымен байланысты, неғұрлым танымал әрі қаржылық тұрғыдан табысты «жаңа толқын» режиссерлерінен ([[Клод Шаброль]], [[Франсуа Трюффо]] және [[Жан-Люк Годар]]) құралды. Олардан айырмашылығы, «Сол жағалау» ({{lang-fr|Rive Gauche}}) тобының режиссерлері жасы үлкенірек әрі киноға шектен тыс табынушылықтан ада болды. Олар кинематографты әдебиет сияқты өнердің басқа түрлерімен тең дәрежеде қарастыруға бейім еді. Дегенмен, олар да «жаңа толқын» өкілдері сияқты кинематографиялық модернизмді ұстанды. Бұл топ та 1950 жылдары қалыптасып, жас көрермендердің қолдауына ие болды. Бұл екі топ бір-біріне қарама-қайшы келген жоқ; керісінше, «Cahiers du cinéma» журналы «Сол жағалау» киносын белсенді түрде насихаттады. «Сол жағалау» режиссерлерінің қатарына [[Крис Маркер]], [[Ален Рене]] және [[Аньес Варда]] кіреді. Варданың күйеуі [[Жак Деми]] де кейде осы топқа жатқызылады. Сыншы Ричард Рауд бұл топқа тән қасиеттер ретінде «богемалық өмір салтына деген сүйіспеншілікті, „оң жағалауға“ тән конформизмге төзбеушілікті, әдебиет пен бейнелеу өнеріне деген жоғары қызығушылықты және содан туындайтын эксперименттік киноға деген құштарлықты», сондай-ақ саяси солшыл көзқарастарды атап өткен. Осы бағыттағы кинематографистер жиі өзара бірлесе жұмыс істейтін. Сондай-ақ топпен [[Жан-Пьер Мельвиль]], [[Ален Роб-Грийе]] және [[Маргрит Дюрас]] есімдері тығыз байланысты. Әдебиеттегі «[[Жаңа роман]]» қозғалысы да «Сол жағалау» стилінің маңызды элементі болды, өйткені бұл бағыттың авторлары көптеген фильмдердің сценарийін жазуға атсалысты.<ref>{{Cite web |url=https://offscreen.com/view/hiroshima?/new_offscreen/hiroshima.html |title=Donato Totaro, ''Offscreen'', ''Hiroshima Mon Amour'' review, 31 August 2003. Access date: 16 August 2008. |access-date=21 September 2008 |archive-date=4 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131204234637/http://www.horschamp.qc.ca/new_offscreen/hiroshima.html |url-status=live }}</ref> === Кинематографиялық әдіс-тәсілдер === «Жаңа толқын» фильмдері бұрын-соңды болмаған өрнектермен, соның ішінде ұзақ кадрлармен ерекшеленді. Сюжеттерде экзистенциалдық тақырыптар, жеке тұлғаның еркіндігі мен адам болмысының абсурдтығын қабылдау мәселелері алдыңғы планға шықты. Кинотуындылар ирония мен сарказмге толы болды және өзге фильмдерге жиі сілтеме жасап отырды. Төмен бюджет «жаңа толқын» режиссерлерін батыл тәжірибелерге итермеледі. Олар түсірілімді достарының пәтерінде немесе ауласында өткізіп, таныстарын актер ретінде тартты. Техниканың жетіспеушілігінен шығармашылық интуицияға сүйенді: мысалы, қозғалмалы түсірілім үшін қарапайым дүкен арбаларын пайдаланды. Үнемдеу мақсатында жасалған амалдар кейіннен стильдік жаңалыққа айналды. Мәселен, «[[Демі таусылғанша]]» фильмін қысқарту қажет болғанда, Годар [[Жан-Пьер Мельвиль]]дің кеңесімен кадр ортасынан үзінділерді қиып тастап, әйгілі «jump cut» (секірмелі монтаж) әдісін дүниеге әкелді. «Жаңа толқын» кино тіліне соны серпін берді: импровизацияланған диалогтар, сахналардың жедел ауысуы және классикалық 180 градустық түсірілім ережесін бұзу басты сипатқа айналды. Камера көрерменді иллюзиямен арбау үшін емес, оның күткеніне қарама-қайшы әсер қалдыру үшін қолданылды. Бұл қозғалыстың ең ықпалды тұлғасы Жан-Люк Годар болды; оның көрерменді бейжайлықтан оятуға бағытталған батыл әрі тікелей әдістері кинематограф тарихын түбегейлі өзгертті. [[Жан-Люк Годар|Годардың]] стильдік тәсілдерін сол замандағы мейнстрим киноға қарсы ызалы күрес немесе көрерменнің аңғалдығына жасалған шабуыл деп қарастыруға болады. Қалай болғанда да, бұл қозғалыс әкелген «ояу сана» принципі бүгінгі кинода әлі де өмір сүріп келеді. Мысалы, кейіпкердің өз рөлінен шығып, көрерменге тікелей тіл қатуы сияқты бүгінде үйреншікті болып кеткен әдістер сол уақытта нағыз революциялық жаңалық еді. Классикалық француз киносы қатаң баяндау принциптеріне бағынатын, бұны Годар сюжеттің «детерминистік әрі езгіші эстетикасы» деп атады. Бұған қарама-қайшы, «жаңа толқын» режиссерлері көрерменді экрандағы оқиғаның шынайылығына сендіруге тырыспады. Керісінше, олар жарық пен көлеңкенің қаншалықты шебер қолданылғанына қарамастан, фильмнің тек жылжымалы бейнелер тізбегі екенін көрерменнің есіне салып отырды. Соның нәтижесінде бір-бірімен байланыспайтын үзік-үзік сахналар, мінез-құлқы кенет өзгеретін кейіпкерлер пайда болды. Тіпті түсірілім алаңына кездейсоқ тап болған қарапайым адамдар да кадрға актерлермен бірдей түсіп қала беретін. «Жаңа толқын» техникасының өзегінде қаржы тапшылығы мен өндірістік мүмкіндік мәселесі жатты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Францияның әлеуметтік-экономикалық қиындықтары жағдайында кинематографистер [[Итальяндық неореализм|итальяндық неореалистерден]] шабыт алып, арзан балама жолдарды іздеді. Мұндай тәсілдердің жартысы мұқтаждықтан, жартысы жаңа көзқарастан туындап, режиссерлерге өз идеяларын көрерменге тікелей жеткізуге мүмкіндік берді. Қорыта айтқанда, француз «жаңа толқыны» еуропалық заманауи кино ретінде техниканың өзін стиль деңгейіне көтерді. Мұндағы режиссер — ең алдымен әлемге өз көзімен қарайтын дербес автор. Екінші жағынан, мұндай кино дәстүрлі кинематографтың негізгі тіректері — уақыт пен кеңістіктің сабақтастығын, баяндау логикасын және бейнеленген әлемнің айқындылығын жоққа шығарды. Осылайша, режиссер эссеистік ойлау деңгейіне көтеріліп, кино арқылы философиялық пайым жасауға жол ашты. == Ықпалы == «Франциялық жаңа толқыны» кинематографқа тигізген ықпалы өте ауқымды және ол тек Франциямен шектелмей, әлемдік кино тілін түбегейлі өзгертті. Бұл қозғалыс кейіннен бүкіл әлемге тарап, АҚШ-тағы «[[Жаңа Голливуд]]» мектебінің, Бразилия, Жапония және Шығыс Еуропа елдеріндегі ұлттық кино қозғалыстарының қалыптасуына тікелей негіз болды. Уақыт өте келе «жаңа толқын» термині өзінің бастапқы мағынасынан асып түсіп, өнердің кез келген саласындағы ескі жүйеге қарсы шығатын, жаңашыл және экспериментшіл жас буынның келуін сипаттайтын әмбебап ұғымға айналды. == Франциялық жаңа толқынның негізгі тұлғалары == {{Div col|2}} === «[[Cahiers du Cinéma]]» режиссёрлері === * [[Клод Шаброль]] * [[Жан-Люк Годар]] * [[Жак Риветт]] * [[Эрик Ромер]] * [[Франсуа Трюффо]] === Париждегі «Сол жағалау» режиссёрлері === * [[Ален Рене]] * [[Жак Деми]] * [[Аньес Варда]] * [[Крис Маркер]] * [[Анри Кольпи]] {{Div col end}} === Қозғалысқа қатысты басқа режиссерлер === {{Div col|2}} * [[Александр Астрюк]] * [[Жак Дониоль-Валькроз]] * [[Жан Душе]] * [[Маргерит Дюрас]] * [[Жан Эсташ]] * [[Жорж Франжю]] * [[Филипп Гаррель]] * [[Пьер Каст]] * [[Уильям Кляйн]] * [[Луи Маль]] * [[Жан-Пьер Мельвиль]] * [[Люк Мулле]] * [[Ален Роб-Грийе]] * [[Жан Руш]] * [[Жак Розье]] * [[Штрауб и Юйе]] * [[Роже Вадим]] {{Div col end}} === Басқа мүшелер === {{Div col|2}} * [[Рауль Кутар]] — оператор * [[Анри Декаэ]] — оператор * [[Жорж Делерю]] — композитор * [[Поль Жего]] — сценарийші * [[Мишель Легран]] — композитор * [[Марилу Паролини]] — фотограф, сценарийші * [[Сюзанна Шиффман]] — сценарийші {{Div col end}} === Актерлер мен актрисалар === {{Div col|2}} * [[Жанна Моро]] * [[Жан-Поль Бельмондо]] * [[Брижит Бардо]] * [[Катрин Денёв]] * [[Анна Карина]] * [[Жан-Пьер Лео]] * [[Жан-Клод Бриали]] * [[Джин Сиберг]] * [[Шарль Азнавур]] * [[Анн Вяземски]] * [[Анук Эме]] * [[Жерар Блен]] * [[Жак Шарье]] * [[Франсуаза Дорлеак]] * [[Стефан Одран]] * [[Бернадетт Лафон]] * [[Клод Жад]] * [[Морис Роне]] * [[Дельфин Сейриг]] * [[Сами Фрей]] * [[Жан-Луи Трентиньян]] * [[Гойа Шанталь]] * [[Жюльет Майниель]] {{Div col end}} === Маңызды фильмдердің тізімі === {| class="wikitable sortable" |+ Француз «жаңа толқынының» таңдаулы фильмдері ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Режиссері !! Ескертпе |- | 1958 || Сымбатты Серж || {{iw|Сымбатты Серж|Le Beau Serge|en|Le Beau Serge}} || [[Клод Шаброль]] || «Жаңа толқынның» манифесі болып саналатын алғашқы толықметражды фильм. |- | 1958 || Көңілдестер || {{iw|Көңілдестер (фильм)|Les Amants|en|The Lovers (1958 film)}} || [[Луи Маль]] || [[Венеция кинофестивалі]]нің арнайы жүлдесін алған батыл туынды. |- | 1959 || Немере ағалар || {{iw|Немере ағалар (фильм, 1959)|Les Cousins|en|Les Cousins (film)}} || [[Клод Шаброль]] || [[Берлин кинофестивалі]]нде «[[Алтын аю]]» жүлдесін иеленді. |- | 1959 || Хиросима, менің махаббатым || {{iw|Хиросима, менің махаббатым|Hiroshima mon amour|en|Hiroshima mon amour}} || [[Ален Рене]] || «Сол жағалау» тобының ең маңызды модернистік шедеврлерінің бірі. |- | 1959 || [[Төрт жүз соққы]] || Les Quatre Cents Coups || [[Франсуа Трюффо]] || [[Канн кинофестивалі]]нде үздік режиссура үшін марапат алған туынды. |- | 1960 || Кішкентай сарбаз || {{iw|Кішкентай сарбаз|Le Petit Soldat|en|Le Petit Soldat}} || [[Жан-Люк Годар]] || Саяси астарына байланысты Францияда үш жыл бойы көрсетілімге тыйым салынған. |- | 1960 || Жақсы әйелдер || {{iw|Жақсы әйелдер (фильм, 1960)|Les Bonnes Femmes|en|Les Bonnes Femmes}} || [[Клод Шаброль]] || Күнделікті өмірдің зеріктіргіш тұстарын көрсететін психологиялық реализм. |- | 1960 || [[Демі таусылғанша]] || À bout de souffle || [[Жан-Люк Годар]] || Секірмелі монтаж техникасын енгізіп, кино тілін өзгерткен фильм. |- | 1960 || Пианистті ату || {{iw|Пианистті ату|Tirez sur le pianiste|en|Shoot the Piano Player}} || [[Франсуа Трюффо]] || Америкалық «нуар» жанрына жасалған француздық оммаж. |- | 1961 || Париж бізге тиесілі || {{iw|Париж бізге тиесілі|Paris nous appartient|en|Paris Belongs to Us}} || [[Жак Риветт]] || «Жаңа толқынның» ең алғашқы түсіріле бастаған, бірақ қаржылық қиындықтармен кеш шыққан паранойялық драмасы. |- | 1962 || Клео 5-тен 7-ге дейін || {{iw|Клео 5-тен 7-ге дейін|Cléo de 5 à 7|en|Cléo from 5 to 7}} || [[Аньес Варда]] || Нақты уақыт режимінде түсірілген, «жаңа толқынның» ең маңызды «әйелдік» көзқарасы. |- | 1962 || Өткен жылы Мариенбадта || {{iw|Өткен жылы Мариенбадта|L'Année dernière à Marienbad|en|Last Year at Marienbad}} || [[Ален Рене]] || Уақыт пен естеліктердің қиылысуын зерттейтін визуалды лабиринт. |- | 1962 || Өз өміріңмен өмір сүр || {{iw|Өз өміріңмен өмір сүр|Vivre sa vie|en|My Life to Live}} || [[Жан-Люк Годар]] || 12 новелладан тұратын, әйел тағдырын зерттейтін философиялық драма. |- | 1962 || Жюль және Джим || {{iw|Жюль және Джим|Jules et Jim|en|Jules and Jim}} || [[Франсуа Трюффо]] || Екі ер адам мен бір әйелдің арасындағы махаббат үшбұрышы туралы классика. |- | 1963 || Адасқан жарық || {{iw|Адасқан жарық (фильм)|Le Feu follet|en|The Fire Within}} || [[Луи Маль]] || Өмірден түңілген жанның соңғы күндерін баяндайтын терең туынды. |- | 1964 || Шербур қолшатырлары || {{iw|Шербур қолшатырлары|Les Parapluies de Cherbourg|en|The Umbrellas of Cherbourg}} || [[Жак Деми]] || [[Канн кинофестивалі]]нің «[[Алтын пальма бұтағы]]н» иеленген толықтай әндетіп айтылатын мюзикл. |- | 1964 || Нәзік тері || {{iw|Нәзік тері|La Peau douce|en|The Soft Skin}} || [[Франсуа Трюффо]] || Неке адалдығы мен құштарлықты зерттейтін аналитикалық фильм. |- | 1964 || Бөгде адамдар || {{iw|Бөгде адамдар (фильм, 1964)|Bande à part|en|Bande à part (film)}} || [[Жан-Люк Годар]] || Лувр арқылы жүгіру көрінісімен танымал криминалдық комедия. |- | 1965 || Альфавиль || {{iw|Альфавиль|Alphaville|en|Alphaville (film)}} || [[Жан-Люк Годар]] || Технология мен сезімнің арпалысын көрсететін нуар-антиутопия. |- | 1965 || Ессіз Пьеро || {{iw|Ессіз Пьеро|Pierrot le Fou|en|Pierrot le Fou}} || [[Жан-Люк Годар]] || Бостандық пен анархияны бейнелейтін поп-арт стиліндегі туынды. |- | 1965 || Еркек, әйел || {{iw|Еркек, әйел|Masculin féminin|en|Masculin Féminin}} || [[Жан-Люк Годар]] || «Маркс пен Кока-коланың балалары» туралы жастар социологиясы. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Франция кинематографы]] c04gwvoposobn4en2ymt5ib09hceajq 3 722571 3604770 3603350 2026-05-14T05:23:41Z TalgatSnow 143530 /* 1 */ Жауап беру 3604770 wikitext text/x-wiki == Администраторды сайлау‎ == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 14:49, 2024 ж. қаңтардың 29 (+06) == Вандализм в статье про список колёс обозрения == Добрый день, почему отменяете мои правки в статье про список колёс обозрения, тем самым возвращая неверную информацию о высоте дубайского колеса обозрения - 167м, хотя оно 250м. возвращаете неверную информацию о колесе обозрения в сочи, удаляете информацию о колесе обозрения в узбекистане... Это что за вандализм? [[Қатысушы:Aqob|Aqob]] ([[Қатысушы талқылауы:Aqob|талқылау]]) 13:34, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05) :Добрый день. При добавлении новой информации в статью прошу вас указать авторитетные источники. Так же завершение строительства колеса обозрения в Дубае было в 2021 году, вы написали 2022. Интересно, кто тут занимается вандализмом? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05) == Санат дұрысталды == Кеш жарық! [[:Санат:Қазақ билері|Мына санатты]] дұрыстап қойдым. Сіз көрсеткен қателер жойылды. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 00:56, 2024 ж. қазанның 3 (+05) :Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2024 ж. қазанның 3 (+05) == Жылжыту == Кеш жарық, Ауған соғысы (1979—1989) деген ескі атауға көптеген мақалалар мен жылжытулар сілтеніп тұр. Соларды түзетіп шығу кере, сосын ескісін жедел жоюға ұсынуға болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:57, 2024 ж. қазанның 29 (+05) :Қайырлы күн, дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:16, 2024 ж. қазанның 30 (+05) == Араб-Израиль қақтығысы == Неге дубликат? Сосын үлгілерді неге мақаланың ортасынан бастайсыз? Қанша рет байқап келе жатырмын, бірінші үлгі қойылады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:40, 2024 ж. қарашаның 8 (+05) :Бүкіл Араб-Израиль қақтығыстарына ортақ мақала жасағым келген. Ескерту ескерілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2024 ж. қарашаның 8 (+05) == Маршмэллоу == Добрый день! Поясните причину вашей [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?diff=3402771&oldid=3402753&title=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%BC%D1%8D%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D1%83 отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :Добрый день. Почему слишком большое количество гиперссылок для небольшой статьи? Зачем это? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:27, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::Для удобства. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:42, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::Зачем удалять, если всё правильно? (Может быть кроме последней ссылки, которая действительно ни к чему.) --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:03, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :::{{@|Рефлексист}} қайырлы күн! "[[:ru:Википедия:Внутренние ссылки|Википедия:Внутренние ссылки]]" бетімен танысып шығуыңызға кеңес беремін -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:44, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::::Прочитал. Дальше что? [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 20:06, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :{{@|Рефлексист}} Извините, почему на русском? Если ВЫ хорошо не владеете на казахском, тогда вы не можете подправлять ошибки и пожалуйста не надо сделать гиперссылку на одно и тоже статье, вместе того корректировать оптом (одним кликом) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:10, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) ::Я тоже не владею хорошо казахским, а писать через гуглопереводчик это издевательство над языком, поэтому напишу на русском. Участник заменил ссылку, ведущую в русскую википедию, ссылкой на статью на казахском языке. Любой человек, искреннее болеющий за казахский язык, такое только приветствовал бы. Вместо этого правку откатывают, а затем приходит аж целый администратор и попрекает участника плохим знанием казахского языка. Приплыли. [[Арнайы:Үлесі/150.241.86.164|150.241.86.164]] 15:51, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :::Проверил, откорректировал (ваш вклад остался). Я не упрекаю за незнание казахского языка, насчет гиперссылки, последние время много новички так делают (для галочки). Я думал так же и у вас --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :::: Что мешало быть более внимательным и аккуратным с первого раза? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:29, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Может быть потому что человек мог легко ошибиться проверяя несколько сотен новых правок за один раз и никто не отменял человеческий фактор? Как думаете? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 18:59, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::::: Чтобы не попадать впросак, не надо так торопиться. Разве за вашим дружкой кто-то гонится? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:37, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::Проблема решена, правки участника были восстановлены, зачем вы снова пишете? В попытке начать конфликт? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::: Я рад, что проблема, которая вообще-то не должна была возникнуть, всё же решена. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 16:46, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Да, у моего "дружка" нет в жизни других дел, кроме как сидеть в Википедии, поэтому он мог бы и не спешить, вы правы. Мы тоже рады, что "проблема", которая вообще-то вас не касалось, всё же решена. -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:59, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :{{@|Менеджер по сроку годности}} делать ничего у вас? Принципиальный вопрос: вы на казахском не умеете грамотно отвечать, тогда что тут делаете. Подправлять ссылку и источник убрать может любой человек. Думаете можете внести существенный вклад в развитие казвикипедий? + Вы {{@|Рефлексист}}, то есть второй фейк аккаунт? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:50, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) == Интеруики == Кеш жарық! Интеруикиді қоюды ұмытпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:31, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :Кеш жарық! Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:56, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) == Санат == Кеш жарық, санаттарға дұрыс санат қою керек (сізде көбісінде бос санат бастап жатырсыз, жоя салдым). Сириядағы азаматтық соғыс санатына интеруики мен ағылшын немесе орыс уикипедиясынан өарап санаттарды қоюды өтінемін. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:22, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05) :Кеш жарық! Қазіргісі дұрыс па? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:55, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05) ::Керемет, мен көбіне орыс не ағылшын тілінен қарап бастаймын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::Жақсы, ескерту ескерілді [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:31, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) == Уикипедия дамуына қосқан үлесі үшін == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:AnimWIKISTAR-laurier-WT.gif|left|120px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Уикижұлдыз|Уикижұлдыз]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] — Уикипедия жобасындағы аса белсенді әрекеттері үшін, Уикипедияның дамуы жолындағы үлкен еңбектері үшін! --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:47, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) |} :Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2024 ж. желтоқсанның 15 (+05) == Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз == Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз, не болып қалды [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|талқылау]]) 16:31, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Қайырлы күн! Сіз дереккөз ретінде студенттерге тесттерге арналған сайтты пайдаланыпсыз.. Жақсы, беделді дереккөз ретінде, кітап немесе бір авторитетті сайттан алсаңыз жақсы болар еді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Ок,кешірім сұраймын [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:08, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Саламатсыз ба, мен уикилендіру талаптарына сай мақаланы (жүзжылдық соғыс)ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге ол өңдеуімді жоққа шығардыңыз? == Мен "Жүзжылдық соғыс" мақаласының соңында тұрған уикилендіру қажет деген жерді басып, қандай өзгерістер енгізу керек екенің біліп, соның бір тармағына сәйкес мақаланы мазмұнына қарай ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге оны жоққа шығардыңыз ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Бөлімдерді қайтардым [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Қай бөлімдерді ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 19:02, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::Эдуард, Каролинг, Ланкастер [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:05, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::Неге???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::Неге [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::::Енді сіз соны анықтап '''білдіңізғо''', ал мен болсам өңдемеңізді жоққа шығарып жіберіппін. Қателік меннен кетсе мен сіздің жасағаныңызды қайтардым. Не үшін енді маған '''НЕГЕ''' деп жауап беріп тұрсыз? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:57, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Неге менің толықтыруымды жоққа шығардыңыз == Неге менің Алтын Орда тарихы деген мақаладағы толықтыруымды жоққа шығардыңыз???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Сізге айтылдығо оңды-солды сілтеме қоймаңыз деп. Екіншіден дереккөздеріңіз дұрыс емес, құр сөйлем: '''Алтын Орда - Алып Империя, Әл Фараби атындағы қазақ ұлттық университеті'''. Сіздің ойыңызша бұл жақсы, авторитетті дереккөзбе? Осы ескертулерді ескеріңіз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:53, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Сонда сілтеме керек пе [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:58, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Елді мекен == Кеш жарық! Елді мекен үлгісіндегі ''Ел'' деген параметрге мемлекеттің атауын ғана көрсетеді (ешқандай суретсіз және сілтемесіз) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:50, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05) :Кеш жарық! Сирияның туы өзгерген еді, сіз айтқандай жасадым басында, бірақ ескі туы шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05) == Дауыс беру == Сәлеметсізбе! [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Негізгі белдеу|Жаңа таңдаулы мақала]] және [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Науру|жаңа жақсы мақала]] үшін дауыс бере аласыз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:37, 2025 ж. қаңтардың 8 (+05) :Саламатсыз ба [[Арнайы:Үлесі/87.255.222.246|87.255.222.246]] 11:13, 2025 ж. ақпанның 18 (+05) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Саломе Зурабишвили == Бұл мақаланы неге жоясыз? Мен оны толықтырдым ғой. Сіз айтқан үлгіні және дереккөзді қостым, санаттарды толықтырдым. Неге басқа адамның еңбегіне соншама аяусыздық танытасыз? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:49, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) Менімше, сіз оны еш себепсіз жойдыңыз. Өзіңізді соншама белсенді администратор ретінде танытқыңыз келсе, мақалаға жақсы-жақсы өңдемелер енгізбейсіз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:06, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) :Қаңтардың 25-інде жазғанда сізге мақаланы әліде толықтыру керек деп жаздым. Ақпарат өте аз, дымда жазылмаған деуге болады, сондықтанда менің алдымда мақалаға «жедел жойылсын» үлгісін қойып кеткен. Басқа тілді уикипедиядағы мақалалармен салыстырып қараңызшы. Мен сізге толықтыруға қарайған уақыт бердім. Неге мақаланы бастап, аяқтамай тастап кетесіз? Неге оны мен толықтыруым керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:13, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) :: Бес абзац аз емес, сіздікі дұрыс емес! Мен барлық кемшіліктерді жойдым, көлемін кез келген адам қоса алады, оның ішінде сіз де қоса аласыз. --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:01, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) :::Мақаланы қайтарамын, дұрысынан толықтыруға дайынсыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:05, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Мақаланы еш шартсыз қайтару керек! Бірақ мен толықтырамын ... --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:09, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) :::::Қайтардым. Басқа тілдегі уикипедиялардан қарап толықтырсаңыз болады. Негізі дұрысынан ақпарат еңгізсе жақсы үлкен мақала шығады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:14, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) == Notice of expiration of your rollbacker right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "rollbacker" (Шегіндірушілер) will expire on 2025-03-17 07:50:35. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:42, 2025 ж. наурыздың 11 (+05)</div> == Фотосуреттер бойынша == Қайырлы күн! [[Әл-жәбрдің атасы]] атты қазақ тілінде шығатын ғылыми журнал туралы жазған едік. Алайда ондағы фотосуреттерді белгісіз себеппен алып тастаған. Сізден мына суреттерді қалпына келтіруіңізді сұраймын: *Жаңа журнал.jpg *Журнал таныстырылымы.jpg *Журнал оқыған бала.jpg [[Қатысушы:Бейсенбинова Салта|Бейсенбинова Салта]] ([[Қатысушы талқылауы:Бейсенбинова Салта|талқылау]]) 13:14, 2025 ж. наурыздың 14 (+05) == Request for Template Deletion == Hello 1nter pares, I hope you're doing well. Thank you again for your help with the Барунди article deletion earlier. I recently moved the contents of two templates to correctly spelled versions and would like the old, misspelled ones deleted: [[Үлгі:Country data Democratic republic of the Congo]] (should be [[Үлгі:Country data Democratic Republic of the Congo]]) [[Үлгі:Country data Әзірбайжан]] (should be [[Үлгі:Country data Әзербайжан]]) Since these old versions are no longer needed, could you help delete them? Let me know if any further clarification is needed. Thanks in advance! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 15:28, 2025 ж. наурыздың 27 (+05) :Hi, it's done! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:33, 2025 ж. наурыздың 27 (+05) == Лужникидегі трагедия == Қайтыс болған адамдардың тізімің неге жойып тастаған едіңіз? [[Қатысушы:Zhantayevraiymbekd|Zhantayevraiymbekd]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhantayevraiymbekd|талқылау]]) 23:01, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) :Кесте жасап еңгізген екенсіз, байқамай қалыппын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) == CEE Meeting 2025 == Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:21, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:28, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) == InDrive / inDrive == Сәлеметсіз бе! Мен мақала атауындағы бас әріпті кіші әріпке ауыстырдым, себебі бұл компанияның ресми атауы. Егер inDrive атауы барлық жерде осылай жазылса, неге менің түзетуімді жоққа шығардыңыз? Жауап бергеніңізге ризамын. [[Қатысушы:Alothav|Alothav]] ([[Қатысушы талқылауы:Alothav|талқылау]]) 20:46, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) :Қайырлы кеш! Байқамай қалыппын, өңдемеңізді кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Эрнест Төреханов == Ассаламуалейкүм! Мына мақаланы не себеппен жоюға ұсынатыныңды түсіндіре аласың ба? Бас-аяғы бар мақала ғой... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 12 (+05) == Мақалаларды жартылай қорғау == Сәлеметсізбе Қазақша Уикипедияның администраторы! Сіз менің [[Эрдэнэт қаласы]] [[Яковлев Як-40]] [[Яковлев Як-42]] [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] деген беттерді 1 айға жартылай қорғауға сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:05, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :Қайырлы күн! Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:11, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::Меніңше тіркелгісі барлар менің беттерімді бұзып тастайды сондықтан. Жартылай қорғау емес. Толық қорғау қылдырып беріңіз. 25 күнге [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:26, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :::Ешкім ештеңені бұзбайды. Мақалаларыңызды алаңсыз жаза беріңіз. Бұзақылық болып жатырса, біздер, администраторлар бармыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:48, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 16:10, 2025 ж. шілденің 5 (+05) == Адай ата туралы мақаладағы ақпаратты жою == Қайырлы күн! Менің [[Адай ата]] туралы дереккқөздермен тастап кеткен мақаламның кетіру себебі неде? [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:17, 2025 ж. шілденің 16 (+05) :Дереккөздерге сүйенген болсаңыз да кейбір жерлерін дұрыс толықтырмапсыз. Сосын... менің білуімше Адайдың әкесі Елтай болу керек. Аңыздың бәрінде солай жазадығой. Шежірешілерде соны айтады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:31, 2025 ж. шілденің 16 (+05) ::Барлығы дереккөздерге сүйініп жазылған. Шежірелерде 2 нұсқа-да кездеседі. Жәнеде мен сол 2 нұсқаны да дәлелдеген болатынмын. Ж. Сәбитов Адайлардың қанын алып тексерген, субкладпен басқа-да алшындармен бірдей болды(C2-M48). Демек Бүткіл Байұлы Әлімұлылардың түпкі атасы бір [[Алау батыр]], ал егер Елтайды әкесі деп алатын болсақ онда олда алшын болуы керек. ::Өтініш мен мақаладағы қалдырған дереккөздерді қарап өту. [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:57, 2025 ж. шілденің 16 (+05) :::Қарсылық жоқ. Қанымыз С2-М48, иә. Тек қана жазылуы уикипедия стиліне келмейді екен, сол үшін кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:16, 2025 ж. шілденің 16 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:29, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі жою == Сәлеметсізбе, мен [[Үлгі:Байрақ/Қонаев қаласы]] деген жасағанын негізі түпнұсқасы [[Үлгі:Байрақ/Қонаев]] болған. Мен сол Қонаев дегенді ашсам Дінмұхамед Қонаев туралы шығып тұр. Ал Қонаев қаласы деп жазсам, басқа қалалардың үлгісінде *қаласы* деген жазу болмайды (тек қала атауымен ғана жазылып тұрады). Осы бетті жойып бере аласызба. Негізі бетті өзім жылжыттым[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:44, 2025 ж. тамыздың 3 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == '''Уикипедия: 25''' == Уикипедияның [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:31, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05) == Орфографиялық қате == Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Газ турбиналы кеме]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, "Алма — жеміс". Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:20, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :Мана қарағанымда сіз дефис қойған сияқтысыз. Сосын олай көп үлгі қоюдың қажеті жоқ, жалпы мақала ескі, қаралымы да аз екен, жойылатын мақалалар тізіміне кіреді-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:37, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::«Қаралымы аз» деген уәж Уикипедияда жою критерийі болып саналмайды. Мақаланың жойылуы тек маңыздылық пен дереккөздерге байланысты. ::Үлгілерге келсек, олар мақаладағы нақты мәселелерді көрсету үшін қойылды. Егер белгілі бір үлгі артық деп есептелсе, нақты қайсысы және не себепті екенін көрсетсеңіз, талқылауға дайынмын. Әрі қазақ тіліндегі Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] сияқты үлгілер жоқ сондықтан әр қатені жеке үлгімен көрсеттім. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :::Әрине, бірақ бұл мақалада бірнеше ұсақ қате емес, бір негізгі проблема бар. Тақырыптың энциклопедиялық маңыздылығы да, мазмұны да дереккөздермен расталмаған. Мәтін 2014 жылдан бері жаңартылмаған, ешқандай сенімді дереккөз көрсетілмеген, ішкі уикисілтемелер жоқ және жалпы құрылымы энциклопедиялық стандартқа сай емес. Осындай жағдайда бірінен соң бірін бірнеше техникалық үлгі қоюдан гөрі, осы түпкі мәселені көрсететін жинақталған белгі маңыздылығы немесе жоюға ұсыныс орынды деп санаймын. Сонымен қатар «сурет жоқ» деген үлгінің қойылуы да бұл жерде маңызды емес, өйткені Уикипедияда иллюстрациясы жоқ, бірақ толыққанды әрі маңыздылығы мойындалған мақалалар өте көп. Суреттің болмауы жоюға немесе мазмұн сапасын бағалауға әсер ететін критерий емес, ол тек екінші реттік, безендіру деңгейіндегі мәселе. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::::Дегенмен өңдеудің толықтай алдыңғы нұсқаға қайтарылуы орфографиялық түзетулерді де жойды. Ал бастауыш пен баяндауыш арасындағы сызықша — тілдік ереже, ол мақаланың маңыздылығына тәуелсіз. ::::Егер бірнеше үлгілердің орнына нақты жинақталған үлгіні қолдану дұрыс деп санасаңыз, қай үлгіні қолдануды ұсынатыныңызды нақтыласаңыз жөн болар еді. Қазақша Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] үлгісі болмағандықтан, бар құралдармен мәселені көрсетуге тырыстым. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05) == Уикипедия:25 == [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|Уикипедияның 25 жылдық мерейтойы]] құтты болсын! [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:49, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) == Notice of expiration of your sysop right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Администраторлар) will expire on 2026-01-22 18:04:26. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:41, 2026 ж. қаңтардың 16 (+05)</div> == Translation request == Hello, 1nter pares. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hello, yes, I will do it in the near future. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:10, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hello! Thank you for your patience. I've completed the translations and uploaded both articles ([[Базардюзю]], [[Флегрей алаңдары]]) to Kazakh Wikipedia. Feel free to reach out if you need more translations. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:36, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Thank you very much for the articles. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 01:47, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Уики-марафонға қатысу == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мен уики-марафонға қалай қатысамын мені шақырып тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026|Уики-марафон]] ережелерімен танысыңыз, бір оқып, қарап шығыңыз. Сол кезде бәрі түсінікті болады. Сосын ол бетке артық нәрсе жазып жүрмеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:45, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге өңдеуге болмайды екен? Қатысқысы келгендер тізімге өз атын жазып жазған мақлаларының сілтемелерін жазып отырады емес пе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:47, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::Оны білемін ғой. Бұл қатысушы жаңадан келген, алдынғы өңдемелерін қарап шықсаң болады, артық ештеңе жазып қоймасын дегенім. Өзі біледі, ескерттік. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге менің жазғанымды алып тастадыңыз бетте [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:22, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге сол мақаланы жоққа шығара бересіз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:51, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::Неден бастасам екен... Сұрақ қойюын қоясын, мен жауап беремін, басқа қатысушы жауап береді. Оның бәріне түсіндім дейсің. Бірақ шынында кері жасайсың. Мана ескерттім, уики-марафон бетіне артық нәрсе жазба деп. Ал сен оны өңдеп (дұрыс болса жақсы) Дина Нұрпейісова мақаласын жаздым деп қойыпсың. Сосын [[Дина Нұрпейісова]] бұл айдау беті, оған олай ақпарат қоспайсың. Күндіз неге мақалаға біріктіру үлгісін қойдың десем, үлгіні «жәй» қойдым деп жауап бердің. Бұның алдында қаншама ескерту алдың? Бірнеше рет бұғатталдың, менің және басқа да админ тарапынан. Келесіде ұзағынан бұғаттайтын шығармын, ренжіме. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:08, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::Келесіде енді қайталанбайды бұғаттамаңызшы алдағы уақытта мақала жазғанда біріктіру үлгісін қоссам сізге себебін түсіндіремін [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы бір сұрайын дегенім осы уики-марафонда қатысушы, мақала, мақала саны, ұпай, осыларды қалай жазуға болады. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] кейбір мақалаларда қате бар екен соны түзетіп жібердім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:09, 2026 ж. наурыздың 13 (+05) == Қазақстандағы референдум (2022) == Қайырлы түн! Мен мына мақалаға деректер қосып едім, сіз жойыпсыз. Бұның себебі неде? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 01:53, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Қайырлы түн! Мен сіздің өңдемеңізді кері қайтардым, себебі мақала 2022 жылғы референдум туралы, ал 2026 жылға қатысты ақпарат басқа оқиғаға жатады. Мұндай мәліметтерді негізгі мәтінге қоспай, қажет болса «Тағы қараңыз» бөлімінде көрсету дұрыс болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:56, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::Енді екі референдум да бір тақырыпта болып, екеуі де Қазақстанда өтіп, оларды бір адам ұйымдастырғаны туралы жазғаным екі мақаланың өзара байланысын ашпай ма?! --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 02:15, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == Қателерді түзету == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] казак деген сөз дұрыс емес қазақ деп жазылуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Казак деген сөз бар. Қарап, ізден. Мақалалардағы сөздерді неге өзгертіп жатырсың? :Сосын мынау менің соңғы ескертуім саған, осыдан кейін 3 айға не 1 жылға бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:18, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::Жарайды, түсіндім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:21, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Қаратау Өмірзақұлы мақаласында балғымбав деген дұрыс жазылмаған түзетіп жіберейін бе? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы өзгертістер бойынша талқылау == Қайырлы күн, сіз 16.03 күні, [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы соңғы жасаған өзгерістерді жоққа шығарыпсыз, не себепті және қайта қалпына келтірсе болады ма? [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Қайырлы күн, себебін өңдеп жатырған қатысушыға жазып едім. Қарамаған сияқты. Қосқан сөйлем энциклопедиялық стильге сәйкес келмейді. Уикипедияда оқиғаның процесін емес, тек фактіні ғана беру керек. Сондықтан «таңдап, құжаттарын тапсырды», «үздік оқыды» сияқты баяндау сипатындағы тіркестер қолданылмайды. Соны ескерсеңіздер. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::Ол кісі "Жауап бердім, бірақ жауабымды дұрыс отправить ете алмадым ау деймін" дейді. Жақсы, алдағы толықтыруларымызда сіздің ескертпелеріңізді ескереміз. Бұдан ары қарата жаңа материалдарды мен жүктейтін боламын, сондықтан ескертпелеріңізді маған жіберіп тұруыңызды өтінем. Бүгін қосымша материалдар жүктейміз, соны да қарап, бағалауыңызды сұраймын [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 18:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :::Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::::https://drive.google.com/drive/folders/1ZyKAocMgSIhGy3mBRgR_BfpJCpISx5m1?usp=drive_link ::::Осы файлдағы, вклейка 01,02,03 бөлімдегі суреттерді дереккөз ретінде қолдануға болады ма? ::::Мысалға "Бүкілресейлік олимпиада кезіндегі жетістігі", "Университетті(МФТИ) үздік бітіргені жөніндегі дипломы" осылардың барлығы бір жерде жиналып тұр, егер олай болмайды десеңіз, онда соларды қалай дереккөз ретінде тіркеуге болады [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::::Қайырлы кеш, қарап жібере аласыз ба өтініш [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 00:39, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == Біріктіру == Қайырлы күн! [[Абдырақ құс]] мақаласын жойып бере аласыз ба? [[Абдырық]] мақаласының дубликаты екен. Негізгі мәліметтерді [[Абдырық]] мақаласына көшіріп қойдым [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:07, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) :Қайырлы күн! Жойылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == 1 == Сәлеметсіз бе! [[2026 жылғы қысқы Олимпиада ойындары]] мақаласындағы Мықтыбектің түзетулерін кері қайтаруыңызды (откат) сұраймын. Бұл жерде атауын өзгерту емес, дәл осы кері қайтару әрекеті қажет. Немесе [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]] нұсқасын қалпына келтіріңіз. Өйткені ол беттің атын өзгертпеген, тек мазмұнын авторлықты көрсетпестен көшіре салған. Сонымен қатар, осы тізімдегі маңыздылық критерийлеріне сәйкес келмейтін мақалаларды жоюды сұраймын [[Қатысушы_талқылауы:Мықтыбек_Оразтайұлы#Қатысушының_шағымы]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:53, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) :? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:11, 2026 ж. наурыздың 23 (+05) :Сіз тізімдегі мақалаларды өшіресіз бе? Қанша рет сұрауға болады? Шешім дауыс беру арқылы қабылданды ғой. Ал ол болса талқылау бетін өшіруге тырысып жатыр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:05, 2026 ж. мамырдың 8 (+05) ::Ұмытып кетіппін. Бүгін жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:55, 2026 ж. мамырдың 8 (+05) :::Өшіріп болғанша жыл өтетін шығар [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:01, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) ::::Тағы бар ма? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:07, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) :::::[[Эльмира Наурызбайқызы Жүсіпова]], [[Асылзат Ералықызы Қамбарбекова]], [[Салтанат Мадиярқызы]], [[Айгүл Жұмабекқызы Әуелбаева]], [[Қайрат Абдыкаемович Ахсамбиев]], [[Әлия Нұрмұхаметқызы Макеева]], [[Руслан Қалдыбайұлы Қошқарбаев]], [[Айгерім Ерсұлтанқызы Датқабай]], [[Сүндет Мұратбекұлы Сейітов]], [[Арайлым Сайрамбайқызы Мұратәлиева]], [[Гүлбану Есенқызы Майғарина]], [[Жеңісбек Зайытбекұлы Жекебаев]], [[Лаура Аманғалиқызы]], [[Айгерім Алтынбайқызы Сәрсенбаева]], [[Айгерім Халмурадқызы Умарова]], [[Қайрат Құрманбаев]], [[Арайлым Сағынтайқызы Сағынтай]], [[Ақбота Батырбекқызы Бейбітбек]], [[Сәбит Қадырбекұлы Сапарбеков]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 17:45, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) :::::Тағы ұмытып қалдың ба? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:23, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) == AutoWikiBrowser өзімнің аккаунтыма рұқсат сұрау == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :Себебін айттым ғой, берілмейді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::Басқа қатысушыларда қолданып жүр ғой. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] бот жүргізбей өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат бересіз ба. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:40, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::::Басқалардан сұрап көрші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:49, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :::::Жақсы. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:50, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) == Тексерістен өту == Кеш жарық! Кері қайтарып, тексеруден өткізіңізге көп рахмет! ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' тексерістен алыпсыз, алайда мақала шала ғой. Реттедім, келесі жолы олай асықпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:56, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :Кеш жарық! Рақмет! Иә, ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' мақаласын әлі де реттеп, өңдейтін шығармын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:04, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) == Үлгі == Кеш жарық! бәрі дұрыс шығар, мақалаларға пайдалып көріңіз. Қателіктер шығып жатса көмектесемін [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:28, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) :Зертхана бетімде шығарып қойдым, туған күні дегендері шықпай тұр. Сосын кейбір параметрлерге дым жазбасамда бос орын шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) == Ледник Мраморная стена == Прошу вернуть мои правки в названии ледника [[Мәрмәрлі қабырға мұздығы]]. Есть официальный реестр географических объектов Алматинской области 2014 года, где данный ледник НЕ ПЕРЕВОДИТСЯ на казахский. Данный реестр не распространяется по открытой лицензии, что не является преградой для проверки моего утверждения. А текущее название пришло из Казахской энциклопедии, в которой слишком много ошибок и не ясно, как такой стыд вообще ушел в печать. [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 21:26, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) :Біріншіден, мақала атауын түбегейлі өзгерту алдын ала талқылаусыз жүргізілмеуі тиіс. Мұндай өзгерістер қауымдастық деңгейінде, қажет болған жағдайда әкімшілердің қатысуымен талқылануы тиіс. Екіншіден, сіз келтірген 2014 жылғы географиялық нысандар реестрі ашық қолжетімді емес, сондықтан оны басқа қатысушылар тексере алмайды. Тексерілмейтін дереккөздер Уикипедияда дәлел ретінде қабылданбайды. Үшіншіден, қазіргі «Мәрмәрлі қабырға мұздығы» атауы жарияланған дереккөзге негізделген. Қазақ энциклопедиясы Уикипедияда қолданылатын беделді дереккөздердің бірі болып саналады, сондықтан ондағы мәліметтер негіз ретінде қабылданады. Сондықтан атауды өзгерту үшін алдымен талқылау жүргізіп, тексерілетін және сенімді дереккөздер ұсыну қажет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:30, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) ::Позволю с Вами не согласиться: [[:ru:Википедия:Проверяемость|Проверяемость]] информации не следует путать с её доступностью в Интернете. РГО Алматинской области был опубликован ПОЗЖЕ Энциклопедии на казахском, также документ является профильным, касающимся только географии отдельной области. Вы можете подать заявку в соответствующий гос орган и получить к нему доступ. [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 22:54, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) :::[https://www.zin.ru/animalia/Coleoptera/rus/kazgeonm.htm Понимаю, это сложнее, чем отменять правки с телефона] но вот есть этот реестр на стороннем сайте, можете пользоваться [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 23:12, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) ::::Тағы да қайталап айтамын, бұл жердегі сіздің бірінші қателігіңіз, мақала атауын талқылаусыз түбегейлі өзгертуіңіз. Мұндай шешімді өз бетіңізше қабылдауға болмайды. Сіз келтірген реестрге қатысты, тіпті ол дұрыс болғанның өзінде, атауды біржақты өзгертуге жеткілікті негіз болып табылмайды. Мұндай жағдайларда бірнеше сенімді дереккөздер қарастырылып, атау қауымдастық деңгейінде талқылануы тиіс. Қазіргі «Мәрмәрлі қабырға мұздығы» атауы жарияланған беделді дереккөзге негізделген, сондықтан ол талқылаусыз өзгертілмеуі керек. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:43, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Уики-марафон жайлы == Сәлеметсіз бе, қайырлы кеш! Уики-марафонға байланысты бір сұрағым болып тұр. «Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері» уики-марафонға арналған өзімнің мақалаларымда «Тексерілмеген мақала» деген шаблон тұрса, марафонға қатысуға бола ма? Әлде бұндай шаблонмен мақала есептелмей кетеді ме? Рахмет! [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 17:47, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) :Сәлеметсіз бе, «Тексерілмеген мақала» үлгісі болса да мақала болып санала береді. Ең бастысы жазған мақалаларыңызды марафон кестесіне еңгізуді ұмытпаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:50, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) 2i5o1jxeqsg5111acvv1hbwqdt8cz7e 2 725520 3604649 3603302 2026-05-13T21:26:21Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3604649 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Леонор (Астурия ханшайымы)]], [[София, Испания инфантасы]], [[VI Филипп (Испания патшасы)]], [[Летисия (Испания патшайымы)]], [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]], [[Хуан, Барселона графы]] * [[Ален де Ротшильд]], [[​Эрик де Ротшильд]] * [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == ! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] ! * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 icolz1qiua629wkke0a47ps05wxppc9 0 731290 3604384 3571123 2026-05-13T14:31:28Z Ashina 7704 /* Марапаттары */ 3604384 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Эльвира Әбілхасымқызы Әзімова | Суреті = Фото Эльвиры Азимовой.jpg | Атауы = Азимова, 2022 жыл | Туған жері = {{туғанжері|Тараз{{!}}Жамбыл|Таразда}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Туған күні = 15.02.1973 | Титулы = [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сот]] төрайымы | Ту = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 1 қаңтар 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым енгізілді, Конституциялық кеңес төрағасы ретінде [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]]'' | Ізбасары = |Титулы_2= [[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл|Адам құқықтары жөніндегі уәкіл]] |Басқара бастады_2= 2 қыркүйек 2019 |Басқаруын аяқтады_2 = 31 желтоқсан 2022 |Президент_2= [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Ізашары_2=[[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] |Ізбасары_2= [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] |Ту_2= Emblem of Kazakhstan latin.svg |Ту2_2= Flag of Kazakhstan.svg |Әкесі=Әбілхасым Нәхіпұлы Әзімов |Анасы=Райхан Қашкеева |Білімі=[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] (1996) |Марапаттары={{қатар|{{Құрмет ордені}}|{{Достық ордені}}|{{Барыс ордені}}}}}} '''Эльвира Әбілхасымқызы Азимова''' ([[15 ақпан]] [[1973 жыл]], [[Тараз|Жамбыл]] қаласы) — қазақстандық заңгер және саясаткер, 2023 жылдан [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сот]] төрайымы<ref>{{Cite web|title=Досье: Азимова Эльвира Абилхасимовна|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-azimova-elvira-abilhasimovna}}</ref><ref>{{Cite web|title=Азимова Эльвира Абилхасимовна (персональная справка)|url=https://prg.kz/document/?doc_id=31491609&pos=9;283}}</ref>. == Білімі == [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Х.А. Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетін]] «Халықаралық құқық» мамандығы бойынша бітірген (1996)<ref>{{Cite web|title=Эльвира Абилхасимовна Азимова|url=https://www.inform.kz/person/elvira-abilkhasimovna-azimova-1755780828/}}</ref>. == Мансабы == 1996—1999 жылдары Әділет министрлігінде Халықаралық-құқықтық қамтамасыз ету басқармасының жетекші маманы, бас консультанты болып жұмыс істеді. 1999—2005 жылдары Заңнама, халықаралық құқық және хаттама департаменттерінде түрлі лауазымдарда қызмет атқарды. 2005—2010 жылдары Әділет министрлігінің Заңға тәуелді актілер және халықаралық құқық, мемлекеттің мүліктік құқықтарын қорғау, шарттар және талап-арыз жұмысы департаменті басшысы. 2010—2013 жылдары Әділет министрлігінің халықаралық шарттарды сараптау департаментінің директоры. 2013—2019 жылдары Әділет министрінің орынбасары. 2019—2022 жылдары [[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл]] болды. 2022 жылғы 29 желтоқсанда Президент Жарлығымен [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сот Төрағасы]] лауазымына тағайындалды. 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссияға жетекшілік етті.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> === Қосымша қызметтері === * Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның мүшесі (18.09.2021 – 27.01.2023); * Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссияның мүшесі (11.04.2014 – 17.05.2022); * Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның төрағасы (21.01.2026 жылдан бастап). == Марапаттары == * «Құрмет» ордені (2013), * II дәрежелі «Достық» ордені (16.12.2021), * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), * «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» (2012) * I дәрежелі «Еуразиялық экономикалық одақ құруға қосқан үлесі үшін» (08.05.2015), * «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) * Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасымен (2007) марапатталған.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/about/structure/people/1179?lang=kk Азимова Эльвира Әбілхасымқызы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Конституциялық Соты төрағалары]] rqmlbunlaowb17pfsemkz09uyc2xfis 0 737215 3604597 3604270 2026-05-13T18:43:52Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ayazhan10|Ayazhan10]] ([[User talk:Ayazhan10|т]]) өңдемелерінен [[User:Маржан АК|Маржан АК]] соңғы нұсқасына қайтарды 3318819 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Глоттогенез''' ''(грек. glotta – тіл, сөйлесу + genesis – пайда '' болу, орыс. глоттогенез, ағылш. Gllottogenesis)'' – ''1. Өзге таңбалар жүйесінен ерекшеленетін адамзаттың табиғи дыбыс тілінің пайда болу процесі. Г. теориясы антропологтар мен паленеверолгтардың бірлесуімен ХХ ғ. бойында жасалды. (А. Тромбетти, Б. Розенкранц) 1984 ж. Г. зерттеу бойынша халықаралық қоғам Парижде құрылды. Г. зерттеу нәтижесінде ғалымдар табиғи дыбыстық тілдің пайда болуына, оның алғашқы адамдар мен бүгінгі адамдар арасындағы дыбыстауларына жақын екендігіне мақсатты түрде жатқызады. (Home sapiens шамамен 100 мың жыл бұрын). 2. Тілдің диахрониялық әлеуметтік лингвистиканың пәні ретінде пайда болуы (құрылуы). Г. мынадай факторлар сипатталған: тарихи-гендік, тілдік қатынас, тіл кодификациясы + стандартталуы, диалектілердің бөлінуі (миграция, изоляция, басып алу), пиджиндердің, креол тілдердің қалыптасуы, ұлттың қалыптасуы, этникалық тұтастық + сәйкестілік, діни ағымдар, жаңғырту, жеке адам қызметінің нәтижесі (Дамге, Лютер, К.Ататүрік т.б.) сауда қатынасы, құлдық, плантациялық шаруашылық, сондай-ақ халықаралық жасанды тілдері жасау жоспары. <ref>Абасилов А. Әлеуметтік лингвистика сөздігі. – Алматы, 2016.-168 бет.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} e0vm4u0ahysfbozga3u69cw0exgwail 2 747228 3604892 3602467 2026-05-14T10:40:39Z MuratbekErkebulan 162992 3604892 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы<br>Туылған күні: 25.12.2013''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} |{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|69}} == Мақала == 69 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |- | 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+934</span></center> |- | 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7461</span></center> |- | 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+37 881</span></center> |- | 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 790</span></center> |- | 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7683</span></center> |- | 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2669</span></center> |- | 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2226</span></center> |- | 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4256</span></center> |- | 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3887</span></center> |- | 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6139</span></center> |- | 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4700</span></center> |- | 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7917</span></center> |- | 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1727</span></center> |- | 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3848</span></center> |- | 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4778</span></center> |- | 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1370</span></center> |- | 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7084</span></center> |- | 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7440</span></center> |- | 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5192</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 40 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> eouil1i9iym87r0hjrqcx1z2tor48xs 0 757578 3604587 3508909 2026-05-13T18:09:41Z Kas77777 100404 3604587 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sports league | title = Шайбалы хоккейден Азия чемпионаты | current = [[Шайбалы хоккейден Азия чемпионаты 2024]] | logo = | pixels = | sport = Хоккей | chairman = | ceotag = | ceo = | founded = 2024 | teams = 16 | champion = {{KAZ}} (1-ші рет) | most_champs = {{KAZ}} (1 рет) | countries = Халықаралық ([[IIHF]]) | TV = | website = [https://www.iihf.com/ http://www.iihf.com] }} '''Шайбалы хоккейден Азия чемпионаты''' ({{Lang-en|Ice hockey Asia championships}}) — [[Халықаралық хоккей федерациясы]]мен өткізілетін құрамалар арасындағы басты [[хоккей]] турнирі. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| border=1 style="border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center" cellpadding=3 cellspacing=0 width=100 % |- bgcolor=#C1D8FF !rowspan=2 width=5 %|Жыл !rowspan=2 width=10 %|Өткізілу орны !width=1 % rowspan=36 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Финалдық матч !width=1 % rowspan=36 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Қола үшін матч |- bgcolor=#EFEFEF !width=15 %|Алтын !width=8 %|Есеп !width=15 %|Күміс !width=15 %|Қола !width=8 %|Есеп !width=15 %|4-ші орын |- align=center |- bgcolor=#D0E7FF |[[2024]] |{{KAZ}} |'''{{KAZ}}''' | |{{JPN}} |{{KOR}} | |{{CHN}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2025]] |{{CHN}} |'''{{KAZ}}''' | |{{KOR}} |{{JPN}} | |{{CHN}} |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{KAZ}} |1||0||0||'''1''' |- |- align=center |'''2'''||align="left"|{{JPN}} |0||1||0||'''1''' |- |'''3'''||align=left|{{KOR}} |0||0||1||'''1''' |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.iihf.com IIHF ресми сайты] [[Санат:Шайбалы хоккейден Азия чемпионаттары]] gnpuhshmdldar7j5vrpuuyeggd7cvit 3604588 3604587 2026-05-13T18:12:42Z Kas77777 100404 /* Жалпы медальдар саны */ 3604588 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sports league | title = Шайбалы хоккейден Азия чемпионаты | current = [[Шайбалы хоккейден Азия чемпионаты 2024]] | logo = | pixels = | sport = Хоккей | chairman = | ceotag = | ceo = | founded = 2024 | teams = 16 | champion = {{KAZ}} (1-ші рет) | most_champs = {{KAZ}} (1 рет) | countries = Халықаралық ([[IIHF]]) | TV = | website = [https://www.iihf.com/ http://www.iihf.com] }} '''Шайбалы хоккейден Азия чемпионаты''' ({{Lang-en|Ice hockey Asia championships}}) — [[Халықаралық хоккей федерациясы]]мен өткізілетін құрамалар арасындағы басты [[хоккей]] турнирі. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| border=1 style="border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center" cellpadding=3 cellspacing=0 width=100 % |- bgcolor=#C1D8FF !rowspan=2 width=5 %|Жыл !rowspan=2 width=10 %|Өткізілу орны !width=1 % rowspan=36 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Финалдық матч !width=1 % rowspan=36 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Қола үшін матч |- bgcolor=#EFEFEF !width=15 %|Алтын !width=8 %|Есеп !width=15 %|Күміс !width=15 %|Қола !width=8 %|Есеп !width=15 %|4-ші орын |- align=center |- bgcolor=#D0E7FF |[[2024]] |{{KAZ}} |'''{{KAZ}}''' | |{{JPN}} |{{KOR}} | |{{CHN}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2025]] |{{CHN}} |'''{{KAZ}}''' | |{{KOR}} |{{JPN}} | |{{CHN}} |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{KAZ}} |2||0||0||'''2''' |- |- align=center |rowspan=2|'''2'''||align="left"|{{JPN}} |0||1||1||'''1''' |- |align=left|{{KOR}} |0||1||1||'''1''' |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.iihf.com IIHF ресми сайты] [[Санат:Шайбалы хоккейден Азия чемпионаттары]] l9rkrajkqnptq5vgewj4n85511ilxe5 3604589 3604588 2026-05-13T18:13:02Z Kas77777 100404 /* */ 3604589 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sports league | title = Шайбалы хоккейден Азия чемпионаты | current = [[Шайбалы хоккейден Азия чемпионаты 2025]] | logo = | pixels = | sport = Хоккей | chairman = | ceotag = | ceo = | founded = 2024 | teams = 4 | champion = {{KAZ}} (2-ші рет) | most_champs = {{KAZ}} (2 рет) | countries = Халықаралық ([[IIHF]]) | TV = | website = [https://www.iihf.com/ http://www.iihf.com] }} '''Шайбалы хоккейден Азия чемпионаты''' ({{Lang-en|Ice hockey Asia championships}}) — [[Халықаралық хоккей федерациясы]]мен өткізілетін құрамалар арасындағы басты [[хоккей]] турнирі. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| border=1 style="border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center" cellpadding=3 cellspacing=0 width=100 % |- bgcolor=#C1D8FF !rowspan=2 width=5 %|Жыл !rowspan=2 width=10 %|Өткізілу орны !width=1 % rowspan=36 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Финалдық матч !width=1 % rowspan=36 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Қола үшін матч |- bgcolor=#EFEFEF !width=15 %|Алтын !width=8 %|Есеп !width=15 %|Күміс !width=15 %|Қола !width=8 %|Есеп !width=15 %|4-ші орын |- align=center |- bgcolor=#D0E7FF |[[2024]] |{{KAZ}} |'''{{KAZ}}''' | |{{JPN}} |{{KOR}} | |{{CHN}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2025]] |{{CHN}} |'''{{KAZ}}''' | |{{KOR}} |{{JPN}} | |{{CHN}} |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{KAZ}} |2||0||0||'''2''' |- |- align=center |rowspan=2|'''2'''||align="left"|{{JPN}} |0||1||1||'''1''' |- |align=left|{{KOR}} |0||1||1||'''1''' |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.iihf.com IIHF ресми сайты] [[Санат:Шайбалы хоккейден Азия чемпионаттары]] d14pblevveeodumrlh2kordi5wch683 0 759875 3604373 3570946 2026-05-13T14:12:37Z Sagzhan 29953 /* Өмірі */ 3604373 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Құтлұқ Бұқа | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның беклербегі | Ту = | Басқара бастады = 1351 | Басқаруын аяқтады = 1357 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ | Ізбасары = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = 1310 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1393 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Енджлі (Найман) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Лақап аты = Өкіреш шал | Балалары = Ілияс, Синан, Қаптағай | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата''' — 1351-1357 жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның беклербегі. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген. == Өмірі == Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды. Құтлұқ Бұқа [[Көксулардағы шайқас|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклер бегі|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған. [[Алтын Орда]] дәуірінде [[наймандар]] [[Шыбан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы Дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа [[Қызыр хан|Қызыр оғланның]] бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, [[Қызыр хан|Қызыр]] [[Тайдула хатұн|Тайдуллаға]] үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын [[Қызыр хан|Қызыр]] қашуға мәжбүр болады. [[Қызыр хан|Қызыр]] мен [[Тайдула хатұн|Тайдулланың]] араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, [[Қызыр хан|Қызырға]] қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы [[Қызыр хан|Қызыр]] таққа отырып, [[Наурыз хан]], [[Тайдула хатұн]] және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]</ref> 1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы [[Келдібек хан]] өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекті]] өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған [[Мамай (қолбасшы)|Мамайға]] да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде [[Қырым|Қырымдағы]] ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер [[Сугдея|Сугдеяны]] және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (қолбасшы)|Мамай]] басып алған [[Қырым|Қырым түбегін]] тастап кетуге мәжбүр болды. 1380 жылы [[Мамай (қолбасшы)|Мамай]] жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады. 1385–1386 жылдары [[Алтын Орда]] мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында [[Солхат]] қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша [[Алтын Орда]] хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды. Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады. Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды. «Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.<ref>[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]</ref> == Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер == Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады <ref>Тынышпаев, 2014: 34</ref>, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклер бегі|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді. Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған<ref>Ибрагимов және т.б., 1969: 144</ref>. Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған. Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – [[Қаптағай]], ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған <ref>Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125</ref>. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь (қала)|Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз<ref>Селезнев, 2009: 100</ref>. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады <ref>Искакова, 2012: 402</ref>. == Ұрпақтары == Найман шежіресіндегі бүкіл [[Қаптағай]], [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.<ref>[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]] [[Санат:Алтын Орда билері]] 6gj6xgfig4rww9etwqrtvvc1cxtvv8r 10 764845 3604606 3603979 2026-05-13T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3604606 json application/json { "articles": 243659, "pages": 666990, "edits": 3600888, "users": 177617, "activeusers": 518, "admins": 15, "files": 8699 } i8z4s501xwni81kphxsxxs5oh0jo7xr 4 775564 3604725 3604159 2026-05-14T03:05:48Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3604725 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 43345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 52952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72299] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 45949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 117795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 362974] |- |3 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 60458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 282001] |- |4 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 15189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 40862] |- |5 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 16438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 27298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 41505] |- |6 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 30470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 52357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 214847] |- |7 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 9749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 37029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 116085] |- |8 |[[Арқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 8477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 13976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 17251] |- |9 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 134572] |- |10 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 8230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 14109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 22113] |- |11 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 120698] |- |12 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 33460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 71836] |- |13 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26835] |- |14 |[[Түпті жуа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 7008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 10978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 11256] |- |15 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 5693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17268] |- |16 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14826] |- |17 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 3760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 12612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 26554] |- |18 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 89454] |- |19 |[[Қазақстан музейлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8811] |- |20 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 5340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 11030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 29305] |- |21 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 103447] |- |22 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 17168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 69428] |- |23 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33039] |- |24 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10952] |- |25 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50155] |- |26 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 62184] |- |27 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26057] |- |28 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 125404] |- |29 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 12096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29879] |- |30 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 5702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 13215] |- |31 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 60555] |- |32 |[[Жуніс Сахиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 6541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9350] |- |33 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 56046] |- |34 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 28564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 59430] |- |35 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 79347] |- |36 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40296] |- |37 |[[Қазақстан халқының бірлігі күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7732] |- |38 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6549] |- |39 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19880] |- |40 |[[Жоба:Уики-көктем 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 6646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 8161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 8161] |- |41 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55847] |- |42 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15621] |- |43 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 19251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 84632] |- |44 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 4463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 16803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 120261] |- |45 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52666] |- |46 |[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6313] |- |47 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 4062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 7335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18471] |- |48 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 6835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 59043] |- |49 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 5770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 11145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 26585] |- |50 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 85928] |- |51 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19213] |- |52 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 5700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 11640] |- |53 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 6309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 16872] |- |54 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 11040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43717] |- |55 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36002] |- |56 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40611] |- |57 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 3083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 7446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 25314] |- |58 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16322] |- |59 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 41002] |- |60 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 8867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 41177] |- |61 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46890] |- |62 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 9472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 31044] |- |63 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22239] |- |64 |[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 5992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 8754] |- |65 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 3127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27713] |- |66 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27736] |- |67 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 2326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8403] |- |68 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 33282] |- |69 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 10129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23775] |- |70 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15149] |- |71 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 8244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 26264] |- |72 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16703] |- |73 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 8657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 36798] |- |74 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63084] |- |75 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 7569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 29009] |- |76 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 38484] |- |77 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16138] |- |78 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 8442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 50248] |- |79 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9785] |- |80 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 50128] |- |81 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12738] |- |82 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 3447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 7025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 29835] |- |83 |[[Түменбай Қуандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4375] |- |84 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11340] |- |85 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 3319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 7574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 42440] |- |86 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20494] |- |87 |[[Асқар Алтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 5382] |- |88 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18416] |- |89 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 16300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 68583] |- |90 |[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4058] |- |91 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 2573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 4207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 11035] |- |92 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17558] |- |93 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23119] |- |94 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 4380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 13443] |- |95 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 7882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 26279] |- |96 |[[Kaspi.kz]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Kaspi.kz 3123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi.kz 3351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Kaspi.kz 4589] |- |97 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14917] |- |98 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 7128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33533] |- |99 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 42162] |- |100 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 6979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 66136] |- |101 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33617] |- |102 |[[Ғарышкер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 3333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 6421] |- |103 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27206] |- |104 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 66662] |- |105 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20584] |- |106 |[[Темірхан Медетбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4515] |- |107 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14040] |- |108 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21901] |- |109 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 29030] |- |110 |[[Юрий Алексеевич Гагарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5329] |- |111 |[[Тахауи Ахтанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6629] |- |112 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18664] |- |113 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25488] |- |114 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 9585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 83624] |- |115 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 5693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19425] |- |116 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28541] |- |117 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 5748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 31010] |- |118 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 60301] |- |119 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47673] |- |120 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8207] |- |121 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37626] |- |122 |[[Жәркен Бөдешұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6845] |- |123 |[[Тынымбай Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6645] |- |124 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12969] |- |125 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 2577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 27937] |- |126 |[[Ерлан Жүніс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 3167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 4024] |- |127 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 25471] |- |128 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22372] |- |129 |[[Абдолла Ахметұлы Розыбакиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3256] |- |130 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 64489] |- |131 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 24739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 41839] |- |132 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 3547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 11878] |- |133 |[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8840] |- |134 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12778] |- |135 |[[Жүйелік блок]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 2088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 2665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 6838] |- |136 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26737] |- |137 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7933] |- |138 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22060] |- |139 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 7867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 32575] |- |140 |[[Бесқонақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 3065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4442] |- |141 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30312] |- |142 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 41628] |- |143 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38196] |- |144 |[[Ғарышкерлер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2530] |- |145 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 6095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28645] |- |146 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 3890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 7008] |- |147 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 19980] |- |148 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13530] |- |149 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16161] |- |150 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28893] |- |151 |[[Отырар кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3970] |- |152 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16945] |- |153 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 5098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 25157] |- |154 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 21455] |- |155 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 4554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 6247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 21209] |- |156 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 5031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 27086] |- |157 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 34350] |- |158 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 5327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 26425] |- |159 |[[Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 2245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 3491] |- |160 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13725] |- |161 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32986] |- |162 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 5748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 32335] |- |163 |[[Авторлық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3923] |- |164 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37273] |- |165 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15623] |- |166 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30763] |- |167 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 23925] |- |168 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 5044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 23059] |- |169 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10209] |- |170 |[[Барыс (жануар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 2729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 9957] |- |171 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8426] |- |172 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 46138] |- |173 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20488] |- |174 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 4162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13735] |- |175 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28473] |- |176 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36446] |- |177 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31154] |- |178 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21421] |- |179 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 6918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 33736] |- |180 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22346] |- |181 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 2293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4034] |- |182 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 7714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 58675] |- |183 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23990] |- |184 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30384] |- |185 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11235] |- |186 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17301] |- |187 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15955] |- |188 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22128] |- |189 |[[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 10494] |- |190 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10952] |- |191 |[[Александрия кiтапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2582] |- |192 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32063] |- |193 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23530] |- |194 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 5793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23928] |- |195 |[[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 4816] |- |196 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20999] |- |197 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 4622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 25319] |- |198 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7183] |- |199 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 4217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17525] |- |200 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 4908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20695] |- |201 |[[Құралайдың салқыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 7833] |- |202 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10054] |- |203 |[[Пернетақта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 1545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 6032] |- |204 |[[Қарлығаштар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 2545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 8703] |- |205 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27883] |- |206 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23959] |- |207 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 6168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 29210] |- |208 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16419] |- |209 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 4841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26515] |- |210 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24114] |- |211 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30134] |- |212 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32840] |- |213 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20661] |- |214 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 3155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 15196] |- |215 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21853] |- |216 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 25174] |- |217 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13165] |- |218 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16970] |- |219 |[[Ғарыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 2234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 5197] |- |220 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26134] |- |221 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 18606] |- |222 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17803] |- |223 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 5644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 25627] |- |224 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19017] |- |225 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 14746] |- |226 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 5119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18285] |- |227 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24174] |- |228 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 4848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27034] |- |229 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2926] |- |230 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20116] |- |231 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 25606] |- |232 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20080] |- |233 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 24987] |- |234 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 39610] |- |235 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11572] |- |236 |[[Қазақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5948] |- |237 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10989] |- |238 |[[Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 1844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 4306] |- |239 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17769] |- |240 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 4135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 26444] |- |241 |[[Алдаркөсе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7930] |- |242 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31116] |- |243 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26607] |- |244 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 24037] |- |245 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18803] |- |246 |[[Принтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 2762] |- |247 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 13658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 21025] |- |248 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13333] |- |249 |[[Шөмішбай Нағашыбайұлы Сариев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3722] |- |250 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 4180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 18263] |- |251 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 3354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 17348] |- |252 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 17663] |- |253 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 59903] |- |254 |[[Қазақстан кітапханалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2065] |- |255 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13501] |- |256 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 3230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12788] |- |257 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28078] |- |258 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21567] |- |259 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17702] |- |260 |[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 6989] |- |261 |[[Алгоритм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 2176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 8020] |- |262 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17827] |- |263 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 3767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18870] |- |264 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30378] |- |265 |[[Тінтуір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 2134] |- |266 |[[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3821] |- |267 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6080] |- |268 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 4263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 19188] |- |269 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 2271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 12116] |- |270 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 23009] |- |271 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16969] |- |272 |[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6279] |- |273 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9502] |- |274 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 6936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 22968] |- |275 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6935] |- |276 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 2379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 8093] |- |277 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32606] |- |278 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 3674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 15133] |- |279 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 29485] |- |280 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9883] |- |281 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20533] |- |282 |[[Рим империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9643] |- |283 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21784] |- |284 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19744] |- |285 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38648] |- |286 |[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1641] |- |287 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 23293] |- |288 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 11148] |- |289 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8153] |- |290 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15551] |- |291 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 41532] |- |292 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11992] |- |293 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13549] |- |294 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12645] |- |295 |[[Галактика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3380] |- |296 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16703] |- |297 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 3107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 18175] |- |298 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 6638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 37498] |- |299 |[[Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2890] |- |300 |[[Марс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 1726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 5195] |- |301 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21947] |- |302 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3665] |- |303 |[[Үй құстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 60] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1889] |- |304 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10107] |- |305 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8723] |- |306 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 18090] |- |307 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23818] |- |308 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7512] |- |309 |[[Жаһандану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 2026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 10516] |- |310 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 2943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9752] |- |311 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9422] |- |312 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9711] |- |313 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1846] |- |314 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17284] |- |315 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 6002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 29666] |- |316 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14714] |- |317 |[[Жеңіс күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5564] |- |318 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 19430] |- |319 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 6182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17511] |- |320 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26822] |- |321 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10915] |- |322 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13990] |- |323 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17469] |- |324 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15688] |- |325 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 13085] |- |326 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 16463] |- |327 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12826] |- |328 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7525] |- |329 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14457] |- |330 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20743] |- |331 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 13756] |- |332 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 3860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 18512] |- |333 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16693] |- |334 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6182] |- |335 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12879] |- |336 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 8993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30550] |- |337 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13667] |- |338 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15613] |- |339 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12646] |- |340 |[[Тел өскен ұл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1985] |- |341 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19759] |- |342 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 11171] |- |343 |[[Алтынемел ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7809] |- |344 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27503] |- |345 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10703] |- |346 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12436] |- |347 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 4441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 26383] |- |348 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12254] |- |349 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15864] |- |350 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 12349] |- |351 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14166] |- |352 |[[Көктем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 4765] |- |353 |[[Қазақстандағы туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6118] |- |354 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15489] |- |355 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23251] |- |356 |[[Қазақстанның сыртқы саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7753] |- |357 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11256] |- |358 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20064] |- |359 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 12059] |- |360 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25100] |- |361 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16064] |- |362 |[[ЮНЕСКО]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 6328] |- |363 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4930] |- |364 |[[Монитор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 3613] |- |365 |[[Леонардо да Винчи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 4510] |- |366 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13449] |- |367 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 14459] |- |368 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 19879] |- |369 |[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5345] |- |370 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 2432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 15487] |- |371 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 7206] |- |372 |[[Кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6338] |- |373 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16140] |- |374 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9224] |- |375 |[[Мекемтас Мырзахметұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4647] |- |376 |[[Медеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 1735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 8060] |- |377 |[[Шолпан (ғаламшар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 6072] |- |378 |[[Галстук]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2474] |- |379 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16591] |- |380 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 12928] |- |381 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 3716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 15412] |- |382 |[[Шахмет Құсайынұлы Құсайынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3137] |- |383 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15251] |- |384 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 5960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25326] |- |385 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18931] |- |386 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16376] |- |387 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 4047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16722] |- |388 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11938] |- |389 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17415] |- |390 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12915] |- |391 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 2763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 25842] |- |392 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 11818] |- |393 |[[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5414] |- |394 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13959] |- |395 |[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8710] |- |396 |[[Тыныс белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9080] |- |397 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 4327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 25140] |- |398 |[[Франция Ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1415] |- |399 |[[Қазақтың ұлттық тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18887] |- |400 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37273] |- |401 |[[Қайта құру кезеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 7401] |- |402 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3995] |- |403 |[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1475] |- |404 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 14051] |- |405 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13412] |- |406 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 8563] |- |407 |[[Театр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 6469] |- |408 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8296] |- |409 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7199] |- |410 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9586] |- |411 |[[Плагиат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 2151] |- |412 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 17266] |- |413 |[[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1212] |- |414 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 2152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 9760] |- |415 |[[Қазақ солдаты (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3849] |- |416 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13158] |- |417 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12839] |- |418 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14714] |- |419 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 7123] |- |420 |[[Жуа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1903] |- |421 |[[Кеңес Одағының Батыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 5183] |- |422 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32888] |- |423 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24374] |- |424 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 2706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 6903] |- |425 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7805] |- |426 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32483] |- |427 |[[Аспан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3301] |- |428 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5313] |- |429 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5447] |- |430 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8099] |- |431 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9500] |- |432 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 14210] |- |433 |[[Тәттімбет Қазанғапұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7372] |- |434 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8882] |- |435 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10149] |- |436 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12936] |- |437 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12500] |- |438 |[[Қояндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11231] |- |439 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13320] |- |440 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11075] |- |441 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4580] |- |442 |[[Мона Лиза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 3594] |- |443 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11910] |- |444 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7016] |- |445 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19364] |- |446 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12426] |- |447 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8334] |- |448 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16371] |- |449 |[[Шие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2279] |- |450 |[[Лувр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 2927] |- |451 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11437] |- |452 |[[Электронды пошта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 1506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 4128] |- |453 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11907] |- |454 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4988] |- |455 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12368] |- |456 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3225] |- |457 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 20114] |- |458 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15172] |- |459 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 2752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 14647] |- |460 |[[Бейсенбай Кенжебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2945] |- |461 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8332] |- |462 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13329] |- |463 |[[Киелі жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1472] |- |464 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 8183] |- |465 |[[Гераклит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1568] |- |466 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 18431] |- |467 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10746] |- |468 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 5193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 23785] |- |469 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 2543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 13219] |- |470 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11151] |- |471 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15377] |- |472 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16020] |- |473 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15484] |- |474 |[[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 8346] |- |475 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 8829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19868] |- |476 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 2936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 19453] |- |477 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12553] |- |478 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9446] |- |479 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 4574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 19471] |- |480 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 31919] |- |481 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7819] |- |482 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12198] |- |483 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 6191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 33106] |- |484 |[[Келес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1835] |- |485 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15552] |- |486 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 1997] |- |487 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11148] |- |488 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6911] |- |489 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 2769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 23381] |- |490 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 30882] |- |491 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10910] |- |492 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9115] |- |493 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 13047] |- |494 |[[Орыс асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1634] |- |495 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15926] |- |496 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 18955] |- |497 |[[Мысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 6342] |- |498 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 2303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19039] |- |499 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12733] |- |500 |[[Салауатты өмір салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6822] |- |501 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 18712] |- |502 |[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 9603] |- |503 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13227] |- |504 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21409] |- |505 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12637] |- |506 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6251] |- |507 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11632] |- |508 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10128] |- |509 |[[Қатысушы:1nter pares]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 2364] |- |510 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10017] |- |511 |[[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10353] |- |512 |[[Қатысушы:Rasulbek Adil]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2561] |- |513 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 24160] |- |514 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10256] |- |515 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9240] |- |516 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 16579] |- |517 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 2734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18266] |- |518 |[[Әсет Найманбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3540] |- |519 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27692] |- |520 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 16036] |- |521 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11187] |- |522 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7207] |- |523 |[[Ұйғырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6360] |- |524 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8079] |- |525 |[[Ай (серік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 6458] |- |526 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 5353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 23132] |- |527 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12033] |- |528 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9486] |- |529 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 18203] |- |530 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12366] |- |531 |[[Аралас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4295] |- |532 |[[Дүниежүзілік көрме (2017)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 2262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 11914] |- |533 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12882] |- |534 |[[Есім ханның ескі жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5664] |- |535 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9992] |- |536 |[[Нұралы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6533] |- |537 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14716] |- |538 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8601] |- |539 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10818] |- |540 |[[Гиннесс рекордтар кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2431] |- |541 |[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18491] |- |542 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5908] |- |543 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15934] |- |544 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12777] |- |545 |[[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3406] |- |546 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5339] |- |547 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5113] |- |548 |[[Илон Маск]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 3937] |- |549 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7586] |- |550 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12832] |- |551 |[[Аққан жұлдыз (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3311] |- |552 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11471] |- |553 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9272] |- |554 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12715] |- |555 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16059] |- |556 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17476] |- |557 |[[Қазан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10021] |- |558 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16127] |- |559 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11770] |- |560 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6721] |- |561 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10060] |- |562 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 11628] |- |563 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 22606] |- |564 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 13001] |- |565 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 17278] |- |566 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 7643] |- |567 |[[Чернобыль апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 3004] |- |568 |[[Халықаралық ұйымдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 1962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 7478] |- |569 |[[Кітапхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4109] |- |570 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15710] |- |571 |[[Балықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9904] |- |572 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12362] |- |573 |[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3727] |- |574 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7178] |- |575 |[[Күләш Ділдәқызы Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4530] |- |576 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7910] |- |577 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21533] |- |578 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 17060] |- |579 |[[Құс жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3977] |- |580 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9107] |- |581 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8953] |- |582 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 2459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 14658] |- |583 |[[Нұрсұлу Елубайқызы Тапалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2269] |- |584 |[[Робот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 2569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 10654] |- |585 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7859] |- |586 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11274] |- |587 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9499] |- |588 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13195] |- |589 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 2678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 12982] |- |590 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13689] |- |591 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9153] |- |592 |[[Татарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3428] |- |593 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4103] |- |594 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11904] |- |595 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3657] |- |596 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8738] |- |597 |[[Роза Мұқанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4590] |- |598 |[[Күн (жұлдыз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6519] |- |599 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10343] |- |600 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17957] |- |601 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 13272] |- |602 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11685] |- |603 |[[Мұражай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5752] |- |604 |[[Мөде қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5454] |- |605 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8981] |- |606 |[[Күй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5189] |- |607 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7119] |- |608 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 13602] |- |609 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9095] |- |610 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8225] |- |611 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15649] |- |612 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 2141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 15544] |- |613 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7901] |- |614 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9051] |- |615 |[[Бақбақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4369] |- |616 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 2021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7911] |- |617 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11660] |- |618 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 11171] |- |619 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 9603] |- |620 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5678] |- |621 |[[Қазақстан 2050]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 5094] |- |622 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7551] |- |623 |[[Мәлік Ғабдуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12885] |- |624 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11564] |- |625 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3710] |- |626 |[[Өзбектер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4343] |- |627 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 10503] |- |628 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15327] |- |629 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3747] |- |630 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29626] |- |631 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7252] |- |632 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 13370] |- |633 |[[Кемпірқосақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 3750] |- |634 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 10731] |- |635 |[[Қырғыз асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1577] |- |636 |[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6905] |- |637 |[[Наурыз көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8280] |- |638 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 8065] |- |639 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9450] |- |640 |[[Таласбек Әсемқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3246] |- |641 |[[Қазақтың 500 ән-күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 13473] |- |642 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9919] |- |643 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14257] |- |644 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 3137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11615] |- |645 |[[Сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8552] |- |646 |[[Қарағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 4982] |- |647 |[[Адам даму индексі бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3899] |- |648 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 11127] |- |649 |[[Иосиф Виссарионович Сталин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 7056] |- |650 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13988] |- |651 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9146] |- |652 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 10742] |- |653 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 11958] |- |654 |[[Шарана шайқау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7367] |- |655 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8396] |- |656 |[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4975] |- |657 |[[Николай Коперник]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 4281] |- |658 |[[Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3848] |- |659 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16728] |- |660 |[[Ежелгі Рим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 4504] |- |661 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9754] |- |662 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9669] |- |663 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 3017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15133] |- |664 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7036] |- |665 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12840] |- |666 |[[Раушангүлділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5854] |- |667 |[[Шоқжұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 4633] |- |668 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10809] |- |669 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9191] |- |670 |[[Ақсақ құлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 5191] |- |671 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14017] |- |672 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6484] |- |673 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8584] |- |674 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12827] |- |675 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 11855] |- |676 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14188] |- |677 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26209] |- |678 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13505] |- |679 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 12613] |- |680 |[[Тiлеуке Құлекеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3177] |- |681 |[[КСРО ыдырауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 5956] |- |682 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 2016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9634] |- |683 |[[Бейбітшілік және келісім сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5754] |- |684 |[[Спорт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 4586] |- |685 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 5823] |- |686 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14592] |- |687 |[[Еңлік — Кебек (пьеса)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 8987] |- |688 |[[Геродот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 6754] |- |689 |[[Көтеш Райымбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2093] |- |690 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 11373] |- |691 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 2332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 19877] |- |692 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 8049] |- |693 |[[:Сурет:Asian Barred Owlet in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |- |694 |[[Қыз Жібек (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8831] |- |695 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8382] |- |696 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8955] |- |697 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8464] |- |698 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8624] |- |699 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11050] |- |700 |[[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2187] |- |701 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20009] |- |702 |[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21696] |- |703 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7122] |- |704 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4494] |- |705 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11274] |- |706 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 9823] |- |707 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6587] |- |708 |[[Мәскеу шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2903] |- |709 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 11004] |- |710 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 11008] |- |711 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2329] |- |712 |[[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4451] |- |713 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9424] |- |714 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16789] |- |715 |[[Астана Опера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4417] |- |716 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8858] |- |717 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24625] |- |718 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13433] |- |719 |[[Қазақстан халқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 6977] |- |720 |[[Орыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4393] |- |721 |[[Семирамида аспалы бағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 10163] |- |722 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10331] |- |723 |[[Украин асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 814] |- |724 |[[Иса Мәсіх]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 5021] |- |725 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6622] |- |726 |[[Алғашқы көмек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 5908] |- |727 |[[Балбырауын (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 4040] |- |728 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6954] |- |729 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12231] |- |730 |[[Бразилия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6510] |- |731 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 13259] |- |732 |[[Көпен Әмірбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3533] |- |733 |[[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2707] |- |734 |[[Оқшау сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5951] |- |735 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8891] |- |736 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11084] |- |737 |[[Шал мен теңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 4517] |- |738 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 2045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 18443] |- |739 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 18194] |- |740 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 1818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 9853] |- |741 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6777] |- |742 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8307] |- |743 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7913] |- |744 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15424] |- |745 |[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5987] |- |746 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17742] |- |747 |[[Үркер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 2508] |- |748 |[[Арыстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4767] |- |749 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10863] |- |750 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9460] |- |751 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14514] |- |752 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8746] |- |753 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6063] |- |754 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9685] |- |755 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 8179] |- |756 |[[Әдемі инелік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 912] |- |757 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10597] |- |758 |[[Ленинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2614] |- |759 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4698] |- |760 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 9974] |- |761 |[[Адам даму индексі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 3708] |- |762 |[[Расул Хамзатұлы Хамзатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1160] |- |763 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 31162] |- |764 |[[Сарайшық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6870] |- |765 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10985] |- |766 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8731] |- |767 |[[Қазақтың атақты әнші-күйшілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6031] |- |768 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 3044] |- |769 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8402] |- |770 |[[Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6157] |- |771 |[[Меркурий (ғаламшар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 4500] |- |772 |[[Болат Кайроллаұлы Қонарбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 886] |- |773 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6280] |- |774 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 7471] |- |775 |[[:Санат:Айтыс ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7331] |- |776 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6812] |- |777 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6696] |- |778 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6378] |- |779 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 6184] |- |780 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9416] |- |781 |[[Ұлықбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3156] |- |782 |[[Нәзира Қожахметқызы Дәулетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 843] |- |783 |[[Байқоңыр (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3438] |- |784 |[[Шиебөрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 2257] |- |785 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7401] |- |786 |[[Тәж Махал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 5434] |- |787 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15244] |- |788 |[[Қазақстандағы су қоймаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5377] |- |789 |[[Алматы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11134] |- |790 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6206] |- |791 |[[Қоқиқаздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 3973] |- |792 |[[Альберт Эйнштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 5895] |- |793 |[[Ләззат Оразханқызы Асанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17803] |- |794 |[[Ғылыми-техникалық революция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 5386] |- |795 |[[Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5028] |- |796 |[[Пароль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 1427] |- |797 |[[Ғарышқа ұшқан жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2131] |- |798 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6551] |- |799 |[[Дамыған елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8136] |- |800 |[[Қарагөз (трагедия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 5845] |- |801 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11009] |- |802 |[[Өркениеттер қақтығысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2994] |- |803 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17479] |- |804 |[[Украина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4235] |- |805 |[[Ирандағы соғыс (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1431] |- |806 |[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 4464] |- |807 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8480] |- |808 |[[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4633] |- |809 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13260] |- |810 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 11835] |- |811 |[[Жақсылық Мұқашұлы Омар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 88] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 1786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 2345] |- |812 |[[Еуразия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11787] |- |813 |[[Аққулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7597] |- |814 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5217] |- |815 |[[Шайтанкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2512] |- |816 |[[Грузия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4230] |- |817 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8872] |- |818 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1569] |- |819 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6851] |- |820 |[[:Санат:Қазақстан мұражайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2167] |- |821 |[[Зәр шығару жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11046] |- |822 |[[Қартқожа (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4970] |- |823 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23925] |- |824 |[[Құлагер (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12043] |- |825 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 11947] |- |826 |[[Дәрілік өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8247] |- |827 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11167] |- |828 |[[Әскери коммунизм саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 8707] |- |829 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17906] |- |830 |[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7250] |- |831 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9600] |- |832 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 2586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11698] |- |833 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 8592] |- |834 |[[Хромосомалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5105] |- |835 |[[Мағауия Абайұлы Құнанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2940] |- |836 |[[Марқакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11939] |- |837 |[[Қазақ КСР-нің "мемлекеттік егемендігі туралы" декларациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3176] |- |838 |[[Адамның кейбір кездері...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 1430] |- |839 |[[Баубек Бұлқышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 3040] |- |840 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10154] |- |841 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18678] |- |842 |[[Ардақ Құттықожаұлы Назаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 6286] |- |843 |[[Смағұл Сәдуақасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7236] |- |844 |[[Отырар апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9552] |- |845 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8085] |- |846 |[[Тұмар ханша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 9497] |- |847 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9688] |- |848 |[[Мария Кюри]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1976] |- |849 |[[Ықылас Дүкенұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4092] |- |850 |[[Рауғаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 2112] |- |851 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 9985] |- |852 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9667] |- |853 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5919] |- |854 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6448] |- |855 |[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3820] |- |856 |[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8118] |- |857 |[[Надежда Андреевна Лушникова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1492] |- |858 |[[Юпитер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 4373] |- |859 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9372] |- |860 |[[Анықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10937] |- |861 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5874] |- |862 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7046] |- |863 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8157] |- |864 |[[:Санат:Қазақстан актерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2509] |- |865 |[[Тынық мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11176] |- |866 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8676] |- |867 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5281] |- |868 |[[Спартак көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1832] |- |869 |[[Жеуге жарамды және улы саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4464] |- |870 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9821] |- |871 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 4925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14834] |- |872 |[[Қорық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 4173] |- |873 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5207] |- |874 |[[Ғұмар Қараш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4510] |- |875 |[[Жұқпалы аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7491] |- |876 |[[Көлеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 2686] |- |877 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7571] |- |878 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8511] |- |879 |[[Тамыз бүлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3424] |- |880 |[[Дүниежүзілік денсаулық күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 47] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 934] |- |881 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 3707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 9982] |- |882 |[[Үлгі:Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5455] |- |883 |[[Қайың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 4532] |- |884 |[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2981] |- |885 |[[Сатурн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 3571] |- |886 |[[Даун синдромы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 7830] |- |887 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15763] |- |888 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6682] |- |889 |[[Дәнеш Рақышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1862] |- |890 |[[Жұбан Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9010] |- |891 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15332] |- |892 |[[Оянған өлке (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3029] |- |893 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 14562] |- |894 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 9084] |- |895 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16890] |- |896 |[[Кенелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2419] |- |897 |[[Антивирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5506] |- |898 |[[Конгресс кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1173] |- |899 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15651] |- |900 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8642] |- |901 |[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 7288] |- |902 |[[Бауырымен жорғалаушылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 4734] |- |903 |[[Ауыл шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9373] |- |904 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8777] |- |905 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6765] |- |906 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5630] |- |907 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 11585] |- |908 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 14144] |- |909 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 3220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 13506] |- |910 |[[Британ мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 777] |- |911 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14762] |- |912 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8388] |- |913 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4591] |- |914 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17420] |- |915 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8018] |- |916 |[[Жануарлар қалай үндейді (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 3987] |- |917 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6344] |- |918 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5304] |- |919 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8547] |- |920 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10970] |- |921 |[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5715] |- |922 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7912] |- |923 |[[Қазанғап Тілепбергенұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3607] |- |924 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 7159] |- |925 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26012] |- |926 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10139] |- |927 |[[:Санат:Қазақстан театрлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1701] |- |928 |[[Желшешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 8715] |- |929 |[[Киіз үй жабдықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5806] |- |930 |[[Өркениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 11209] |- |931 |[[Вирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5973] |- |932 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20379] |- |933 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9715] |- |934 |[[Хеопс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 3370] |- |935 |[[Бәйтерек (мифология)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3752] |- |936 |[[Сілтеме]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 1789] |- |937 |[[Митоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 1522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 8717] |- |938 |[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5119] |- |939 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9836] |- |940 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19871] |- |941 |[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 655] |- |942 |[[Ұлттық кітап күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 547] |- |943 |[[Эрмитаж]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 1986] |- |944 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10991] |- |945 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 16528] |- |946 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2393] |- |947 |[[Азамат соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9049] |- |948 |[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5586] |- |949 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 13040] |- |950 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10556] |- |951 |[[Ілия Жақанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3624] |- |952 |[[Инеліктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2013] |- |953 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8134] |- |954 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10195] |- |955 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 14105] |- |956 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9658] |- |957 |[[Күйші (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3891] |- |958 |[[Алкандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5540] |- |959 |[[Қуыршақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1800] |- |960 |[[:Санат:Қазақстан театр актерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1225] |- |961 |[[Жұлын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 1539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 5782] |- |962 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 7133] |- |963 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6949] |- |964 |[[Алкендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3613] |- |965 |[[Бір жасушалылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2529] |- |966 |[[Аминқышқылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 7330] |- |967 |[[Төлеген Тоқтаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2693] |- |968 |[[Сталинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2331] |- |969 |[[Швейцария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 5483] |- |970 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 14289] |- |971 |[[Емен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3318] |- |972 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5304] |- |973 |[[Қарағанды еңбекпен түзету лагері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 4138] |- |974 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11947] |- |975 |[[Қалқаман – Мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4680] |- |976 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7750] |- |977 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 9857] |- |978 |[[Есімше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 13776] |- |979 |[[Айша бибі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 6084] |- |980 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8322] |- |981 |[[Торғайлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 2524] |- |982 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6490] |- |983 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10160] |- |984 |[[Сәбит Дөнентаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4347] |- |985 |[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 7388] |- |986 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10531] |- |987 |[[Эрнест Хемингуэй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 4133] |- |988 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7526] |- |989 |[[Үлкен деректер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2090] |- |990 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9112] |- |991 |[[Аутизм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5472] |- |992 |[[Үстірт қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8178] |- |993 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 2012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 8037] |- |994 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7703] |- |995 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5845] |- |996 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13120] |- |997 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9910] |- |998 |[[Қарахан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5772] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} pxhr65be1mnlzwlucbjsh1x7ldqcn9j 0 776744 3604579 3572916 2026-05-13T17:34:44Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Беларусь облыс орталықтары|Беларусь облыс орталықтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604579 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Брест |шынайы атауы = {{lang-be|Брэст}} |сурет = Brest BY collage.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Brest, Belarus.svg |ту = Flag of Brest, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =05 |lat_sec =05 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =39 |lon_sec =25 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Брест облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Брест ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1017 |алғашқы дерек = 1017 |бұрынғы атаулары = Берестье, Брест-Литовск, Брест-над-Бугом |статус алуы = |жер аумағы = 146,12 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 280 ± 1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 337 428 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 162 |пошта индексі = 224001—224038, 224701 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Брест''' ({{lang-be|Брэст}}) — [[Беларусь]]тің оңтүстік-батысындағы қала, [[Брест облысы]] мен [[Брест ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-20|lang=}}</ref> Брест қаласының халқы 2026 жылғы жағдай бойынша 337 428 адамды құрады. Брест Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша алтыншы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-brest-9179.html|title=Население Брест|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Брест аймақтың оңтүстік-батыс бөлігінде, Мухавец өзені мен Батыс Буг өзенінің қосылатын жерінде орналасқан. Минск қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 320 км жерде. Брест орналасқан аймақтың жер бедері жазық, Мухавец өзенінің жайылмасына қарай баяу төмендейді. Батыс Бугтың оң жақ саласы болып табылатын кіші Лесная өзені Бресттің солтүстік шетінен ағып өтеді. Брест қысы жұмсақ, жазы орташа жылы. Қаңтар айының орташа температурасы -2,6&nbsp;°C, ал шілде айының температурасы +19,3&nbsp;°C. Орташа есеппен жылына 160 күн жаңбыр жауады, ал қар 68 күн жауады.<ref>{{citeweb|url=https://vb.by/help/about_brest/brest-obshhie-svedeniya.html?ysclid=mmyi9dd8y6936155783|title=Брест. Общие сведения|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Мыңжылдық тарихында Брест атауын бірнеше рет өзгертті. Ол шежірелерде Берестье, Берестий, Брест-Литовск (17-20 ғасырлар) және Бугтегі Бжесьч (1921-39) деп аталады, содан кейін қазіргі атауын қабылдады.<br /> Бір аңызға сәйкес, Литва жерлеріне саяхаттап бара жатқан бір саудагер батпақты аймаққа тап болады. Онда мол өскен қайың ағаштары батпақ арқылы жол ашуға көмектесті. Қайтар жолында саудагер батпақтардың жанындағы аралға кезігіп, осы жабайы жерлерден сәтті шыққанына ризашылық білдіріп, ғибадатхана салды. Кейінірек ол елді мекен құрып, оны Берестье деп атады, бұл «қайың қабығы» дегенді білдіреді. Брест алғаш рет шежірелерде 1019 жылы орыс князьдерінің өзара қақтығыстарына байланысты айтылады. Қазіргі уақытта Брест археологиялық мұражайы орналасқан бекініс Дреговичи қонысы орнында орналасқан. XI және XIII ғасырлар аралығында бұл шекаралық қоныс бірнеше рет поляктардың, Киев князьдерінің және Галиция-Волынь княздігінің бақылауына өтті, 1319 жылы Литва Ұлы Герцогтігіне қосылды. Көптеген сауда жолдарының қиылысында орналасқан бұл жерде қолөнер мен сауда өркендеді. Қалаға Қырым татарлары мен Тевтон рыцарлары да үнемі шабуыл жасады. 1596 жылы Польша-Литва Достастығының құрамына кірді. 1793 жылы Брест-Литовск Ресейге қосылды. 1830 жылы Брест бекінісінің құрылысы басталды. 20 ғасырдың басында қала 17 және 18 ғасырлардағы соғыстардан кейін қалпына келді. Брест-Литовск теміржол торабына айналды, зауыттар мен фабрикалар ашылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс қаланың одан әрі қирауына әкелді (1915). 1918 жылы мұнда Брест-Литовск келісіміне қол қойылды. 1920 жылдан 1939 жылға дейін ол Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдан бастап КСРО құрамына кірді. Брест бекінісі 1941 жылғы нацистік шабуылдың толық күшін бастан кешірген алғашқы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1157-Brest.html|title=Европа. Белоруссия. Брестская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == '''Кәсіпорындары''' — бүгінгі таңда қалада 3000-нан астам кәсіпорын жұмыс істейді, оның үштен бірінен астамы коммерциялық кәсіпорындар. Шағын бизнес халықтың шамамен 10%-ын жұмыспен қамтып отыр. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі өнеркәсіп құрылымында жетекші орын алады. Брест кәсіпорындары аймақтың өнеркәсіптік әлеуетінің үштен бір бөлігін құрайды. Олардың өнімдері Ресей, Италия, Германия, Польша және Нидерланды сияқты 40-қа жуық елде сатып алынады. Барлығы қалада 50-ден астам ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан. «Брестсельмаш» ААҚ, «КОМПО ЧУП» және «Савушкин Продукт» ААҚ, «Брест ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Брестгазоаппарат» БК ААҚ, «Савушкин Продукт» ААҚ тұрақты жұмыс жасауда. «Респект ЧУП» сияқты жеке кәсіпорындар және «Вива-Шик ЧУП» сияқты тігін фабрикалары, «Нельва тігін фабрикасы» СООО, «Николь-Стил» СООО, «Бурси» ЖШҚ және «Панда» СООО сияқты тігін фабрикаларының жұмысы одан әрі дамуда. '''Тұтынушылық қызмет көрсету, байланыс''' — 2006-2007 жылдары Брестте 20-дан астам жаңа нысан ашылды — шаштараз, тұрмыстық техникаға қызмет көрсету орталығы, киім жөндеу шеберханалары және мамық пен қауырсын бұйымдарын жаңарту және жөндеу шеберханасы. Байланыс қызметтерін ұсынуда айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізілді. Телефон желісінің орнатылған сыйымдылығы шамамен 120 000 желіні құрайды. '''Білім беру''' — қалада 65 мектепке дейінгі мекеме, 31 жалпы білім беретін мектеп, лицей, 6 гимназия, бастауыш мектеп, 7 балабақша, кешкі мектеп, арнайы мектеп және арнайы білім беру мекемелері жұмыс жасайды. Қала «Беларусь балалары» және «Дарынды балалар» ұлттық бағдарламаларын сәтті жүзеге асыруда. '''Денсаулық сақтау''' — қазіргі уақытта 990 төсектік үш аурухана (Брест орталық қалалық ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы және №5 емхана), төрт ересектерге арналған емхана, екі балалар емханасы, үш стоматологиялық клиника және жедел жәрдем стансасы бар. '''Дене шынықтыру және спорт''' — қаланың ең көрнекті спорт нысандарының қатарында ескек есу каналы, жабық жеңіл атлетика манежі, ату тирі, командалық спорт түрлеріне арналған «Виктория» көп мақсатты спорт кешені, бейсбол стадионы және мәдениет және демалыс саябағындағы роликті шаңғы трассасы бар. Қалада екі спорт және фитнес орталығы, төрт стадион, тоғыз жабық жүзу бассейні, 100 спорт залы және 10 000-ға жуық тұрғын қатысатын 45 спорт клубы мен секциялары жұмыс істейді. '''Мәдениет''' — қазіргі уақытта Брестіде 16 клубтық мекеме, 4 көркемсурет мектебі, 1-ші мамыр мәдениет және демалыс саябағы, интернационалист жауынгерлер саябағының филиалы, 14 кітапханасы, 4 кинотеатр бар. Қалада аймақтық мәдени мекемелер орналасқан: драма және музыка театры, қуыршақ театры, филармония, екі мұражай және бес филиал, сондай-ақ облыстық кітапхана.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/brest/|title=Брест|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-20|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Parovoz "Felix Dzherzinski" in Brest museum.jpg|нобай|оңға|250px|Брестідегі теміржол жабдықтары мұражайы]] Брест — Беларусьтің оңтүстік-батысындағы негізгі көлік торабы және Польшамен мемлекеттік шекарадағы маңызды транзиттік пункт. Брест - Мәскеу-Берлин тас жолындағы теміржол торабы, қалаға Ковель, Высоколитовск және Влодава бағыттары да қызмет көрсетеді. Ірі жүк терминалдары мен локомотив депосы бар. Қалада келесі стансалар бар: Брест-Центральный, Брест-Северный, Брест-Восточный, Брест-Полесский және Брест-Южный. Брест жол өлшемдерінің әртүрлілігіне байланысты Беларусь пен Польша шекарасынан өтетін пойыздардың орнын басатын станса болып табылады. Е30 халықаралық автомобиль көлігі дәлізі (Корк - Берлин - Варшава - Брест - Минск - Мәскеу - Челябинск - Омск) Брест арқылы өтеді. Сондай-ақ Каменец, Малорита және басқа қалаларға баратын жолдар бар. Варшавский мост және Козловичи шекара өткелдері Брест маңында орналасқан. 2006 және 2007 жылдар аралығында Мухавец өзені арқылы өтетін көпірлері бар оңтүстік айналма жол салынды. Брест халықаралық әуежайы (1986 жылдан бастап) қаладан шығысқа қарай 12 км жерде орналасқан, әуежай кешенінен, кеден терминалынан және кеден қоймасынан тұрады. Брест өзен порты Мухавец өзенінде жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-brest|title=Брест|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-20|lang=}}</ref> == Көрнекі орындары == Брест 19 ғасырдың басында салынған тарихи бекінісімен және көптеген саябақтарымен және жасыл алаңдарымен танымал. Брестте Беларусь мәдениеті мен тарихын көрсететін бірнеше мұражайлар мен көркемсурет галереялары бар.<br /> Брестінің негізгі көрнекі жерлері: * '''Брест бекінісі''' - Брестінің ең әйгілі ескерткіші және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бекіністі неміс шапқыншылығынан қорғаған кеңес сарбаздарының ерлігінің символы. Бүгінгі таңда бекініс мұражайы, саябағы және кеңес сарбаздарын бейнелейтін бірқатар алып тас мүсіндері бар мемориалдық кешен болып табылады. * '''Берестье археологиялық мұражайы''' — Брест қаласының орталығында орналасқан ашық аспан астындағы мұражай. Онда XIII ғасырдағы ежелгі славян қонысының қалдықтары, соның ішінде жақсы сақталған ағаш үйлер мен тұрмыстық заттар бар.[[Сурет:Брестская крепость 2016.jpg|нобай|оңға|200px|Брест бекінісі]] * '''Теміржол жабдықтары мұражайы''' — теміржол әуесқойлары үшін бұл мұражай винтажды бу локомотивтерін, жолаушылар мен жүк вагондарын және басқа да теміржол жәдігерлерін көруге мүмкіндік береді. * '''Брест қалалық саябағы''' — әдемі күтілген көгалдары, жаяу жүргіншілер жолдары және үлкен тоғаны бар демалуға арналған орын. * '''«Беловежская Пуща» ұлттық саябағы''' - Брест маңында орналасқан бұл ұлттық саябақ Еуропадағы соңғы сақталған ежелгі ормандардың бірі. Туристер саябақты жаяу, велосипедпен немесе атпен аралап, бизон, бұғы және қасқырларды, әртүрлі жабайы табиғатты көре алады. * '''Советская көшесі''' — Брестінің орталығындағы жаяу жүргіншілер көшесі, мұнда дүкендер, кафелер және мейрамханалар көп. Бұл серуендеуге немесе сауда жасауға, әсіресе кәдесыйлар сатып алуға жақсы орын. * '''Ескек есу каналы''' - Белсенді демалыс әуесқойлары үшін Брест ескек есу каналы каноэде жүзуге мүмкіндік береді. 1960 жылдары салынған канал су спорт түрлерінің әуесқойлары үшін танымал орын.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-brest.htm|title=Карта Бреста|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-20|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> ЦентрБрест.jpg|Қаланың орталық бөлігіндегі тұрғын үй құрылысының көрінісі 8db0c-strojka-juzmr-5-transformed.jpg|Брестінің Мәскеу ауданындағы жаңа ғимараттар Brest Trade center.jpg|Орталық универмаг Брэсцкая крэпасць у чэрвені 2020. Музей «Бярэсце» (58).jpg|«Берестье» археологиялық мұражайы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Брест облысы}} [[Санат:Брест облысы қалалары]] [[Санат:Беларусь облыс орталықтары]] 06wd576raqnphni03u3wlef4sr8v85w 0 777099 3604496 3602901 2026-05-13T16:08:44Z Орел Карл 81620 /* 1934—1935 жылдары */ 3604496 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|thumb|right|200px|КСРО халық комиссариаттарының мөрлерінде [[КСРО елтаңбасы]] бейнеленетін]] {{See also|КСРО халық комиссарлар кеңесі}} == КСРО халық комиссариаттарының әліпбилік тізімі == Бұл бөлімде Кеңес Одағының орталық мемлекеттік органдары жүйесінде бұрын-соңды болған барлық халық комиссариаттарының тізімі берілген. {{АӘБ}} === А === * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты|Астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] (1932 ж. 1 қазан – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1934 ж. 29 шілде — 1946) * [[КСРО ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты|Ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр машина жасау халық министрлігі|Ауыр машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] === Ә === * [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты|Әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты|Әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО әділет халық комиссариаты|Әділет халық комиссариаты]] === Б === * [[КСРО байланыс халық комиссариаты|Байланыс халық комиссариаты]] * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты|Балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты|Білдек жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Д === * [[КСРО дайындама халық комиссариаты|Дайындама халық комиссариаты]] * [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты|Денсаулық сақтау халық комиссариаты]] === Е === * [[КСРО егіншілік халық комиссариаты|Егіншілік халық комиссариаты]] * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі министрлігі|Ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты|Еңбек халық комиссариаты]] === Ж === * [[КСРО жабдықтау халық комиссариаты|Жабдықтау халық комиссариаты]] * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты|Жалпы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты|Жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты]] === К === * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты|Көліктік машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты|Көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Қ === * [[КСРО қаржы халық комиссариаты|Қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты|Қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қаруландыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты|Қара металлургия халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|Қорғаныс халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты|Құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты|Құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты|Құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] === М === * [[Кеңестік бақылау комиссиясы|Мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] * [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау халық комиссариаты|Машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты|Машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты|Миномет қарулары халық комиссариаты]] * [[КСРО мұнай өнеркәсібі министрлігі|Мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] === О === * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|Орман өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты|Одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты]] * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты|Орташа машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты|Отын өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ө === * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты|Өзен флоты халық комиссариаты]] === П === * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты|Пошта және телеграф халық комиссариаты]] === Р === * [[КСРО резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты|Резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты]] === С === * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО су көлігі халық комиссариаты|Су көлігі халық комиссариаты]] (1931 ж. 30 қаңтар – 1939 ж. 9 сәуір) * [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] (1923–1936) * [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер халық комиссариаты]] (1936—1946) * [[КСРО сауда халық комиссариаты|Сауда халық комиссариаты]] === Т === * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты|Теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО тағам өнеркәсібі халық комиссариаты|Тағам өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1922 — 1925) * [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|Танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты|Тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты|Техникалық дақылдар халық комиссариаты]] * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты|Түсті металлургия халық комиссариаты]] === Х === * [[КСРО халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі]] (1923-1932) * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|Химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ц === * [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты|Целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] === І === * [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]] (1925 ж. 18 қараша – 1930 ж. 22 қараша) * [[КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі сауда халық комиссариаты]] (1924 ж. 9 мамыр – 1925 ж. 18 қараша; 1934 ж. 29 шілде – 1938 ж. 15 қаңтар) * [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|Ішкі істер халық комиссариаты]] (1934 ж. 10 шілдесінен бастап) === Ш === * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Э === * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1940 ж. 17 сәуір – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты|Электр станциялары халық комиссариаты]] * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] ''Бұл тізім толық емес және ешқашан белгілі бір толықтық стандарттарына сәйкес келмеуі мүмкін. Сіз оны сенімді дереккөздерден қосымша ақпаратпен толықтыра аласыз.'' == КСРО халық комиссариаттарының хронологиясы == Бұл бөлімде [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі - КСРО Үкіметі]] шегінде КСРО халық комиссариаттарының құрылуы, қайта құрылуы және таратылуы туралы ақпарат хронологиялық тәртіппен берілген. === 1922-1923 жылдары === КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің бірінші мүшелерінің толық тізімі, оның ішінде оның құрамына кірген КСРО халық комиссариаттарының басшылары 1922 жылы 30 желтоқсанда Кеңестердің бірінші съезі бекіткен КСРО-ны құру туралы шарттың 11-бабында келтірілген. Шарт сонымен қатар одақтық және республикалық мемлекеттік билік пен басқарма органдарының өкілеттіктерін бөлді, бұл КСРО халық комиссариаттарының бүкілодақтық және одақтық-республикалық болып бөлінуін алдын ала анықтады. Біріншісі КСРО бойынша тікелей бақылауды жүзеге асырды; соңғысы одақтас республикалардағы аттас халық комиссариаттарының қызметін бақылады, олардың басшыларын [[КСРО орталық атқару комитеті|республикалық ОАК]] тағайындады және тиісті [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|республикалық Халық комиссарлары кеңестерінің]] мүшелері болды. Бұл тәжірибе үкімет қызметінің кейінгі жылдарында да жалғасты. ;КСРО одақтық халық комиссариаттары * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] ;КСРО одақтық-республикалық халық комиссариаттары * [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] * [[КСРО тағам халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] * [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|КСРО жұмысшы-шаруа инспекциясы]] === 1924 жыл === 1924 жылы 31 қаңтарда қабылданған [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясы]] КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің қазіргі құрамын белгіледі. {| !width="32%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1924 жыл|1924 жылы]] [[9 мамыр|9 мамырда]] || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1925-1931 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1925 жыл|1925 жылы]] [[18 қараша|18 қарашада]]|| [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] мен [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] осы кезде [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |[[1929 жыл|1929 жылы]] [[7 желтоқсан|7 желтоқсанда]]|| [[КСРО егіншілік халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1930 жыл|1930 жылы]] [[22 қараша|22 қарашада]] || [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]]: * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО жабдықтау халық комиссариаты]] болып бөлінді. |- |[[1931 жыл|1931 жылы]] [[20 қаңтар|20 қаңтарда]]|| [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1932—1933 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1932 жыл|1932 жылы]] [[5 қаңтар|5 қаңтарда]] || [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || Құрылды * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] және * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |1932 жылы [[17 қаңтар|17 қаңтарда]] || [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] [[КСРО байланыс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1932 жылы [[1 қазан|1 қазанда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] құрылды. |- |[[1933 жыл|1933 жылы]] [[23 маусым|23 маусымда]] || [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] [[Бүкілодақтық кәсіподақтардың орталық кеңесі|Бүкілодақтық Кәсіподақтардың Орталық Кеңесімен]] бірігу арқылы таратылды. |} === 1934—1935 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |[[1934 жыл|1934 жылы]] [[11 ақпан|11 ақпанда]] || [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|Жұмысшы-шаруа инспекциясы халық комиссариаты]] таратылды. |- |1934 жылы [[20 маусым|20 маусымда]] || [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1934 жылы [[10 шілде|10 шілдеде]] || Бүкілодақтық [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты]] құрылды. |- |1934 жылы [[29 шілде|29 шілдеде]] || [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]]: * [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып бөлінді. |} === 1936 жыл === {| !width="18%"| ! |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты]] құрылды. |- | 1936 жылы [[5 желтоқсан|5 желтоқсанда]] || [[КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- | 1936 жылы [[8 желтоқсан|8 желтоқсанда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] бөлініп шықты. |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО әділет халық комиссариаты]] құрылды |} === 1937—1938 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1937 жыл|1937 жылы]] [[22 тамыз|22 тамызда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | 1937 жылы [[30 желтоқсан|30 желтоқсанда]] || [[КСРО әскери-теңіз күштері халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО қорғаныс халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | [[1938 жыл|1938 жылы]] [[15 қаңтар|15 қаңтарда]] || [[КСРО дайындама халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] [[КСРО сауда халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |} === 1939—1940 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1939 жыл|1939 жылы]] [[2 қаңтар|2 қаңтарда]] || [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[11 қаңтар|11 қаңтарда]] || [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты]] және * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[24 қаңтар|24 қаңтарда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] таратылды; оның негізінде жаңа органдар құрылды: * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[5 ақпан|5 ақпанда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО ауыр машина жасау халық комиссариаты]], * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] және * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[9 сәуір|9 сәуірде]] || [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты]] және * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[29 мамыр|29 мамырда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[12 қазан|12 қазанда]] || КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты былай бөлінді: * [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1940 жыл|1940 жылы]] [[17 сәуір|17 сәуірде]] || [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты]] және * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[27 сәуір|27 сәуірде]] || [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[6 қыркүйек|6 қыркүйекте]] || [[Кеңестік бақылау комиссиясы|КСРО ХКК қарамағындағы Кеңестік бақылау комиссиясы]] [[КСРО мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |} === 1941—1945 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1941 жыл|1941 жылы]] [[3 ақпан|3 ақпанда]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[28 наурыз|28 наурызда]] || [[КСРО резеңке өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[5 маусым|5 маусымда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] құрылды.<ref>Комиссариат [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_05.06.1941_об_образовании_Народного_Комиссариата_Станкостроения_СССР КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1941 жылғы 5 маусымдағы «КСРО білдек жасау халық комиссариатын құру туралы» Жарлығымен] құрылды, ал [[Александр Илларионович Ефремов|А. И. Ефремов]] халық комиссары болып тағайындалды</ref>. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[11 қыркүйек|11 қыркүйекте]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] құрылды. |- |1941 жылы [[15 қазан|15 қазанда]] || [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО үкіметін]] [[Самара|Куйбышевке]] көшіру туралы бұйрық шығарылды. |- |1941 жылы [[14 қараша|14 қарашада]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |1941 жылы [[26 қараша|26 қарашада]] || [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |[[1942 жыл|1942 жылы]] [[21 ақпан|21 ақпанда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] қайта құрылды. |- |[[1943 жыл|1943 жылы]] [[14 сәуір|14 сәуірде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |[[1945 жыл|1945 жылы]] [[14 қазан|14 қазанда]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] таратылды;<br /> [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- |1945 жылы [[11 қараша|11 қарашада]] || [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1946 жыл === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1946 жыл|1946 жылы]] [[7 қаңтар|7 қаңтарда]] || [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]] [[КСРО ауыл шаруашылығы машина жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]], * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] және * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]]. |- | || [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[17 ақпан|17 ақпанда]] || [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО миномет қарулар халық комиссариаты]] [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[25 ақпан|25 ақпанда]] || [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] [[КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[4 наурыз|4 наурызда]] || [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[15 наурыз|15 наурызда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы 15 наурызда || [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон_СССР_от_15.03.1946_о_преобразовании_Совнаркомов_в_Совмины КСРО Халық Комиссарлары Кеңесін КСРО Министрлер Кеңесіне алмастыру туралы Заң] қабылданды<ref>Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР : (1938 — июль 1956) / под ред. Мандельштам Ю. И. — Москва: Государственное издательство юридической литературы, 1956. — С. 78—80.</ref>. [[Халық комиссариаты|КСРО халық комиссариаттары]] [[КСРО министрліктері|КСРО министрліктеріне]] айналды. |} == Тағы қараңыз == * [[КСРО министрліктерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік комитеттерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік агенттіктерінің тізімі]] * [[КСРО үкіметі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] 2cxlphi8b5wj0v5l38gz9r5asdetj67 3604498 3604496 2026-05-13T16:09:44Z Орел Карл 81620 /* 1925-1931 жылдары */ 3604498 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|thumb|right|200px|КСРО халық комиссариаттарының мөрлерінде [[КСРО елтаңбасы]] бейнеленетін]] {{See also|КСРО халық комиссарлар кеңесі}} == КСРО халық комиссариаттарының әліпбилік тізімі == Бұл бөлімде Кеңес Одағының орталық мемлекеттік органдары жүйесінде бұрын-соңды болған барлық халық комиссариаттарының тізімі берілген. {{АӘБ}} === А === * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты|Астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] (1932 ж. 1 қазан – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1934 ж. 29 шілде — 1946) * [[КСРО ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты|Ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр машина жасау халық министрлігі|Ауыр машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] === Ә === * [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты|Әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты|Әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО әділет халық комиссариаты|Әділет халық комиссариаты]] === Б === * [[КСРО байланыс халық комиссариаты|Байланыс халық комиссариаты]] * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты|Балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты|Білдек жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Д === * [[КСРО дайындама халық комиссариаты|Дайындама халық комиссариаты]] * [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты|Денсаулық сақтау халық комиссариаты]] === Е === * [[КСРО егіншілік халық комиссариаты|Егіншілік халық комиссариаты]] * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі министрлігі|Ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты|Еңбек халық комиссариаты]] === Ж === * [[КСРО жабдықтау халық комиссариаты|Жабдықтау халық комиссариаты]] * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты|Жалпы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты|Жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты]] === К === * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты|Көліктік машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты|Көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Қ === * [[КСРО қаржы халық комиссариаты|Қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты|Қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қаруландыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты|Қара металлургия халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|Қорғаныс халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты|Құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты|Құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты|Құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] === М === * [[Кеңестік бақылау комиссиясы|Мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] * [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау халық комиссариаты|Машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты|Машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты|Миномет қарулары халық комиссариаты]] * [[КСРО мұнай өнеркәсібі министрлігі|Мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] === О === * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|Орман өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты|Одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты]] * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты|Орташа машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты|Отын өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ө === * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты|Өзен флоты халық комиссариаты]] === П === * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты|Пошта және телеграф халық комиссариаты]] === Р === * [[КСРО резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты|Резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты]] === С === * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО су көлігі халық комиссариаты|Су көлігі халық комиссариаты]] (1931 ж. 30 қаңтар – 1939 ж. 9 сәуір) * [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] (1923–1936) * [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер халық комиссариаты]] (1936—1946) * [[КСРО сауда халық комиссариаты|Сауда халық комиссариаты]] === Т === * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты|Теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО тағам өнеркәсібі халық комиссариаты|Тағам өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1922 — 1925) * [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|Танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты|Тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты|Техникалық дақылдар халық комиссариаты]] * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты|Түсті металлургия халық комиссариаты]] === Х === * [[КСРО халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі]] (1923-1932) * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|Химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ц === * [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты|Целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] === І === * [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]] (1925 ж. 18 қараша – 1930 ж. 22 қараша) * [[КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі сауда халық комиссариаты]] (1924 ж. 9 мамыр – 1925 ж. 18 қараша; 1934 ж. 29 шілде – 1938 ж. 15 қаңтар) * [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|Ішкі істер халық комиссариаты]] (1934 ж. 10 шілдесінен бастап) === Ш === * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Э === * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1940 ж. 17 сәуір – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты|Электр станциялары халық комиссариаты]] * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] ''Бұл тізім толық емес және ешқашан белгілі бір толықтық стандарттарына сәйкес келмеуі мүмкін. Сіз оны сенімді дереккөздерден қосымша ақпаратпен толықтыра аласыз.'' == КСРО халық комиссариаттарының хронологиясы == Бұл бөлімде [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі - КСРО Үкіметі]] шегінде КСРО халық комиссариаттарының құрылуы, қайта құрылуы және таратылуы туралы ақпарат хронологиялық тәртіппен берілген. === 1922-1923 жылдары === КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің бірінші мүшелерінің толық тізімі, оның ішінде оның құрамына кірген КСРО халық комиссариаттарының басшылары 1922 жылы 30 желтоқсанда Кеңестердің бірінші съезі бекіткен КСРО-ны құру туралы шарттың 11-бабында келтірілген. Шарт сонымен қатар одақтық және республикалық мемлекеттік билік пен басқарма органдарының өкілеттіктерін бөлді, бұл КСРО халық комиссариаттарының бүкілодақтық және одақтық-республикалық болып бөлінуін алдын ала анықтады. Біріншісі КСРО бойынша тікелей бақылауды жүзеге асырды; соңғысы одақтас республикалардағы аттас халық комиссариаттарының қызметін бақылады, олардың басшыларын [[КСРО орталық атқару комитеті|республикалық ОАК]] тағайындады және тиісті [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|республикалық Халық комиссарлары кеңестерінің]] мүшелері болды. Бұл тәжірибе үкімет қызметінің кейінгі жылдарында да жалғасты. ;КСРО одақтық халық комиссариаттары * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] ;КСРО одақтық-республикалық халық комиссариаттары * [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] * [[КСРО тағам халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] * [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|КСРО жұмысшы-шаруа инспекциясы]] === 1924 жыл === 1924 жылы 31 қаңтарда қабылданған [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясы]] КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің қазіргі құрамын белгіледі. {| !width="32%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1924 жыл|1924 жылы]] [[9 мамыр|9 мамырда]] || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1925-1931 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1925 жыл|1925 жылы]] [[18 қараша|18 қарашада]]|| [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] мен [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] осы кезде [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |[[1929 жыл|1929 жылы]] [[7 желтоқсан|7 желтоқсанда]]|| [[КСРО егіншілік халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1930 жыл|1930 жылы]] [[22 қараша|22 қарашада]] || [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]]: * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]] болып бөлінді. |- |[[1931 жыл|1931 жылы]] [[20 қаңтар|20 қаңтарда]]|| [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1932—1933 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1932 жыл|1932 жылы]] [[5 қаңтар|5 қаңтарда]] || [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || Құрылды * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] және * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |1932 жылы [[17 қаңтар|17 қаңтарда]] || [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] [[КСРО байланыс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1932 жылы [[1 қазан|1 қазанда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] құрылды. |- |[[1933 жыл|1933 жылы]] [[23 маусым|23 маусымда]] || [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] [[Бүкілодақтық кәсіподақтардың орталық кеңесі|Бүкілодақтық Кәсіподақтардың Орталық Кеңесімен]] бірігу арқылы таратылды. |} === 1934—1935 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |[[1934 жыл|1934 жылы]] [[11 ақпан|11 ақпанда]] || [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|Жұмысшы-шаруа инспекциясы халық комиссариаты]] таратылды. |- |1934 жылы [[20 маусым|20 маусымда]] || [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1934 жылы [[10 шілде|10 шілдеде]] || Бүкілодақтық [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты]] құрылды. |- |1934 жылы [[29 шілде|29 шілдеде]] || [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]]: * [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып бөлінді. |} === 1936 жыл === {| !width="18%"| ! |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты]] құрылды. |- | 1936 жылы [[5 желтоқсан|5 желтоқсанда]] || [[КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- | 1936 жылы [[8 желтоқсан|8 желтоқсанда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] бөлініп шықты. |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО әділет халық комиссариаты]] құрылды |} === 1937—1938 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1937 жыл|1937 жылы]] [[22 тамыз|22 тамызда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | 1937 жылы [[30 желтоқсан|30 желтоқсанда]] || [[КСРО әскери-теңіз күштері халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО қорғаныс халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | [[1938 жыл|1938 жылы]] [[15 қаңтар|15 қаңтарда]] || [[КСРО дайындама халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] [[КСРО сауда халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |} === 1939—1940 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1939 жыл|1939 жылы]] [[2 қаңтар|2 қаңтарда]] || [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[11 қаңтар|11 қаңтарда]] || [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты]] және * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[24 қаңтар|24 қаңтарда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] таратылды; оның негізінде жаңа органдар құрылды: * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[5 ақпан|5 ақпанда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО ауыр машина жасау халық комиссариаты]], * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] және * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[9 сәуір|9 сәуірде]] || [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты]] және * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[29 мамыр|29 мамырда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[12 қазан|12 қазанда]] || КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты былай бөлінді: * [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1940 жыл|1940 жылы]] [[17 сәуір|17 сәуірде]] || [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты]] және * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[27 сәуір|27 сәуірде]] || [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[6 қыркүйек|6 қыркүйекте]] || [[Кеңестік бақылау комиссиясы|КСРО ХКК қарамағындағы Кеңестік бақылау комиссиясы]] [[КСРО мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |} === 1941—1945 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1941 жыл|1941 жылы]] [[3 ақпан|3 ақпанда]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[28 наурыз|28 наурызда]] || [[КСРО резеңке өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[5 маусым|5 маусымда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] құрылды.<ref>Комиссариат [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_05.06.1941_об_образовании_Народного_Комиссариата_Станкостроения_СССР КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1941 жылғы 5 маусымдағы «КСРО білдек жасау халық комиссариатын құру туралы» Жарлығымен] құрылды, ал [[Александр Илларионович Ефремов|А. И. Ефремов]] халық комиссары болып тағайындалды</ref>. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[11 қыркүйек|11 қыркүйекте]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] құрылды. |- |1941 жылы [[15 қазан|15 қазанда]] || [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО үкіметін]] [[Самара|Куйбышевке]] көшіру туралы бұйрық шығарылды. |- |1941 жылы [[14 қараша|14 қарашада]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |1941 жылы [[26 қараша|26 қарашада]] || [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |[[1942 жыл|1942 жылы]] [[21 ақпан|21 ақпанда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] қайта құрылды. |- |[[1943 жыл|1943 жылы]] [[14 сәуір|14 сәуірде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |[[1945 жыл|1945 жылы]] [[14 қазан|14 қазанда]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] таратылды;<br /> [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- |1945 жылы [[11 қараша|11 қарашада]] || [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1946 жыл === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1946 жыл|1946 жылы]] [[7 қаңтар|7 қаңтарда]] || [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]] [[КСРО ауыл шаруашылығы машина жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]], * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] және * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]]. |- | || [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[17 ақпан|17 ақпанда]] || [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО миномет қарулар халық комиссариаты]] [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[25 ақпан|25 ақпанда]] || [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] [[КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[4 наурыз|4 наурызда]] || [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[15 наурыз|15 наурызда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы 15 наурызда || [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон_СССР_от_15.03.1946_о_преобразовании_Совнаркомов_в_Совмины КСРО Халық Комиссарлары Кеңесін КСРО Министрлер Кеңесіне алмастыру туралы Заң] қабылданды<ref>Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР : (1938 — июль 1956) / под ред. Мандельштам Ю. И. — Москва: Государственное издательство юридической литературы, 1956. — С. 78—80.</ref>. [[Халық комиссариаты|КСРО халық комиссариаттары]] [[КСРО министрліктері|КСРО министрліктеріне]] айналды. |} == Тағы қараңыз == * [[КСРО министрліктерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік комитеттерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік агенттіктерінің тізімі]] * [[КСРО үкіметі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] r8cuipvqtyqq9fbuh1b2gdy1dvvdzhs 3604499 3604498 2026-05-13T16:10:21Z Орел Карл 81620 /* Ж */ 3604499 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|thumb|right|200px|КСРО халық комиссариаттарының мөрлерінде [[КСРО елтаңбасы]] бейнеленетін]] {{See also|КСРО халық комиссарлар кеңесі}} == КСРО халық комиссариаттарының әліпбилік тізімі == Бұл бөлімде Кеңес Одағының орталық мемлекеттік органдары жүйесінде бұрын-соңды болған барлық халық комиссариаттарының тізімі берілген. {{АӘБ}} === А === * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты|Астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] (1932 ж. 1 қазан – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1934 ж. 29 шілде — 1946) * [[КСРО ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты|Ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр машина жасау халық министрлігі|Ауыр машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] === Ә === * [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты|Әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты|Әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО әділет халық комиссариаты|Әділет халық комиссариаты]] === Б === * [[КСРО байланыс халық комиссариаты|Байланыс халық комиссариаты]] * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты|Балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты|Білдек жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Д === * [[КСРО дайындама халық комиссариаты|Дайындама халық комиссариаты]] * [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты|Денсаулық сақтау халық комиссариаты]] === Е === * [[КСРО егіншілік халық комиссариаты|Егіншілік халық комиссариаты]] * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі министрлігі|Ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты|Еңбек халық комиссариаты]] === Ж === * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты|Жалпы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты|Жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты]] === К === * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты|Көліктік машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты|Көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Қ === * [[КСРО қаржы халық комиссариаты|Қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты|Қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қаруландыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты|Қара металлургия халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|Қорғаныс халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты|Құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты|Құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты|Құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] === М === * [[Кеңестік бақылау комиссиясы|Мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] * [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау халық комиссариаты|Машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты|Машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты|Миномет қарулары халық комиссариаты]] * [[КСРО мұнай өнеркәсібі министрлігі|Мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] === О === * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|Орман өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты|Одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты]] * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты|Орташа машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты|Отын өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ө === * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты|Өзен флоты халық комиссариаты]] === П === * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты|Пошта және телеграф халық комиссариаты]] === Р === * [[КСРО резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты|Резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты]] === С === * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО су көлігі халық комиссариаты|Су көлігі халық комиссариаты]] (1931 ж. 30 қаңтар – 1939 ж. 9 сәуір) * [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] (1923–1936) * [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер халық комиссариаты]] (1936—1946) * [[КСРО сауда халық комиссариаты|Сауда халық комиссариаты]] === Т === * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты|Теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО тағам өнеркәсібі халық комиссариаты|Тағам өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1922 — 1925) * [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|Танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты|Тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты|Техникалық дақылдар халық комиссариаты]] * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты|Түсті металлургия халық комиссариаты]] === Х === * [[КСРО халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі]] (1923-1932) * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|Химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ц === * [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты|Целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] === І === * [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]] (1925 ж. 18 қараша – 1930 ж. 22 қараша) * [[КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі сауда халық комиссариаты]] (1924 ж. 9 мамыр – 1925 ж. 18 қараша; 1934 ж. 29 шілде – 1938 ж. 15 қаңтар) * [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|Ішкі істер халық комиссариаты]] (1934 ж. 10 шілдесінен бастап) === Ш === * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Э === * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1940 ж. 17 сәуір – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты|Электр станциялары халық комиссариаты]] * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] ''Бұл тізім толық емес және ешқашан белгілі бір толықтық стандарттарына сәйкес келмеуі мүмкін. Сіз оны сенімді дереккөздерден қосымша ақпаратпен толықтыра аласыз.'' == КСРО халық комиссариаттарының хронологиясы == Бұл бөлімде [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі - КСРО Үкіметі]] шегінде КСРО халық комиссариаттарының құрылуы, қайта құрылуы және таратылуы туралы ақпарат хронологиялық тәртіппен берілген. === 1922-1923 жылдары === КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің бірінші мүшелерінің толық тізімі, оның ішінде оның құрамына кірген КСРО халық комиссариаттарының басшылары 1922 жылы 30 желтоқсанда Кеңестердің бірінші съезі бекіткен КСРО-ны құру туралы шарттың 11-бабында келтірілген. Шарт сонымен қатар одақтық және республикалық мемлекеттік билік пен басқарма органдарының өкілеттіктерін бөлді, бұл КСРО халық комиссариаттарының бүкілодақтық және одақтық-республикалық болып бөлінуін алдын ала анықтады. Біріншісі КСРО бойынша тікелей бақылауды жүзеге асырды; соңғысы одақтас республикалардағы аттас халық комиссариаттарының қызметін бақылады, олардың басшыларын [[КСРО орталық атқару комитеті|республикалық ОАК]] тағайындады және тиісті [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|республикалық Халық комиссарлары кеңестерінің]] мүшелері болды. Бұл тәжірибе үкімет қызметінің кейінгі жылдарында да жалғасты. ;КСРО одақтық халық комиссариаттары * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] ;КСРО одақтық-республикалық халық комиссариаттары * [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] * [[КСРО тағам халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] * [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|КСРО жұмысшы-шаруа инспекциясы]] === 1924 жыл === 1924 жылы 31 қаңтарда қабылданған [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясы]] КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің қазіргі құрамын белгіледі. {| !width="32%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1924 жыл|1924 жылы]] [[9 мамыр|9 мамырда]] || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1925-1931 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1925 жыл|1925 жылы]] [[18 қараша|18 қарашада]]|| [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] мен [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] осы кезде [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |[[1929 жыл|1929 жылы]] [[7 желтоқсан|7 желтоқсанда]]|| [[КСРО егіншілік халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1930 жыл|1930 жылы]] [[22 қараша|22 қарашада]] || [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]]: * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]] болып бөлінді. |- |[[1931 жыл|1931 жылы]] [[20 қаңтар|20 қаңтарда]]|| [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1932—1933 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1932 жыл|1932 жылы]] [[5 қаңтар|5 қаңтарда]] || [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || Құрылды * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] және * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |1932 жылы [[17 қаңтар|17 қаңтарда]] || [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] [[КСРО байланыс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1932 жылы [[1 қазан|1 қазанда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] құрылды. |- |[[1933 жыл|1933 жылы]] [[23 маусым|23 маусымда]] || [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] [[Бүкілодақтық кәсіподақтардың орталық кеңесі|Бүкілодақтық Кәсіподақтардың Орталық Кеңесімен]] бірігу арқылы таратылды. |} === 1934—1935 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |[[1934 жыл|1934 жылы]] [[11 ақпан|11 ақпанда]] || [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|Жұмысшы-шаруа инспекциясы халық комиссариаты]] таратылды. |- |1934 жылы [[20 маусым|20 маусымда]] || [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1934 жылы [[10 шілде|10 шілдеде]] || Бүкілодақтық [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты]] құрылды. |- |1934 жылы [[29 шілде|29 шілдеде]] || [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]]: * [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып бөлінді. |} === 1936 жыл === {| !width="18%"| ! |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты]] құрылды. |- | 1936 жылы [[5 желтоқсан|5 желтоқсанда]] || [[КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- | 1936 жылы [[8 желтоқсан|8 желтоқсанда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] бөлініп шықты. |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО әділет халық комиссариаты]] құрылды |} === 1937—1938 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1937 жыл|1937 жылы]] [[22 тамыз|22 тамызда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | 1937 жылы [[30 желтоқсан|30 желтоқсанда]] || [[КСРО әскери-теңіз күштері халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО қорғаныс халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | [[1938 жыл|1938 жылы]] [[15 қаңтар|15 қаңтарда]] || [[КСРО дайындама халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] [[КСРО сауда халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |} === 1939—1940 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1939 жыл|1939 жылы]] [[2 қаңтар|2 қаңтарда]] || [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[11 қаңтар|11 қаңтарда]] || [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты]] және * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[24 қаңтар|24 қаңтарда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] таратылды; оның негізінде жаңа органдар құрылды: * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[5 ақпан|5 ақпанда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО ауыр машина жасау халық комиссариаты]], * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] және * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[9 сәуір|9 сәуірде]] || [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты]] және * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[29 мамыр|29 мамырда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[12 қазан|12 қазанда]] || КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты былай бөлінді: * [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1940 жыл|1940 жылы]] [[17 сәуір|17 сәуірде]] || [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты]] және * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[27 сәуір|27 сәуірде]] || [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[6 қыркүйек|6 қыркүйекте]] || [[Кеңестік бақылау комиссиясы|КСРО ХКК қарамағындағы Кеңестік бақылау комиссиясы]] [[КСРО мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |} === 1941—1945 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1941 жыл|1941 жылы]] [[3 ақпан|3 ақпанда]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[28 наурыз|28 наурызда]] || [[КСРО резеңке өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[5 маусым|5 маусымда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] құрылды.<ref>Комиссариат [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_05.06.1941_об_образовании_Народного_Комиссариата_Станкостроения_СССР КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1941 жылғы 5 маусымдағы «КСРО білдек жасау халық комиссариатын құру туралы» Жарлығымен] құрылды, ал [[Александр Илларионович Ефремов|А. И. Ефремов]] халық комиссары болып тағайындалды</ref>. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[11 қыркүйек|11 қыркүйекте]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] құрылды. |- |1941 жылы [[15 қазан|15 қазанда]] || [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО үкіметін]] [[Самара|Куйбышевке]] көшіру туралы бұйрық шығарылды. |- |1941 жылы [[14 қараша|14 қарашада]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |1941 жылы [[26 қараша|26 қарашада]] || [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |[[1942 жыл|1942 жылы]] [[21 ақпан|21 ақпанда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] қайта құрылды. |- |[[1943 жыл|1943 жылы]] [[14 сәуір|14 сәуірде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |[[1945 жыл|1945 жылы]] [[14 қазан|14 қазанда]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] таратылды;<br /> [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- |1945 жылы [[11 қараша|11 қарашада]] || [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1946 жыл === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1946 жыл|1946 жылы]] [[7 қаңтар|7 қаңтарда]] || [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]] [[КСРО ауыл шаруашылығы машина жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]], * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] және * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]]. |- | || [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[17 ақпан|17 ақпанда]] || [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО миномет қарулар халық комиссариаты]] [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[25 ақпан|25 ақпанда]] || [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] [[КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[4 наурыз|4 наурызда]] || [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[15 наурыз|15 наурызда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы 15 наурызда || [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон_СССР_от_15.03.1946_о_преобразовании_Совнаркомов_в_Совмины КСРО Халық Комиссарлары Кеңесін КСРО Министрлер Кеңесіне алмастыру туралы Заң] қабылданды<ref>Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР : (1938 — июль 1956) / под ред. Мандельштам Ю. И. — Москва: Государственное издательство юридической литературы, 1956. — С. 78—80.</ref>. [[Халық комиссариаты|КСРО халық комиссариаттары]] [[КСРО министрліктері|КСРО министрліктеріне]] айналды. |} == Тағы қараңыз == * [[КСРО министрліктерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік комитеттерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік агенттіктерінің тізімі]] * [[КСРО үкіметі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] lezau8mn8gk3bcrm3vy0lr05srxywq5 3604500 3604499 2026-05-13T16:10:37Z Орел Карл 81620 /* Қ */ 3604500 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|thumb|right|200px|КСРО халық комиссариаттарының мөрлерінде [[КСРО елтаңбасы]] бейнеленетін]] {{See also|КСРО халық комиссарлар кеңесі}} == КСРО халық комиссариаттарының әліпбилік тізімі == Бұл бөлімде Кеңес Одағының орталық мемлекеттік органдары жүйесінде бұрын-соңды болған барлық халық комиссариаттарының тізімі берілген. {{АӘБ}} === А === * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты|Астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] (1932 ж. 1 қазан – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1934 ж. 29 шілде — 1946) * [[КСРО ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты|Ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр машина жасау халық министрлігі|Ауыр машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] === Ә === * [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты|Әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты|Әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО әділет халық комиссариаты|Әділет халық комиссариаты]] === Б === * [[КСРО байланыс халық комиссариаты|Байланыс халық комиссариаты]] * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты|Балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты|Білдек жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Д === * [[КСРО дайындама халық комиссариаты|Дайындама халық комиссариаты]] * [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты|Денсаулық сақтау халық комиссариаты]] === Е === * [[КСРО егіншілік халық комиссариаты|Егіншілік халық комиссариаты]] * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі министрлігі|Ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты|Еңбек халық комиссариаты]] === Ж === * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты|Жалпы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты|Жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты]] === К === * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты|Көліктік машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты|Көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Қ === * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты|Қамсыздандыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты|Қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты|Қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қаруландыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты|Қара металлургия халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|Қорғаныс халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты|Құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты|Құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты|Құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] === М === * [[Кеңестік бақылау комиссиясы|Мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] * [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау халық комиссариаты|Машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты|Машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты|Миномет қарулары халық комиссариаты]] * [[КСРО мұнай өнеркәсібі министрлігі|Мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] === О === * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|Орман өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты|Одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты]] * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты|Орташа машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты|Отын өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ө === * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты|Өзен флоты халық комиссариаты]] === П === * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты|Пошта және телеграф халық комиссариаты]] === Р === * [[КСРО резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты|Резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты]] === С === * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО су көлігі халық комиссариаты|Су көлігі халық комиссариаты]] (1931 ж. 30 қаңтар – 1939 ж. 9 сәуір) * [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] (1923–1936) * [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер халық комиссариаты]] (1936—1946) * [[КСРО сауда халық комиссариаты|Сауда халық комиссариаты]] === Т === * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты|Теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО тағам өнеркәсібі халық комиссариаты|Тағам өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1922 — 1925) * [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|Танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты|Тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты|Техникалық дақылдар халық комиссариаты]] * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты|Түсті металлургия халық комиссариаты]] === Х === * [[КСРО халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі]] (1923-1932) * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|Химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ц === * [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты|Целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] === І === * [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]] (1925 ж. 18 қараша – 1930 ж. 22 қараша) * [[КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі сауда халық комиссариаты]] (1924 ж. 9 мамыр – 1925 ж. 18 қараша; 1934 ж. 29 шілде – 1938 ж. 15 қаңтар) * [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|Ішкі істер халық комиссариаты]] (1934 ж. 10 шілдесінен бастап) === Ш === * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Э === * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1940 ж. 17 сәуір – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты|Электр станциялары халық комиссариаты]] * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] ''Бұл тізім толық емес және ешқашан белгілі бір толықтық стандарттарына сәйкес келмеуі мүмкін. Сіз оны сенімді дереккөздерден қосымша ақпаратпен толықтыра аласыз.'' == КСРО халық комиссариаттарының хронологиясы == Бұл бөлімде [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі - КСРО Үкіметі]] шегінде КСРО халық комиссариаттарының құрылуы, қайта құрылуы және таратылуы туралы ақпарат хронологиялық тәртіппен берілген. === 1922-1923 жылдары === КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің бірінші мүшелерінің толық тізімі, оның ішінде оның құрамына кірген КСРО халық комиссариаттарының басшылары 1922 жылы 30 желтоқсанда Кеңестердің бірінші съезі бекіткен КСРО-ны құру туралы шарттың 11-бабында келтірілген. Шарт сонымен қатар одақтық және республикалық мемлекеттік билік пен басқарма органдарының өкілеттіктерін бөлді, бұл КСРО халық комиссариаттарының бүкілодақтық және одақтық-республикалық болып бөлінуін алдын ала анықтады. Біріншісі КСРО бойынша тікелей бақылауды жүзеге асырды; соңғысы одақтас республикалардағы аттас халық комиссариаттарының қызметін бақылады, олардың басшыларын [[КСРО орталық атқару комитеті|республикалық ОАК]] тағайындады және тиісті [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|республикалық Халық комиссарлары кеңестерінің]] мүшелері болды. Бұл тәжірибе үкімет қызметінің кейінгі жылдарында да жалғасты. ;КСРО одақтық халық комиссариаттары * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] ;КСРО одақтық-республикалық халық комиссариаттары * [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] * [[КСРО тағам халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] * [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|КСРО жұмысшы-шаруа инспекциясы]] === 1924 жыл === 1924 жылы 31 қаңтарда қабылданған [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясы]] КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің қазіргі құрамын белгіледі. {| !width="32%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1924 жыл|1924 жылы]] [[9 мамыр|9 мамырда]] || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1925-1931 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1925 жыл|1925 жылы]] [[18 қараша|18 қарашада]]|| [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] мен [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] осы кезде [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |[[1929 жыл|1929 жылы]] [[7 желтоқсан|7 желтоқсанда]]|| [[КСРО егіншілік халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1930 жыл|1930 жылы]] [[22 қараша|22 қарашада]] || [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]]: * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]] болып бөлінді. |- |[[1931 жыл|1931 жылы]] [[20 қаңтар|20 қаңтарда]]|| [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1932—1933 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1932 жыл|1932 жылы]] [[5 қаңтар|5 қаңтарда]] || [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || Құрылды * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] және * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |1932 жылы [[17 қаңтар|17 қаңтарда]] || [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] [[КСРО байланыс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1932 жылы [[1 қазан|1 қазанда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] құрылды. |- |[[1933 жыл|1933 жылы]] [[23 маусым|23 маусымда]] || [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] [[Бүкілодақтық кәсіподақтардың орталық кеңесі|Бүкілодақтық Кәсіподақтардың Орталық Кеңесімен]] бірігу арқылы таратылды. |} === 1934—1935 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |[[1934 жыл|1934 жылы]] [[11 ақпан|11 ақпанда]] || [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|Жұмысшы-шаруа инспекциясы халық комиссариаты]] таратылды. |- |1934 жылы [[20 маусым|20 маусымда]] || [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1934 жылы [[10 шілде|10 шілдеде]] || Бүкілодақтық [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты]] құрылды. |- |1934 жылы [[29 шілде|29 шілдеде]] || [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]]: * [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып бөлінді. |} === 1936 жыл === {| !width="18%"| ! |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты]] құрылды. |- | 1936 жылы [[5 желтоқсан|5 желтоқсанда]] || [[КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- | 1936 жылы [[8 желтоқсан|8 желтоқсанда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] бөлініп шықты. |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО әділет халық комиссариаты]] құрылды |} === 1937—1938 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1937 жыл|1937 жылы]] [[22 тамыз|22 тамызда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | 1937 жылы [[30 желтоқсан|30 желтоқсанда]] || [[КСРО әскери-теңіз күштері халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО қорғаныс халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | [[1938 жыл|1938 жылы]] [[15 қаңтар|15 қаңтарда]] || [[КСРО дайындама халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] [[КСРО сауда халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |} === 1939—1940 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1939 жыл|1939 жылы]] [[2 қаңтар|2 қаңтарда]] || [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[11 қаңтар|11 қаңтарда]] || [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты]] және * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[24 қаңтар|24 қаңтарда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] таратылды; оның негізінде жаңа органдар құрылды: * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[5 ақпан|5 ақпанда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО ауыр машина жасау халық комиссариаты]], * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] және * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[9 сәуір|9 сәуірде]] || [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты]] және * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[29 мамыр|29 мамырда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[12 қазан|12 қазанда]] || КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты былай бөлінді: * [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1940 жыл|1940 жылы]] [[17 сәуір|17 сәуірде]] || [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты]] және * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[27 сәуір|27 сәуірде]] || [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[6 қыркүйек|6 қыркүйекте]] || [[Кеңестік бақылау комиссиясы|КСРО ХКК қарамағындағы Кеңестік бақылау комиссиясы]] [[КСРО мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |} === 1941—1945 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1941 жыл|1941 жылы]] [[3 ақпан|3 ақпанда]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[28 наурыз|28 наурызда]] || [[КСРО резеңке өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[5 маусым|5 маусымда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] құрылды.<ref>Комиссариат [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_05.06.1941_об_образовании_Народного_Комиссариата_Станкостроения_СССР КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1941 жылғы 5 маусымдағы «КСРО білдек жасау халық комиссариатын құру туралы» Жарлығымен] құрылды, ал [[Александр Илларионович Ефремов|А. И. Ефремов]] халық комиссары болып тағайындалды</ref>. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[11 қыркүйек|11 қыркүйекте]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] құрылды. |- |1941 жылы [[15 қазан|15 қазанда]] || [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО үкіметін]] [[Самара|Куйбышевке]] көшіру туралы бұйрық шығарылды. |- |1941 жылы [[14 қараша|14 қарашада]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |1941 жылы [[26 қараша|26 қарашада]] || [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |[[1942 жыл|1942 жылы]] [[21 ақпан|21 ақпанда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] қайта құрылды. |- |[[1943 жыл|1943 жылы]] [[14 сәуір|14 сәуірде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |[[1945 жыл|1945 жылы]] [[14 қазан|14 қазанда]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] таратылды;<br /> [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- |1945 жылы [[11 қараша|11 қарашада]] || [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1946 жыл === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1946 жыл|1946 жылы]] [[7 қаңтар|7 қаңтарда]] || [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]] [[КСРО ауыл шаруашылығы машина жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]], * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] және * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]]. |- | || [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[17 ақпан|17 ақпанда]] || [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО миномет қарулар халық комиссариаты]] [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[25 ақпан|25 ақпанда]] || [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] [[КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[4 наурыз|4 наурызда]] || [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[15 наурыз|15 наурызда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы 15 наурызда || [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон_СССР_от_15.03.1946_о_преобразовании_Совнаркомов_в_Совмины КСРО Халық Комиссарлары Кеңесін КСРО Министрлер Кеңесіне алмастыру туралы Заң] қабылданды<ref>Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР : (1938 — июль 1956) / под ред. Мандельштам Ю. И. — Москва: Государственное издательство юридической литературы, 1956. — С. 78—80.</ref>. [[Халық комиссариаты|КСРО халық комиссариаттары]] [[КСРО министрліктері|КСРО министрліктеріне]] айналды. |} == Тағы қараңыз == * [[КСРО министрліктерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік комитеттерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік агенттіктерінің тізімі]] * [[КСРО үкіметі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] exgnlodvtylox6tqboqky5rxjy2m7cj 3604502 3604500 2026-05-13T16:11:59Z Орел Карл 81620 /* 1925-1931 жылдары */ 3604502 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|thumb|right|200px|КСРО халық комиссариаттарының мөрлерінде [[КСРО елтаңбасы]] бейнеленетін]] {{See also|КСРО халық комиссарлар кеңесі}} == КСРО халық комиссариаттарының әліпбилік тізімі == Бұл бөлімде Кеңес Одағының орталық мемлекеттік органдары жүйесінде бұрын-соңды болған барлық халық комиссариаттарының тізімі берілген. {{АӘБ}} === А === * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты|Астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] (1932 ж. 1 қазан – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1934 ж. 29 шілде — 1946) * [[КСРО ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты|Ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр машина жасау халық министрлігі|Ауыр машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] === Ә === * [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты|Әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты|Әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО әділет халық комиссариаты|Әділет халық комиссариаты]] === Б === * [[КСРО байланыс халық комиссариаты|Байланыс халық комиссариаты]] * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты|Балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты|Білдек жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Д === * [[КСРО дайындама халық комиссариаты|Дайындама халық комиссариаты]] * [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты|Денсаулық сақтау халық комиссариаты]] === Е === * [[КСРО егіншілік халық комиссариаты|Егіншілік халық комиссариаты]] * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі министрлігі|Ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты|Еңбек халық комиссариаты]] === Ж === * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты|Жалпы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты|Жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты]] === К === * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты|Көліктік машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты|Көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Қ === * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты|Қамсыздандыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты|Қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты|Қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қаруландыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты|Қара металлургия халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|Қорғаныс халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты|Құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты|Құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты|Құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] === М === * [[Кеңестік бақылау комиссиясы|Мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] * [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау халық комиссариаты|Машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты|Машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты|Миномет қарулары халық комиссариаты]] * [[КСРО мұнай өнеркәсібі министрлігі|Мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] === О === * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|Орман өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты|Одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты]] * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты|Орташа машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты|Отын өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ө === * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты|Өзен флоты халық комиссариаты]] === П === * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты|Пошта және телеграф халық комиссариаты]] === Р === * [[КСРО резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты|Резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты]] === С === * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО су көлігі халық комиссариаты|Су көлігі халық комиссариаты]] (1931 ж. 30 қаңтар – 1939 ж. 9 сәуір) * [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] (1923–1936) * [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер халық комиссариаты]] (1936—1946) * [[КСРО сауда халық комиссариаты|Сауда халық комиссариаты]] === Т === * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты|Теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО тағам өнеркәсібі халық комиссариаты|Тағам өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1922 — 1925) * [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|Танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты|Тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты|Техникалық дақылдар халық комиссариаты]] * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты|Түсті металлургия халық комиссариаты]] === Х === * [[КСРО халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі]] (1923-1932) * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|Химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ц === * [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты|Целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] === І === * [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]] (1925 ж. 18 қараша – 1930 ж. 22 қараша) * [[КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі сауда халық комиссариаты]] (1924 ж. 9 мамыр – 1925 ж. 18 қараша; 1934 ж. 29 шілде – 1938 ж. 15 қаңтар) * [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|Ішкі істер халық комиссариаты]] (1934 ж. 10 шілдесінен бастап) === Ш === * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Э === * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1940 ж. 17 сәуір – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты|Электр станциялары халық комиссариаты]] * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] ''Бұл тізім толық емес және ешқашан белгілі бір толықтық стандарттарына сәйкес келмеуі мүмкін. Сіз оны сенімді дереккөздерден қосымша ақпаратпен толықтыра аласыз.'' == КСРО халық комиссариаттарының хронологиясы == Бұл бөлімде [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі - КСРО Үкіметі]] шегінде КСРО халық комиссариаттарының құрылуы, қайта құрылуы және таратылуы туралы ақпарат хронологиялық тәртіппен берілген. === 1922-1923 жылдары === КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің бірінші мүшелерінің толық тізімі, оның ішінде оның құрамына кірген КСРО халық комиссариаттарының басшылары 1922 жылы 30 желтоқсанда Кеңестердің бірінші съезі бекіткен КСРО-ны құру туралы шарттың 11-бабында келтірілген. Шарт сонымен қатар одақтық және республикалық мемлекеттік билік пен басқарма органдарының өкілеттіктерін бөлді, бұл КСРО халық комиссариаттарының бүкілодақтық және одақтық-республикалық болып бөлінуін алдын ала анықтады. Біріншісі КСРО бойынша тікелей бақылауды жүзеге асырды; соңғысы одақтас республикалардағы аттас халық комиссариаттарының қызметін бақылады, олардың басшыларын [[КСРО орталық атқару комитеті|республикалық ОАК]] тағайындады және тиісті [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|республикалық Халық комиссарлары кеңестерінің]] мүшелері болды. Бұл тәжірибе үкімет қызметінің кейінгі жылдарында да жалғасты. ;КСРО одақтық халық комиссариаттары * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] ;КСРО одақтық-республикалық халық комиссариаттары * [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] * [[КСРО тағам халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] * [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|КСРО жұмысшы-шаруа инспекциясы]] === 1924 жыл === 1924 жылы 31 қаңтарда қабылданған [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясы]] КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің қазіргі құрамын белгіледі. {| !width="32%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1924 жыл|1924 жылы]] [[9 мамыр|9 мамырда]] || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1925—1931 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1925 жыл|1925 жылы]] [[18 қараша|18 қарашада]]|| [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] мен [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] осы кезде [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |[[1929 жыл|1929 жылы]] [[7 желтоқсан|7 желтоқсанда]]|| [[КСРО егіншілік халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1930 жыл|1930 жылы]] [[22 қараша|22 қарашада]] || [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]]: * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]] болып бөлінді. |- |[[1931 жыл|1931 жылы]] [[20 қаңтар|20 қаңтарда]]|| [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1932—1933 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1932 жыл|1932 жылы]] [[5 қаңтар|5 қаңтарда]] || [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || Құрылды * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] және * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |1932 жылы [[17 қаңтар|17 қаңтарда]] || [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] [[КСРО байланыс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1932 жылы [[1 қазан|1 қазанда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] құрылды. |- |[[1933 жыл|1933 жылы]] [[23 маусым|23 маусымда]] || [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] [[Бүкілодақтық кәсіподақтардың орталық кеңесі|Бүкілодақтық Кәсіподақтардың Орталық Кеңесімен]] бірігу арқылы таратылды. |} === 1934—1935 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |[[1934 жыл|1934 жылы]] [[11 ақпан|11 ақпанда]] || [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|Жұмысшы-шаруа инспекциясы халық комиссариаты]] таратылды. |- |1934 жылы [[20 маусым|20 маусымда]] || [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1934 жылы [[10 шілде|10 шілдеде]] || Бүкілодақтық [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты]] құрылды. |- |1934 жылы [[29 шілде|29 шілдеде]] || [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]]: * [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып бөлінді. |} === 1936 жыл === {| !width="18%"| ! |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты]] құрылды. |- | 1936 жылы [[5 желтоқсан|5 желтоқсанда]] || [[КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- | 1936 жылы [[8 желтоқсан|8 желтоқсанда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] бөлініп шықты. |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО әділет халық комиссариаты]] құрылды |} === 1937—1938 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1937 жыл|1937 жылы]] [[22 тамыз|22 тамызда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | 1937 жылы [[30 желтоқсан|30 желтоқсанда]] || [[КСРО әскери-теңіз күштері халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО қорғаныс халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | [[1938 жыл|1938 жылы]] [[15 қаңтар|15 қаңтарда]] || [[КСРО дайындама халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] [[КСРО сауда халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |} === 1939—1940 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1939 жыл|1939 жылы]] [[2 қаңтар|2 қаңтарда]] || [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[11 қаңтар|11 қаңтарда]] || [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты]] және * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[24 қаңтар|24 қаңтарда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] таратылды; оның негізінде жаңа органдар құрылды: * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[5 ақпан|5 ақпанда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО ауыр машина жасау халық комиссариаты]], * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] және * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[9 сәуір|9 сәуірде]] || [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты]] және * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[29 мамыр|29 мамырда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[12 қазан|12 қазанда]] || КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты былай бөлінді: * [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1940 жыл|1940 жылы]] [[17 сәуір|17 сәуірде]] || [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты]] және * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[27 сәуір|27 сәуірде]] || [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[6 қыркүйек|6 қыркүйекте]] || [[Кеңестік бақылау комиссиясы|КСРО ХКК қарамағындағы Кеңестік бақылау комиссиясы]] [[КСРО мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |} === 1941—1945 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1941 жыл|1941 жылы]] [[3 ақпан|3 ақпанда]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[28 наурыз|28 наурызда]] || [[КСРО резеңке өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[5 маусым|5 маусымда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] құрылды.<ref>Комиссариат [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_05.06.1941_об_образовании_Народного_Комиссариата_Станкостроения_СССР КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1941 жылғы 5 маусымдағы «КСРО білдек жасау халық комиссариатын құру туралы» Жарлығымен] құрылды, ал [[Александр Илларионович Ефремов|А. И. Ефремов]] халық комиссары болып тағайындалды</ref>. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[11 қыркүйек|11 қыркүйекте]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] құрылды. |- |1941 жылы [[15 қазан|15 қазанда]] || [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО үкіметін]] [[Самара|Куйбышевке]] көшіру туралы бұйрық шығарылды. |- |1941 жылы [[14 қараша|14 қарашада]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |1941 жылы [[26 қараша|26 қарашада]] || [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |[[1942 жыл|1942 жылы]] [[21 ақпан|21 ақпанда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] қайта құрылды. |- |[[1943 жыл|1943 жылы]] [[14 сәуір|14 сәуірде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |[[1945 жыл|1945 жылы]] [[14 қазан|14 қазанда]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] таратылды;<br /> [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- |1945 жылы [[11 қараша|11 қарашада]] || [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1946 жыл === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1946 жыл|1946 жылы]] [[7 қаңтар|7 қаңтарда]] || [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]] [[КСРО ауыл шаруашылығы машина жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]], * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] және * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]]. |- | || [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[17 ақпан|17 ақпанда]] || [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО миномет қарулар халық комиссариаты]] [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[25 ақпан|25 ақпанда]] || [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] [[КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[4 наурыз|4 наурызда]] || [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[15 наурыз|15 наурызда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы 15 наурызда || [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон_СССР_от_15.03.1946_о_преобразовании_Совнаркомов_в_Совмины КСРО Халық Комиссарлары Кеңесін КСРО Министрлер Кеңесіне алмастыру туралы Заң] қабылданды<ref>Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР : (1938 — июль 1956) / под ред. Мандельштам Ю. И. — Москва: Государственное издательство юридической литературы, 1956. — С. 78—80.</ref>. [[Халық комиссариаты|КСРО халық комиссариаттары]] [[КСРО министрліктері|КСРО министрліктеріне]] айналды. |} == Тағы қараңыз == * [[КСРО министрліктерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік комитеттерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік агенттіктерінің тізімі]] * [[КСРО үкіметі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] t9ungudcruspqrukge00lecfyopvqtl 0 777758 3604583 3604286 2026-05-13T17:44:28Z 1nter pares 146705 3604583 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында [[Опера (музыка)|опералық]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|халық аспаптары]], [[хор]], камералық, [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], әскери және [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – Нидерландт текті америкалық дирижёр. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі маэстро Карл Мук сыныбының бірегей шәкірті. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен А. Дворжактың №9 симфониясын дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы Нью-Йоркте әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірініш ханымы Элеонора Рузвельт қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref>{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап Швейцариядағы Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында П.Чайковскийдің «Аққу көлі» балетімен дебют өткізді.<ref>{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''Ану Тали''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; Ресей) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Ресей, [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна (Семëновна) Закирова-Гулишамбарова''' (1976; КСРО, [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі Фуат Шәкірұлы Мансұровтың шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. София Губайдулинаның заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; Ресей) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр Андрис Нельсонс жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; КСРО, [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Агнешка Дучмаль (1946; [[Польша]]) <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Амандин Бейер (1974; [[Франция]]) <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Алиса Фарнем (1970; [[Ұлыбритания|Британия]]) <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * Аида Кеңесбаевна Абдуллаева (1962; [[Қарақалпақстан]]) <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * Анюта Николаевна Иванова ([[Саха Республикасы|Якутия]]) <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Ася Георгиевна Фурта ([[Ресей]]) <ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Ализе Леон ([[Франция]]) <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Айгуль Юсуповна Джумашева ([[Қазақстан]]) <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Алия Нурланкызы Сали (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Ария Каррильо ([[Коста-Рика]]) <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo <nowiki>|</nowiki> South Dakota Symphony Orchestra|url=https://sdsymphony.org/about/musicians-artists/orchestra-members/bios/aria-carrillo/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Ана Эрчулий (Словения) <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Ә''' * Әлия Жанәбілқызы Темірбекова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}</ref> '''Б''' * Барбара Ханниган (1971) [[Канада]] <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Барбара Поплавска (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Барбара Скоукрофт (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Бар Авни-Палентин (1989) [[Израиль]] <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Беверли Эверетт (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''В''' * Вероника Борисовна Дударова (1916–2009) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Виктория Леонидовна Добровольская (1986) Ресей <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Валентина Викторовна Голубева (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Валерия Александровна Рыбинская ([[Беларусь]]) <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Витезслава Капралова (1915–1940) [[Чехия]] <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Виттория Алеотти (Раффаэлла) (1575-*1646) (маэстра хора) [[Италия]] <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Вирджиния Аллен (1953) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * Вирджиния Марьяни Кампольетти (1869–1941) Италия <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Вера Францевна Родэ (1907–1975) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Вэнь Чин Лю-Янг (Малайзия) <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ванесса Бенелли Мозелл (1987) Италия <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Галина Михайловна Кривошапко (1916–2013) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор (1903–1998) [[Англия]] <ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Глория Исабель Рамос Триано (1964) [[Испания]] <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Голнуш Халеги (1941–2021) [[Иран]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Гүлдана Жеңісқызы Баритова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Грете Педерсен (1960) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Д''' * Даяна Айдаровна Гофман (1991) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дильбар Гулямовна Абдурахманова (1936-2018) КСРО, [[Өзбекстан]] <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * ДжоАнн Фаллетта (1954) АҚШ <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джулия Джонс (1961) [[Ұлыбритания]] <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дениола Кураджа ([[Албания]]) <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Далия Атлас (1933) Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джухи Бансал ([[Үндістан]], [[Гонконг]]) <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дана Муриева (2000) Ресей <ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джессика Коттис (1979) [[Аустралия]], Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джипсс Рут (1921–1999) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джаннат Музаффаровна Хусейнзода (*2006) [[Тәжікстан]] <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дебра Чеверино (1976) Италия <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Деляна Лазарова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Дора Христова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Е''' * Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина (1914–2004) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Еп Вин Си (1960) [[Қытай]] <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Елена Евстратенко (майор) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Елизавета Сергеевна Корнеева (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ë''' * Ëко Мацуо (1953) [[Жапония]] <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ж''' * Жанна (Шевалье) Эврар (1893–1984) Франция <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жизель Бен-Дор (1955) [[Уругвай]], Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жоанидия Нуньес Содре (1903–1975) [[Бразилия]] <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жюльетт Надя Буланже (1887–1979) Франция <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жуану Карнейру (Португалия) <ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''З''' * Зои Зениоди (1976) [[Грекия]] <ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Захия-Дихия Зиуани (1978) Франция <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зарифа Ахмедовна Абдуллаева (1952) [[Дағыстан]] <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зарифа Адиба ([[Ауғанстан]]) <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зиада Нагиевна Накибаева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''И''' * Ирис Маргарет Элси Лемар (1902–1997) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Инма Шара (1972) Испания <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Инджи Ëздиль ([[Түркия]]) <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ингрид Табита Боргхильд Берглунд (1989) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Иман Аль-Джунайди ([[Мысыр]]) <ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Иман Эль-Генеди (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=أول قائدة أوركسترا في مصر لـ"العين الإخبارية": أنا صعيدية أحلم بالعالمية|url=https://al-ain.com/article/iman-egypt-conductor-orchestra|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Й''' * Йоана Мальвиц (1986) [[Германия]] <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Йозефина Аманн Вайнлих (1848–1887) [[Аустрия]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''К''' * Камилла Александровна Кольчинская (1937–2016) КСРО, Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Камелия Хоанг (Фам Ча Ми) Вьетнам, Ресей <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катарина Морин (1994) Германия <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катарина Винкор (1995) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Клер Жибо (1945) Франция <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Карина Канеллакис (1981) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] ([[Румыния]]) <ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1960) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == ''2026 жылдың мамыр айына дейін мақалада әйел дирижëрлердің 230 есімі келтірілген. Тізім тұрақты түрде жаңартылып отырады.'' == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Дирижёрлер тізімі]] r4pyf0wchmssq49mjs1q9jfc69nkf5z 3604619 3604583 2026-05-13T19:24:56Z Tuttiorchestra687 173049 3604619 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында [[Опера (музыка)|опералық]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|халық аспаптары]], [[хор]], камералық, [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], әскери және [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – Нидерландт текті америкалық дирижёр. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі маэстро Карл Мук сыныбының бірегей шәкірті. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен А. Дворжактың №9 симфониясын дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы Нью-Йоркте әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірініш ханымы Элеонора Рузвельт қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref>{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап Швейцариядағы Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында П.Чайковскийдің «Аққу көлі» балетімен дебют өткізді.<ref>{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''Ану Тали''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; Ресей) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Ресей, [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна (Семëновна) Закирова-Гулишамбарова''' (1976; КСРО, [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі Фуат Шәкірұлы Мансұровтың шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. София Губайдулинаның заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; Ресей) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр Андрис Нельсонс жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; КСРО, [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Агнешка Дучмаль (1946; [[Польша]]) <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Амандин Бейер (1974; [[Франция]]) <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Алиса Фарнем (1970; [[Ұлыбритания|Британия]]) <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * Аида Кеңесбаевна Абдуллаева (1962; [[Қарақалпақстан]]) <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * Анюта Николаевна Иванова ([[Саха Республикасы|Якутия]]) <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Ася Георгиевна Фурта ([[Ресей]]) <ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Ализе Леон ([[Франция]]) <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Айгуль Юсуповна Джумашева ([[Қазақстан]]) <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Алия Нурланкызы Сали (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Ария Каррильо ([[Коста-Рика]]) <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo <nowiki>|</nowiki> South Dakota Symphony Orchestra|url=https://sdsymphony.org/about/musicians-artists/orchestra-members/bios/aria-carrillo/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Ана Эрчулий (Словения) <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Ә''' * Әлия Жанәбілқызы Темірбекова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}</ref> '''Б''' * Барбара Ханниган (1971) [[Канада]] <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Барбара Поплавска (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Барбара Скоукрофт (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Бар Авни-Палентин (1989) [[Израиль]] <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Беверли Эверетт (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''В''' * Вероника Борисовна Дударова (1916–2009) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Виктория Леонидовна Добровольская (1986) Ресей <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Валентина Викторовна Голубева (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Валерия Александровна Рыбинская ([[Беларусь]]) <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Витезслава Капралова (1915–1940) [[Чехия]] <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Виттория Алеотти (Раффаэлла) (1575-*1646) (маэстра хора) [[Италия]] <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Вирджиния Аллен (1953) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * Вирджиния Марьяни Кампольетти (1869–1941) Италия <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Вера Францевна Родэ (1907–1975) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Вэнь Чин Лю-Янг (Малайзия) <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ванесса Бенелли Мозелл (1987) Италия <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Галина Михайловна Кривошапко (1916–2013) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше) АҚШ, Ресей <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор (1903–1998) [[Англия]] <ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Глория Исабель Рамос Триано (1964) [[Испания]] <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Голнуш Халеги (1941–2021) [[Иран]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Гүлдана Жеңісқызы Баритова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Грете Педерсен (1960) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Д''' * Даяна Айдаровна Гофман (1991) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дильбар Гулямовна Абдурахманова (1936-2018) КСРО, [[Өзбекстан]] <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * ДжоАнн Фаллетта (1954) АҚШ <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джулия Джонс (1961) [[Ұлыбритания]] <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дениола Кураджа ([[Албания]]) <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Далия Атлас (1933) Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джухи Бансал ([[Үндістан]], [[Гонконг]]) <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дана Муриева (2000) Ресей <ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джессика Коттис (1979) [[Аустралия]], Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джипсс Рут (1921–1999) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джаннат Музаффаровна Хусейнзода (*2006) [[Тәжікстан]] <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дебра Чеверино (1976) Италия <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Деляна Лазарова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Дора Христова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Е''' * Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина (1914–2004) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Еп Вин Си (1960) [[Қытай]] <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Елена Евстратенко (майор) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Елизавета Сергеевна Корнеева (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ë''' * Ëко Мацуо (1953) [[Жапония]] <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ж''' * Жанна (Шевалье) Эврар (1893–1984) Франция <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жизель Бен-Дор (1955) [[Уругвай]], Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жоанидия Нуньес Содре (1903–1975) [[Бразилия]] <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жюльетт Надя Буланже (1887–1979) Франция <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жуану Карнейру (Португалия) <ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''З''' * Зои Зениоди (1976) [[Грекия]] <ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Захия-Дихия Зиуани (1978) Франция <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зарифа Ахмедовна Абдуллаева (1952) [[Дағыстан]] <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зарифа Адиба ([[Ауғанстан]]) <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зиада Нагиевна Накибаева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''И''' * Ирис Маргарет Элси Лемар (1902–1997) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Инма Шара (1972) Испания <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Инджи Ëздиль ([[Түркия]]) <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ингрид Табита Боргхильд Берглунд (1989) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Иман Аль-Джунайди ([[Мысыр]]) <ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Иман Эль-Генеди (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=أول قائدة أوركسترا في مصر لـ"العين الإخبارية": أنا صعيدية أحلم بالعالمية|url=https://al-ain.com/article/iman-egypt-conductor-orchestra|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Й''' * Йоана Мальвиц (1986) [[Германия]] <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Йозефина Аманн Вайнлих (1848–1887) [[Аустрия]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''К''' * Камилла Александровна Кольчинская (1937–2016) КСРО, Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Камелия Хоанг (Фам Ча Ми) Вьетнам, Ресей <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катарина Морин (1994) Германия <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катарина Винкор (1995) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Клер Жибо (1945) Франция <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Карина Канеллакис (1981) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] ([[Румыния]]) <ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1960) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == ''2026 жылдың мамыр айына дейін мақалада әйел дирижëрлердің 230 есімі келтірілген. Тізім тұрақты түрде жаңартылып отырады.'' == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Дирижёрлер тізімі]] 4vizn16ygvy51vwmryto02l3hkq7hho 3604624 3604619 2026-05-13T20:25:44Z Tuttiorchestra687 173049 3604624 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында [[Опера (музыка)|опералық]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|халық аспаптары]], [[хор]], камералық, [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], әскери және [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – Нидерландт текті америкалық дирижёр. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі маэстро Карл Мук сыныбының бірегей шәкірті. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен А. Дворжактың №9 симфониясын дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы Нью-Йоркте әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірініш ханымы Элеонора Рузвельт қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref>{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап Швейцариядағы Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында П.Чайковскийдің «Аққу көлі» балетімен дебют өткізді.<ref>{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''Ану Тали''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; Ресей) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Ресей, [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна (Семëновна) Закирова-Гулишамбарова''' (1976; КСРО, [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі Фуат Шәкірұлы Мансұровтың шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. София Губайдулинаның заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; Ресей) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр Андрис Нельсонс жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; КСРО, [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Агнешка Дучмаль (1946; [[Польша]]) <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Амандин Бейер (1974; [[Франция]]) <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Алиса Фарнем (1970; [[Ұлыбритания|Британия]]) <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * Аида Кеңесбаевна Абдуллаева (1962; [[Қарақалпақстан]]) <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * Анюта Николаевна Иванова ([[Саха Республикасы|Якутия]]) <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Ася Георгиевна Фурта ([[Ресей]]) <ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Ализе Леон ([[Франция]]) <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Айгуль Юсуповна Джумашева ([[Қазақстан]]) <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Алия Нурланкызы Сали (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Ария Каррильо ([[Коста-Рика]]) <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo <nowiki>|</nowiki> South Dakota Symphony Orchestra|url=https://sdsymphony.org/about/musicians-artists/orchestra-members/bios/aria-carrillo/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Ана Эрчулий (Словения) <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Амина Азатқызы Ибраева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Ә''' * Әлия Жанәбілқызы Темірбекова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}</ref> '''Б''' * Барбара Ханниган (1971) [[Канада]] <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Барбара Поплавска (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Барбара Скоукрофт (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Бар Авни-Палентин (1989) [[Израиль]] <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Беверли Эверетт (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Бинь Чанг (1933–2025) Вьетнам <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''В''' * Вероника Борисовна Дударова (1916–2009) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Виктория Леонидовна Добровольская (1986) Ресей <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Валентина Викторовна Голубева (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Валерия Александровна Рыбинская ([[Беларусь]]) <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Витезслава Капралова (1915–1940) [[Чехия]] <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Виттория Алеотти (Раффаэлла) (1575-*1646) (маэстра хора) [[Италия]] <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Вирджиния Аллен (1953) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * Вирджиния Марьяни Кампольетти (1869–1941) Италия <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Вера Францевна Родэ (1907–1975) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Вэнь Чин Лю-Янг (Малайзия) <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ванесса Бенелли Мозелл (1987) Италия <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Галина Михайловна Кривошапко (1916–2013) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше) АҚШ, Ресей <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор (1903–1998) [[Англия]] <ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Глория Исабель Рамос Триано (1964) [[Испания]] <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Голнуш Халеги (1941–2021) [[Иран]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Гүлдана Жеңісқызы Баритова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Грете Педерсен (1960) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Д''' * Даяна Айдаровна Гофман (1991) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дильбар Гулямовна Абдурахманова (1936-2018) КСРО, [[Өзбекстан]] <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * ДжоАнн Фаллетта (1954) АҚШ <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джулия Джонс (1961) [[Ұлыбритания]] <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дениола Кураджа ([[Албания]]) <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Далия Атлас (1933) Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Далия Андреевна Стасевская (Украина, Финляндия) <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Джухи Бансал ([[Үндістан]], [[Гонконг]]) <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дана Муриева (2000) Ресей <ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джессика Коттис (1979) [[Аустралия]], Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джипсс Рут (1921–1999) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джаннат Музаффаровна Хусейнзода (*2006) [[Тәжікстан]] <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дебра Чеверино (1976) Италия <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Деляна Лазарова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Дора Христова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Дина Ардақ (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Е''' * Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина (1914–2004) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Еп Вин Си (1960) [[Қытай]] <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Елена Евстратенко (майор) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Елизавета Сергеевна Корнеева (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ë''' * Ëко Мацуо (1953) [[Жапония]] <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ж''' * Жанна (Шевалье) Эврар (1893–1984) Франция <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жизель Бен-Дор (1955) [[Уругвай]], Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жоанидия Нуньес Содре (1903–1975) [[Бразилия]] <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жюльетт Надя Буланже (1887–1979) Франция <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жуану Карнейру (Португалия) <ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''З''' * Зои Зениоди (1976) [[Грекия]] <ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Захия-Дихия Зиуани (1978) Франция <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зарифа Ахмедовна Абдуллаева (1952) [[Дағыстан]] <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зарифа Адиба ([[Ауғанстан]]) <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зиада Нагиевна Накибаева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''И''' * Ирис Маргарет Элси Лемар (1902–1997) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Инма Шара (1972) Испания <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Инджи Ëздиль ([[Түркия]]) <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ингрид Табита Боргхильд Берглунд (1989) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Иман Аль-Джунайди ([[Мысыр]]) <ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Иман Эль-Генеди (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=أول قائدة أوركسترا في مصر لـ"العين الإخبارية": أنا صعيدية أحلم بالعالمية|url=https://al-ain.com/article/iman-egypt-conductor-orchestra|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Й''' * Йоана Мальвиц (1986) [[Германия]] <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Йозефина Аманн Вайнлих (1848–1887) [[Аустрия]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''К''' * Камилла Александровна Кольчинская (1937–2016) КСРО, Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Камелия Хоанг (Фам Ча Ми) Вьетнам, Ресей <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катарина Морин (1994) Германия <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катарина Винкор (1995) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Клер Жибо (1945) Франция <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Карина Канеллакис (1981) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] ([[Румыния]]) <ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1960) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мируерт Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == ''2026 жылдың мамыр айына дейін мақалада әйел дирижëрлердің 250 есімі келтірілген. Тізім тұрақты түрде жаңартылып отырады.'' == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Дирижёрлер тізімі]] kqf2yfvquabb1lqo49nycr47do6ta5u 3604646 3604624 2026-05-13T21:24:05Z Tuttiorchestra687 173049 3604646 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында [[Опера (музыка)|опералық]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|халық аспаптары]], [[хор]], камералық, [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], әскери және [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – Нидерландт текті америкалық дирижёр. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі маэстро Карл Мук сыныбының бірегей шәкірті. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен А. Дворжактың №9 симфониясын дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы Нью-Йоркте әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірініш ханымы Элеонора Рузвельт қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref>{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап Швейцариядағы Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында П.Чайковскийдің «Аққу көлі» балетімен дебют өткізді.<ref>{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''Ану Тали''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; Ресей) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Ресей, [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна (Семëновна) Закирова-Гулишамбарова''' (1976; КСРО, [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі Фуат Шәкірұлы Мансұровтың шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. София Губайдулинаның заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; Ресей) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр Андрис Нельсонс жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; КСРО, [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы Познань қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіліктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған соната мен партита үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Алиса Фарнем (1970; [[Ұлыбритания|Британия]]) <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * Аида Кеңесбаевна Абдуллаева (1962; [[Қарақалпақстан]]) <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * Анюта Николаевна Иванова ([[Саха Республикасы|Якутия]]) <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Ася Георгиевна Фурта ([[Ресей]]) <ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Ализе Леон ([[Франция]]) <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Айгуль Юсуповна Джумашева ([[Қазақстан]]) <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Алия Нурланкызы Сали (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Ария Каррильо ([[Коста-Рика]]) <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo <nowiki>|</nowiki> South Dakota Symphony Orchestra|url=https://sdsymphony.org/about/musicians-artists/orchestra-members/bios/aria-carrillo/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Ана Эрчулий (Словения) <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Амина Азатқызы Ибраева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Ә''' * Әлия Жанәбілқызы Темірбекова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}</ref> '''Б''' * Барбара Ханниган (1971) [[Канада]] <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Барбара Поплавска (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Барбара Скоукрофт (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Бар Авни-Палентин (1989) [[Израиль]] <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Беверли Эверетт (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Бинь Чанг (1933–2025) Вьетнам <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''В''' * Вероника Борисовна Дударова (1916–2009) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Виктория Леонидовна Добровольская (1986) Ресей <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Валентина Викторовна Голубева (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Валерия Александровна Рыбинская ([[Беларусь]]) <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Витезслава Капралова (1915–1940) [[Чехия]] <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Виттория Алеотти (Раффаэлла) (1575-*1646) (маэстра хора) [[Италия]] <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Вирджиния Аллен (1953) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * Вирджиния Марьяни Кампольетти (1869–1941) Италия <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Вера Францевна Родэ (1907–1975) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Вэнь Чин Лю-Янг (Малайзия) <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ванесса Бенелли Мозелл (1987) Италия <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Галина Михайловна Кривошапко (1916–2013) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше) АҚШ, Ресей <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор (1903–1998) [[Англия]] <ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Глория Исабель Рамос Триано (1964) [[Испания]] <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Голнуш Халеги (1941–2021) [[Иран]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Гүлдана Жеңісқызы Баритова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Грете Педерсен (1960) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Д''' * Даяна Айдаровна Гофман (1991) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дильбар Гулямовна Абдурахманова (1936-2018) КСРО, [[Өзбекстан]] <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * ДжоАнн Фаллетта (1954) АҚШ <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джулия Джонс (1961) [[Ұлыбритания]] <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дениола Кураджа ([[Албания]]) <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Далия Атлас (1933) Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Далия Андреевна Стасевская (Украина, Финляндия) <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Джухи Бансал ([[Үндістан]], [[Гонконг]]) <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дана Муриева (2000) Ресей <ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джессика Коттис (1979) [[Аустралия]], Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джипсс Рут (1921–1999) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джаннат Музаффаровна Хусейнзода (*2006) [[Тәжікстан]] <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дебра Чеверино (1976) Италия <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Деляна Лазарова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Дора Христова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Дина Ардақ (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Е''' * Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина (1914–2004) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Еп Вин Си (1960) [[Қытай]] <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Елена Евстратенко (майор) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Елизавета Сергеевна Корнеева (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ë''' * Ëко Мацуо (1953) [[Жапония]] <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ж''' * Жанна (Шевалье) Эврар (1893–1984) Франция <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жизель Бен-Дор (1955) [[Уругвай]], Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жоанидия Нуньес Содре (1903–1975) [[Бразилия]] <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жюльетт Надя Буланже (1887–1979) Франция <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жуану Карнейру (Португалия) <ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''З''' * Зои Зениоди (1976) [[Грекия]] <ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Захия-Дихия Зиуани (1978) Франция <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зарифа Ахмедовна Абдуллаева (1952) [[Дағыстан]] <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зарифа Адиба ([[Ауғанстан]]) <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зиада Нагиевна Накибаева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''И''' * Ирис Маргарет Элси Лемар (1902–1997) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Инма Шара (1972) Испания <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Инджи Ëздиль ([[Түркия]]) <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ингрид Табита Боргхильд Берглунд (1989) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Иман Аль-Джунайди ([[Мысыр]]) <ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Иман Эль-Генеди (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=أول قائدة أوركسترا في مصر لـ"العين الإخبارية": أنا صعيدية أحلم بالعالمية|url=https://al-ain.com/article/iman-egypt-conductor-orchestra|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Й''' * Йоана Мальвиц (1986) [[Германия]] <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Йозефина Аманн Вайнлих (1848–1887) [[Аустрия]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''К''' * Камилла Александровна Кольчинская (1937–2016) КСРО, Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Камелия Хоанг (Фам Ча Ми) Вьетнам, Ресей <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катарина Морин (1994) Германия <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катарина Винкор (1995) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Клер Жибо (1945) Франция <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Карина Канеллакис (1981) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] ([[Румыния]]) <ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1960) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мируерт Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == ''2026 жылдың мамыр айына дейін мақалада әйел дирижëрлердің 250 есімі келтірілген. Тізім тұрақты түрде жаңартылып отырады.'' == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Дирижёрлер тізімі]] 3bzpb8vcpdfcgo4mbhw7l9gr0xwmcey 3604648 3604646 2026-05-13T21:24:43Z Tuttiorchestra687 173049 3604648 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында [[Опера (музыка)|опералық]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|халық аспаптары]], [[хор]], камералық, [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], әскери және [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – Нидерландт текті америкалық дирижёр. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі маэстро Карл Мук сыныбының бірегей шәкірті. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен А. Дворжактың №9 симфониясын дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы Нью-Йоркте әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірініш ханымы Элеонора Рузвельт қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref>{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап Швейцариядағы Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында П.Чайковскийдің «Аққу көлі» балетімен дебют өткізді.<ref>{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''Ану Тали''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; Ресей) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Ресей, [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна (Семëновна) Закирова-Гулишамбарова''' (1976; КСРО, [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі Фуат Шәкірұлы Мансұровтың шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. София Губайдулинаның заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; Ресей) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр Андрис Нельсонс жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; КСРО, [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы Познань қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіліктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Алиса Фарнем (1970; [[Ұлыбритания|Британия]]) <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * Аида Кеңесбаевна Абдуллаева (1962; [[Қарақалпақстан]]) <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * Анюта Николаевна Иванова ([[Саха Республикасы|Якутия]]) <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Ася Георгиевна Фурта ([[Ресей]]) <ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Ализе Леон ([[Франция]]) <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Айгуль Юсуповна Джумашева ([[Қазақстан]]) <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Алия Нурланкызы Сали (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Ария Каррильо ([[Коста-Рика]]) <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo <nowiki>|</nowiki> South Dakota Symphony Orchestra|url=https://sdsymphony.org/about/musicians-artists/orchestra-members/bios/aria-carrillo/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Ана Эрчулий (Словения) <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Амина Азатқызы Ибраева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Ә''' * Әлия Жанәбілқызы Темірбекова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}</ref> '''Б''' * Барбара Ханниган (1971) [[Канада]] <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Барбара Поплавска (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Барбара Скоукрофт (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Бар Авни-Палентин (1989) [[Израиль]] <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Беверли Эверетт (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Бинь Чанг (1933–2025) Вьетнам <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''В''' * Вероника Борисовна Дударова (1916–2009) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Виктория Леонидовна Добровольская (1986) Ресей <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Валентина Викторовна Голубева (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Валерия Александровна Рыбинская ([[Беларусь]]) <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Витезслава Капралова (1915–1940) [[Чехия]] <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Виттория Алеотти (Раффаэлла) (1575-*1646) (маэстра хора) [[Италия]] <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Вирджиния Аллен (1953) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * Вирджиния Марьяни Кампольетти (1869–1941) Италия <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Вера Францевна Родэ (1907–1975) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Вэнь Чин Лю-Янг (Малайзия) <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ванесса Бенелли Мозелл (1987) Италия <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Галина Михайловна Кривошапко (1916–2013) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше) АҚШ, Ресей <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор (1903–1998) [[Англия]] <ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Глория Исабель Рамос Триано (1964) [[Испания]] <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Голнуш Халеги (1941–2021) [[Иран]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Гүлдана Жеңісқызы Баритова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Грете Педерсен (1960) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Д''' * Даяна Айдаровна Гофман (1991) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дильбар Гулямовна Абдурахманова (1936-2018) КСРО, [[Өзбекстан]] <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * ДжоАнн Фаллетта (1954) АҚШ <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джулия Джонс (1961) [[Ұлыбритания]] <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дениола Кураджа ([[Албания]]) <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Далия Атлас (1933) Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Далия Андреевна Стасевская (Украина, Финляндия) <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Джухи Бансал ([[Үндістан]], [[Гонконг]]) <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дана Муриева (2000) Ресей <ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джессика Коттис (1979) [[Аустралия]], Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джипсс Рут (1921–1999) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джаннат Музаффаровна Хусейнзода (*2006) [[Тәжікстан]] <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дебра Чеверино (1976) Италия <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Деляна Лазарова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Дора Христова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Дина Ардақ (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Е''' * Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина (1914–2004) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Еп Вин Си (1960) [[Қытай]] <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Елена Евстратенко (майор) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Елизавета Сергеевна Корнеева (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ë''' * Ëко Мацуо (1953) [[Жапония]] <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ж''' * Жанна (Шевалье) Эврар (1893–1984) Франция <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жизель Бен-Дор (1955) [[Уругвай]], Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жоанидия Нуньес Содре (1903–1975) [[Бразилия]] <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жюльетт Надя Буланже (1887–1979) Франция <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жуану Карнейру (Португалия) <ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''З''' * Зои Зениоди (1976) [[Грекия]] <ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Захия-Дихия Зиуани (1978) Франция <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зарифа Ахмедовна Абдуллаева (1952) [[Дағыстан]] <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зарифа Адиба ([[Ауғанстан]]) <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зиада Нагиевна Накибаева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''И''' * Ирис Маргарет Элси Лемар (1902–1997) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Инма Шара (1972) Испания <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Инджи Ëздиль ([[Түркия]]) <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ингрид Табита Боргхильд Берглунд (1989) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Иман Аль-Джунайди ([[Мысыр]]) <ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Иман Эль-Генеди (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=أول قائدة أوركسترا في مصر لـ"العين الإخبارية": أنا صعيدية أحلم بالعالمية|url=https://al-ain.com/article/iman-egypt-conductor-orchestra|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Й''' * Йоана Мальвиц (1986) [[Германия]] <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Йозефина Аманн Вайнлих (1848–1887) [[Аустрия]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''К''' * Камилла Александровна Кольчинская (1937–2016) КСРО, Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Камелия Хоанг (Фам Ча Ми) Вьетнам, Ресей <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катарина Морин (1994) Германия <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катарина Винкор (1995) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Клер Жибо (1945) Франция <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Карина Канеллакис (1981) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] ([[Румыния]]) <ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1960) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мируерт Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == ''2026 жылдың мамыр айына дейін мақалада әйел дирижëрлердің 250 есімі келтірілген. Тізім тұрақты түрде жаңартылып отырады.'' == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Дирижёрлер тізімі]] 69cwddrgk825e9phvnkqjzxwijs21qx 102 777916 3604644 3604046 2026-05-13T21:22:43Z MuratbekErkebulan 162992 3604644 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]], [[Цнал]], [[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]], [[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]], [[Ысхақ Раззақов әуежайы]], [[Бірінші Мамыр ауданы]], [[Қарқара (Қырғызстан)]], [[Көпіребазар]], [[Қызылүңгір]], [[Таранбазар]], [[Гава (Қырғызстан)]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]]<br>{{ту|Украина}} [[Черкассы Халықаралық әуежайы]] |22 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]], [[Жусуп Турусбеков]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Мукай Элебаев]], [[Сагымбай Орозбакұлы]], [[Осмонаалы Сыдыкұлы]], [[Байдылда Сарногоев]], [[Исхак Раззакұлы Раззаков]], [[Касымалы Жантөшев]], [[Қалыгүл әулие]], [[Алмамбет (кейіпкер)]], [[Нурмолдо Нарқұлұлы]], [[Тайлақ батыр]], [[Жеңіжоқ Көкөұлы Өтө]], [[Касымалы Баялыұлы]], [[Семетей (кейіпкер)]], [[Алғашқы ұстаз (кітап)]], [[Жәмила (хикаят)]], [[Құрманбек эпосы]], [[Сынған қылыш]], [[Ұзақ жол (кітап)]], [[Ажар (хикаят)]], [[Қоқан хандығының Қырғызстанды жаулап алуы]], [[Қырғызстан тарихы]], [[Давань]], [[Қырғызстан аудандары]]<br />{{ту|Ресей}} [[Владимир Соловьёвпен кеш]]<br />{{ту|Әзербайжан}} [[Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов]], [[Бакудағы наурыз оқиғалары (1918)]], [[Шуша шайқасы (2020)]] |61 | |- || [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]] || || 0 || 0 |- || [[Қатысушы: Beautiful202305|Beautiful202305]] || || 0 || 0 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] 88cj6k1mt102xs2s216tz7v3ufhso3l 0 777992 3604580 3575242 2026-05-13T17:35:17Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Беларусь облыс орталықтары|Беларусь облыс орталықтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604580 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Витебск |шынайы атауы = {{lang-be|Віцебск}} |сурет = Viciebsk collage.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Viciebsk, Belarus.svg |ту = Flag of Viciebsk, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =11 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =10 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Витебск ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 974 |алғашқы дерек = 1021 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 124,54 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 125-204 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 373 764 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 212 |пошта индексі = 210001—210043 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Витебск''' ({{lang-be|Віцебск}}) — [[Беларусь]]тің солтүстік-шығысындағы қала, [[Витебск облысы]] мен [[Витебск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}</ref> Витебск халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 373 764 адамды құрады. Витебск — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша төртінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-vitebsk-9177.html|title=Население Витебск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Витебск Батыс Двина өзені мен оның салалары Витба мен Лучозаның жағасында орналасқан. Қала Витебск қыратының батыс бөлігіндегі төбелі жерде, тереңдігі 10-12 метр, ал кей жерлерде 40 метрге дейін жететін шатқалдармен бөлінген. Жергілікті тұрғындар қаланың төбелерін «таулар» деп атайды. Витебскінің климаты орташа континенталды және жайлы, орташа жылдық температурасы 6,1°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 724 мм. Жазы жылы, бірақ ыстық емес және өте ылғалды. Қысы салқын, қаңтардың орташа температурасы -5,3°C. Ең аз жауын-шашын сәуір айында, 36 мм-ге дейін түседі.<ref>{{citeweb|url=https://gkd.ru/476926a-gde-nahoditsya-vitebsk-i-chto-soboy-predstavlyaet|title=Где находится Витебск и что собой представляет|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}</ref> == Тарихы == IX ғасырға дейін осында өмір сүрген Балтық тайпаларын славян кривичи тайпалары ығыстырды. Шежіреге сәйкес, Витебскіні (Витба өзенінде) 947 жылы Ольга ханшайым құрған. Қоныс «варягтардан гректерге» баратын сауда жолында орналасқан. XII ғасырға қарай қала ірі қолөнер орталығына және қосымша князьдіктің астанасына айналды. 1318 жылы князьдік Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. 1506 жылдан бастап Витебск воеводствосының орталығына айналды, ал 1569 жылдан бастап Польша-Литва Достастығының құрамына кірді. Маңызды стратегиялық позицияны иеленген Витебск бекінісі бірнеше рет билік басындағылардың шабуылдарына ұшырады. Қала литвалықтар (XIV-XV ғасырлар), поляктар және мәскеуліктер арасындағы өзара шайқастардың куәсі болды (Витебск қоршауы (1654) және Витебск шайқасы (1664)). 1708 жылы қала тұрғындарының Солтүстік соғыста шведтерді қолдағаны үшін орыс әскерлерімен өртелді. Витебск Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін (1772) Ресейге берілді. Бастапқыда ол Псков губернаторлығының, содан кейін Беларусь және Витебск (1802 жылдан бастап) губернаторлықтарының құрамына кірді. 18012 жылы француздар Витебскі қаласын басып алды. 20 ғасырдың басында қаланың өнеркәсіптік және мәдени өмірі белсенді түрде дамыды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. Нацистік оккупация үш жылға жуық уақытқа созылды (1941 жылдың шілдесі - 1944 жылдың маусымы). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Витебск қатты зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1145-Vitebsk.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://about-planet.ru/goroda-evropy/vitebsk|title=Витебск. Фотографии, информация|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}</ref> Соғыстан кейінгі алғашқы бес жылда қала қайта құрылды. Оның өнеркәсіптік кешеніне машина жасау, жеңіл өнеркәсіп т.б. кірді. 1924 жылдан 1991 жылға дейін Витебск Беларусь КСР-нің құрамында болды. Қала айтарлықтай жақсарып, кеңейді. Орталық стадион қайта құрылды, Жазғы амфитеатр, теміржол вокзалы және басқа да тарихи орындар мен құрылыстар қалпына келтірілді, сондай-ақ Мұз спорты сарайы, бірқатар жаңа шіркеулер мен басқа да қоғамдық нысандар, сондай-ақ жаңа тұрғын үй аудандары салынды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі Витебск - республиканың ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі, өнеркәсібі, ғылымы мен мәдениеті жоғары дамыған қала. Өнеркәсіп - Витебск экономикасының жетекші саласы. Ең маңызды салаларға машина жасау және металл өңдеу, ағаш өңдеу, электроника, жеңіл өнеркәсіп және тамақ өңдеу жатады. Жоғары білікті машина жасау, аспап жасау және электротехника салаларына, ең алдымен, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды қайта құру және техникалық қайта жарақтандыру арқылы айтарлықтай көңіл бөлінеді. Негізгі өнімдерге металл кесетін және ағаш өңдейтін станоктар, құрылыс кірпіштері, маталар, кілемдер мен кілемшелер, аяқ киім, теледидар жабдықтары, сағаттар, шұлық бұйымдары, жиһаз, ағаш және т.б. кіреді. Қаланың ірі кәсіпорындары: «Визаж», «Вистан» Витебск станок жасау зауыты», «Витязь», «Витебск аспап жасау зауыты», «Витекс», «Купава көркем бұйымдар фабрикасы», «Витебск кілемдері», «Белвест» т.б.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-vitebsk|title=Витебск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}</ref> === Транспорт === Витебскінің теміржол желілері шығыс-батыс және солтүстік-оңтүстік бағыттарында қызмет көрсетеді, қаланы Варшава, Санкт-Петербург, Минск, Мәскеу және Киевпен байланыстырады. Витебск әуежайы барлық типтегі ұшақтарды қабылдай алады. 2010 жылы қала ішінде Батыс Двина өзені бойымен жолаушылар паромының қызметі қайта жанданды. Витебскінің қоғамдық көлік жүйесі өте кең. Оған автобустар, троллейбустар және трамвайлар кіреді. Сондай-ақ, қала бойынша микроавтобустар желісі бар. Қалада автобекет бар. Автобус бағыттары Витебскі Берлинмен, Даугавпилспен, Мәскеумен, Ригамен, Санкт-Петербургпен және Беларусьтің көптеген қалаларымен байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XIKQ6A8AYAC0w1ji|title=Транспорт одного из древнейших городов Беларуси - посещаем Витебск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}</ref> === Білім беру === 97 мектепке дейінгі мекеме (оның ішінде 5 бала даму орталығы), 46 жалпы орта білім беру мекемесі (оның ішінде 8 гимназия), 11 колледж, 2 лицей және 5 жоғары оқу орны азаматтардың жоғары сапалы білім алуын толық қамтамасыз етеді.<ref>{{citeweb|url=https://vitebsk.gov.by/social/nauka-i-obrazovanie/?ysclid=mnh51pffyh888826550|title=Социальная сфера Наука и образование|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}</ref> === Денсаулық сақтау === Облыс орталығында 30-дан астам ірі медициналық мекеме, ересектер мен балаларға арналған емдеу-профилактикалық клиникалар, әйелдер консультациялары және қалалық ауруханалар, 5 аймақтық медициналық диспансер, 2 санитарлық-гигиеналық және профилактикалық орталық, ең ірі аймақтық диагностикалық орталық және мемлекеттік және жеке дәріханалардың кең желісі бар.<ref>{{citeweb|url=https://vitebsk.gov.by/social/zdravookhranenie/ysclid=mnh53oqpju11655525|title=Здравоохранение|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}</ref> === Мәдениеті === [[Сурет:Vitebsk State University (01).jpg|нобай|оңға|300px|П.М. Машеров атындағы Витебск мемлекеттік университеті]] Витебск — жоғары мәдениеттің орталығы. 100-ден астам кітапхана тұрғындарды өткен мен қазіргі заманның ең үздік әдеби шығармаларымен таныстырады. Якуб Колас атындағы ұлттық академиялық драма театры және Беларусь Лялка театры — беларусь өнерінің орталықтары. Витебск мәдени орталығы және оның филиалдары: жазғы амфитеатр, Витебск облыстық филармониясы, үш көркемсурет мектебі, төрт музыка мектебі және И.И.Соллертинский атындағы музыкалық колледж мәдени іс-шаралар мен концерттерді өткізуде белсенді жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://vitebsk.gov.by/social/kultura-i-iskusstvo/?ysclid=mnh55c0kj781317001|title=Культурв и искусства|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}</ref> === Дене шынықтыру және спорт === Витебск 30-дан астам олимпиадалық спорт түрі бойынша спортшыларды дайындайды. Резерв спортшылары 19 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінде, Олимпиадалық резерв мектебінде және жоғары спорттық шеберлік мектебінде дайындалады. Он екі мамандандырылған Олимпиадалық резерв мектебі ең жоғары мәртебеге ие. Онда алты командалық спорт клубы жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://vitebsk.gov.by/o-gorode/vitebsk-tolko-tsifry-i-fakty/|title=О городе Витебск: только цифры и факты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}</ref> == Көрнекі орындары == Витебск қаласы таңғажайып сәулет өнерімен және Батыс Двина өзені арқылы өтетін Киров көпірі немесе Марк Шагал мұражайы сияқты романтикалық серуендеуге тамаша көрікті жерлерімен танымал. [[Сурет:Витебск. Летний Амфитеатр.jpg|нобай|оңға|300px|Жазғы амфитеатр]] Қаладан Витебск сарайы, Марк Шагал мұражайы, Металл шеберлері клубы, М.Ф.Шмырев мұражайы, Троица Марков монастыры, Витебск заманауи өнер мұражайы, Киелі Рух монастыры, Әулие Барбара соборы, Воскресенск шіркеуі, Благовещение шіркеуі, Покров соборы, Әулие Георгий шіркеуі, Старо-Улановичское зираты, Старо-Семёновское зираты, Успен соборы, Якуб Колас атындағы ұлттық академиялық драма театры, Соғыс балалары ескерткіші, Әулие Антоний католик шіркеуі, Мейірімді Исаның соборы, Рождества Христова шіркеуі сияқты сәулет өнерлерін көруге болады. * '''Марк Шагал мұражайы''' — бұл мұражай Витебскіде туған әлемге әйгілі суретші Марк Шагалдың шығармашылығына арналған. * '''Витебск облыстық өлкетану мұражайы''' — бұл мұражай Витебск мен оның айналасындағы аймақтың тарихы мен мәдениетін таныстырады. * '''Троица соборы''' — бұл Витебскідегі ең маңызды діни ғимараттардың бірі. 18 ғасырда салынған собор барокко сәулет өнерімен және сәнді интерьерімен танымал. * '''Жазғы амфитеатр''' — бұл ашық аспан астындағы театр концерттер, фестивальдер және басқа да мәдени іс-шаралар өткізілетін танымал орын. * '''Жеңіс алаңы''' — бұл Витебскідегі орталық алаң, Екінші дүниежүзілік соғыстағы Кеңес Армиясының жеңісіне арналған. * '''Губернатор сарайы''' — бұл 18 ғасырдағы ғимарат Витебск облысы губернаторының резиденциясы қызметін атқарған. * '''Қасиетті Успен кафедральды соборы''' — бұл собор Витебсктегі ең көне діни ғимараттардың бірі, XII ғасырда салынған.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-vitebsk.htm|title=Карта Витебска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-2|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Витебск. Улица Кирова..JPG|Киров көшесі ВІЦЕБСК. Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа..jpg|Якуб Колас атындағы театр ВИТЕБСК. Дворец нынешнего генерал-губернатора..jpg|Витебск облыстық атқару комитеті үйі (бұрынғы епархиялық әйелдер діни мектебі) Church of the Assumption in Viciebsk (2011).jpg|Успен соборы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] [[Санат:Беларусь облыс орталықтары]] 6r33732j2myft1t26bw6llwgd5su3x8 0 778685 3604716 3589273 2026-05-13T23:24:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604716 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Брайан Шмидт |Шынайы есімі = {{lang-en|Brian P. Schmidt}} |Суреті = Brian Schmidt portrait 1.jpg |Туған күні = 24.2.1967 |Туған жері = {{Туғанжері|Мизула|Мизулада (Монтана)}}, [[Монтана]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Азаматтығы = {{Байрақ|АҚШ}} <br>{{Байрақ|Австралия}} |Ғылыми аясы = [[астрофизика]] |Жұмыс орны = [[Маунт-Стромло обсерваториясы]] ([[Аустралия ұлттық университеті]]) | Альма-матер =[[Аризона университеті]]<br />[[Гарвард университеті]] |Ғылыми жетекші = {{Аударылмаған 3|Роберт Киршнер|Роберт Киршнер|en|Robert Kirshner}} |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Шао сыйлығының медалі}} [[Шао сыйлығы|Астрономия бойынша Шао сыйлығы]] ([[2006 жыл ғылымда|2006]])<br/>{{Нобельдік медаль|2011}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2011 жыл ғылымда|2011]]) | Қолтаңбасы = }} '''Брайан Шмидт''' ({{Lang-en|Brian P. Schmidt}}; [[24 ақпан]] [[1967 жыл|1967]], [[Мизула (Монтана)|Мизула]], [[Монтана]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] және австралиялық [[Астрофизика|астрофизик]], ол 2011 жылы [[Сол Перлмуттер]] және [[Адам Рисс|Адам Рисспен]] бірге «алыстағы [[Ғаламатжұлдыз|суперноваларды]] бақылау арқылы [[Ғаламның кеңеюі|Ғаламның жеделдетілген кеңеюін]] ашқаны үшін» [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды<ref>{{Cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/press.html|title=The 2011 Nobel Prize in Physics - Press Release|publisher=Nobel Media|lang=en|accessdate=2011-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111004182642/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/press.html|archivedate=2011-10-04}}</ref>. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2008), Австралия ғылым академиясының (2008) және Лондон Корольдік қоғамының (2012)<ref>[https://royalsociety.org/people/brian-schmidt-12240/ Brian Schmidt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729190025/https://royalsociety.org/people/brian-schmidt-12240/ |date=2020-07-29 }} {{In lang|en}}</ref> мүшесі. == Өмірбаян == Шмидт АҚШ-тың Монтана штатындағы Миссула қаласында экологтар Дана мен Донна Шмидттердің (''Dana C. Schmidt'' и ''Donna Mae Schmidt'') отбасында дүниеге келген. 1985 жылы [[Аляска|Аляска штатының]] [[Анкоридж]] қаласындағы Бартлетта орта мектебін бітірген. Шмидт 1989 жылы [[Аризона университеті|Аризона университетін]] бітіріп, 1993 жылы [[Гарвард университеті|Гарвард университетінде]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алған. 1993—1994 жылдары дейін Шмидт Гарвард-Смитсон астрофизика орталығында постдокторантурада жұмыс істеді, ал 1995 жылы қазіргі уақытта жұмыс істейтін Маунт Стромло обсерваториясына ауысты. Шмидт 8 миллиард жыл бұрын ғаламның кеңеюін зерттеуге арналған Ia ({{аударылмаған 5|High-Z Supernova Search Team|ағылш.|en}}) типті супернованы іздеуді басқарды. 1998 жылы оның командасы Перлмуттер бастаған топпен бірге ғаламның жеделдетілген кеңеюін көрсетті<ref>[http://www.abc.net.au/catalyst/stories/3013594.htm Cosmology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007175515/http://www.abc.net.au/catalyst/stories/3013594.htm |date=2011-10-07 }} ''ABC Catalyst segment on Cosmology, with Brian Schmidt, Ray Norris, & Lawrence Kraus''</ref>. Бұл жаңалық [[Science]] журналы тарапынан «Жылдың үздік жаңалығы» деп аталды. Шмидт қазіргі уақытта [[оңтүстік жарты шар]]дың аспанын зерттейтін [[SkyMapper]] телескоп жобасын басқарады. 2015 жылдың қаңтарында Брайан Шмидт [[Аустралия ұлттық университеті|Аустралия ұлттық университетінің]] ректоры болып тағайындалды. 2016 жылы ол [[Greenpeace|Greenpeace ұйымын]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар Ұйымын]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref> . Испания Корольдік Ғылым Академиясының шетелдік мүшесі. Brianschmidt астероиды (233292) оның құрметіне аталған. == Марапаттар == * 2000 — Австралия сыйлығы * 2000 — Гарвард университетінің Бок сыйлығы * 2001 — Австралия Ғылым академиясының ''Pawsey Medal'' * 2002 — Үндістан астрономиялық қоғамының Вайну Баппу медалі * 2005 — Marc Aaronson Memorial Lectureship * 2006 — Адам Рисс және [[Сол Перлмуттер|Сол Перлмуттермен]] бірлесіп астрономия саласындағы [[Шао жүлдесі|Шао сыйлығы]] * 2007 — Космология саласындағы Грубер сыйлығы * 2011 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] * 2012 — Жаңа Оңтүстік Уэльс Университетінің Dirac Medal * 2013 — Австралия орденінің компаньоны * 2015 — Фундаменталды физика бойынша сыйлық * 2015 — Нильс Бор институтының құрмет медалі == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Cite web|url=http://msowww.anu.edu.au/~brian/|title=Brian P. Schmidt, Home Page|publisher=Research School of Astronomy and Astrophysics|lang=en|accessdate=2011-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006003059/http://msowww.anu.edu.au/~brian/|archivedate=2011-10-06}} [[Санат:Философия докторлары]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ астрофизиктері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Физиктер]] 9rxb7iabg2ah83ac2cr2pafiwo24o8y 0 779541 3604516 3595606 2026-05-13T16:34:27Z Tuttiorchestra687 173049 −[[Санат:Қазақстан дирижёрлері]]; +[[Санат:Қазақстан дирижерлері]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604516 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Маралжан Мырзақұлова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова |Толық аты = |Туған күні = 20.07.1974 |Туған жері = {{туғанжері|Астана|Астанада}} |Қайтыс болған күні = 08.04.2025 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}} |Белсенділік жылдары = 2001–2025 |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], домбырашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = [[Мәдениет саласының үздігі]] |Сайты = [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Қаллеки театрдың ресми сайты] |Commons = }} '''Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова''' ([[20 шілде]] [[1974 жыл|1974]], [[Астана]] – [[8 сәуір]] [[2025 жыл|2025]], [[Астана]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[домбыра]]шы, [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|қазақ халық аспаптар оркестрінің]] негізін қалаушысы, [[оқыту]]шы, халықаралық байқаулардың лауреаты, [[Мәдениет саласының үздігі]].<ref name=":0">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы|url=https://kaztheatre.kz/collective/мырзакулова-маралжан-қазыбекқызы/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Білімі == 1982–1987 жылдары [[Астана]] қаласы әкімдігінің Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебінің МКҚК-нің түлегі. Атақты оқытушы, [[домбыра]]шы, «[[Балдәурен оркестрі|Балдәуре]]н<nowiki/>» оркестрінің жетекшісі [[Керейбаева Күляш Орынбекқызы|Керейбаева Күләш Орынбекқызы]]ның төл шәкірті болған.<ref name=":1">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы - Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебі|url=https://dmsh2.edu.kz/myrza%D2%9B%D2%B1lova-maralzhan-%D2%9Bazybek%D2%9Byzy/|accessdate=20.04.2026}}</ref> Күләш Орынбекқызы шәкіртіне тек [[Домбыра|домбыра аспабын]] ғана емес, сондай-ақ [[мандолина]], [[домра-прима]], [[шертер]], [[бас домбыра]], [[шаңқобыз]] сынды бірнеше [[Музыкалық аспаптар|музыкалық аспаптарда]] ойнауды үйретті.<ref name=":2">{{Cite web|title=Қаллеки театр ансамбльі|url=https://el.kz/alleke_teatry_ansamblmen_toly-ty_40687/|accessdate=20.04.2026}}</ref> 1992 жылы [[Ақмола|Ақмоладағы]] музыкалық училищеде (қазіргі Біржан сал атындағы музыкалық колледжі) домбырадан [[Айсұлу Бекмағанбетовада]] және дирижёрліктен [[Сазгер|композитор]] [[Мұхаметқали Тінәлин|Мұхаметқали Тінәлиннен]] білім алады.<ref name=":2" /> 1996 жылы [[Алматы]] қаласындағы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияға «Домбыра» мамандығы бойынша профессор [[Біләл Ысқақовтың|Біләл Алпанұлы Ысқақовтың]] сыныбында және «Дирижёрлеу» кафедрасында дирижёр Анвар Ізбасарұлы Нүсіппаевтың сыныбында оқиды.<ref name=":0" /> 1999 жылы Қазақ ұлттық музыка академиясына (қазіргі [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К.Байсейітова атындағы өнер университеті]], [[Қазақ ұлттық өнер университеті|ҚазҰӨУ]]-ға) ауысып, оны 2001 жылы бітірді. «Оркестр әртісі»; «Қазақ халық аспаптар оркестрінің дирижëрі»; «Концерттік орындаушы»; «Оқытушы» деген біліктілерді алды.<ref name=":0" /> == Мансабы және шығармашылық қызметі == * 2001–2025 жылдар аралығында [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры|Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ Ұлттық музыкалық драма театрының РМҚК]]-ның бас дирижëрі қызметін атқарды.<ref name=":0" /> * 2001 жылдың қыркүйек айынан бастап Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясында композиция және оркестрлік дирижëрлеу кафедрасында аға оқытушы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар колледждегі қазақ халық аспаптар оркестрінде жетекшілік етті.<ref name=":1" /> * 2021 жылдың 1 ақпанында Маралжан Мырзақұлова театрда халық аспаптар [[Ансамбль|ансамбльін]] ұйымдастырып, оның көркемдік жетекшісі және дирижëрі болды және аз уақыт ішінде ансамбль жоғары кәсіби ұжым ретінде қалыптасып, [[театр]] [[Актёр|актëрлерімен]] тығыз шығармашылық байланыс орнатты.<ref name=":0" /> * 2021 жылдың 2 маусымында Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльінің тұсаукесер концерті өтті.<ref name=":1" /> * 2022 жылы қазан айында Қазақстан Республикасы мәдениет және спорт министрлігі жарлығымен Маралжан Мырзақұловаға «[[Мәдениет саласының үздігі|Мәдениет саласын]]<nowiki/>[[Мәдениет саласының үздігі|ың үздігі]]<nowiki/>» төсбелгісі берілді. Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен театрда бірнеше ірі қойылымдар жүзеге асырылды, оның ішінде: * [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсіреповтің]] «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|Баян Сұлу – Қозы Көрп]]<nowiki/>[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|еш]]<nowiki/>» музыкалық драмасы (қоюшы режиссер – [[Гүлназ Балпейісова]], [[Сазгер|композитор]] – [[Олег Синкин]]). 2023 жылы [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] [[Бішкек]] астанасында өткен «ART – ORDO – 2023» халықаралық театр фестивальінде Гран-при жүлдесін жеңіп алды.<ref>{{Cite web|title=«Баян сұлу - Қозы көрпеш» спектаклі «АРТ ОРДО – 2023» халықаралық театр фестивалінен гран-при жүлдесімен оралды|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/baian-sulu-qozy-korpes-spektakli-art-ordo-2023-xalyqaralyq-teatr-festivalinen-gran-pri-zuldesimen-oraldy__24972|accessdate=20.04.2020}}</ref> * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «[[Айман-Шолпан]]<nowiki/>» музыкалық комедиясының жаңа заманауи нұсқасы (қоюшы режиссері әрі композиторы – [[Олжас Жақыпбек]], [[Хореография|хореографы]] – [[Шырын Мұстафина]]).<ref>{{Cite web|title=Қаллеки театры «Айман-Шолпан» қойылымын жаңаша форматта ұсынады|url=https://madeniportal.kz/theatre/qalleki-teatry-aiman-solpan-qoiylymyn-zanasa-formatta-usynady1|accessdate=20.04.2026}}</ref> Сондай-ақ ансамбльдің сүйемелдеуімен «Үйлену» музыкалық комедиясы (режиссері – Нұрлан Жұманиязов, композиторы – Серікжан Әбдінұров)<ref>{{Cite web|title=Спектакль Үйлену|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/үйлену/|accessdate=20.04.2026}}</ref> «Кеш» драмасы (режиссері – Болат Ұзақов)<ref>{{Cite web|title=Кеш спектакль|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/кеш/|accessdate=20.04.2026}}</ref> және басқа да спектакльдер көрсетілді. Маралжан Мырзақұлова театрдың концерттік бағдарламаларын да жетекшілік етті. Олар «Әз Наурыз келгенде...»; «Күзгі сезім»; «Татулық – ел тірегі»; «Ғажапқа толы әуен» және т.б).<ref>{{Cite web|title=Көңілдің көктем әуені|url=https://admin.egemen.kz/article/360738-konhildinh-koktem-aueni|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт сезім|url=https://24.kz/ru/tv-projects/novosti-kultury/567871-kontsert-k-zgi-sezim-provjol-teatr-imeni-k-kuanyshbaeva-kultura|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Татулық ел тірегі|url=https://ticketon.kz/event/tatulyk-el-tiregi|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref name=":3" /> == Репертуары == Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен орындалған негізгі шығармалар қазақ халық музыкасы мен [[Күй|күйлерінен]], [[Классикалық музыка|классикалық]] және заманауи композиторлардың туындыларынан тұрады. Ансамбль және қазақ оркестрі репертуарында: [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] күйлері («[[Балбырауын (күй)|Балбырауын]]<nowiki/>»; «[[Сарыарқа (Құрманғазының күйі)|Сарыарқа]]<nowiki/>»; «[[Адай күйі|Адай]]<nowiki/>»; «[[Серпер (күй)|Серпер]]<nowiki/>»; «Машина»; «Сарыкөл самар» және басқалары); [[Мұхаметқали Тінәлиннің]] «Тау ішінде»; Халық күйі «[[Ақсақ құлан]]<nowiki/>»; [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиевтің]] «Махамбет»; «Сарыжайлау» әні, сөзі [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|М.Мақатаевтікі]]; Мұрат Бердіғұловтың «Шахристан»; «Ақсауыт» күйлері; [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбайұлының]] әні «[[Көзімнің қарасы...|Көзімнің қарасы]]<nowiki/>»; Темірлан Шөкеновтың «Нұр Ақжелең»; Сахы Нұрболаттың «Асыл мұра»; «Өрлеу»; Ришар Гальяноның «Танго для Клода»; Андрей Петровтың «[[Берегись автомобиля]]<nowiki/>» [[Кино|киносынан]] [[вальс]]; Жорж Бизенің «Кармен» [[Опера (музыка)|операсынан]] прелюдиясы (увертюра) және т.б. Ансамбль және оркестр қазақ халық әндері мен күйлерін, әлемдік музыканың үздік туындыларын, сирек орындалатын шығармалар мен заманауи композицияларды орындады.<ref name=":3">{{Cite web|title=Ғажапқа толы әуен|url=https://rolld.ru/event/azhap-a-toly-uen|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақ театры коллектив|url=https://kaztheatre.kz/collective/халық-аспаптар-оркестрі/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Байқаулар және фестиваль == * 1999 жылы Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының жастар симфониялық оркестрі дирижёрлері байқауының лауреаты (Алматы) * 2000 жылы "Домбыра" номинациясы бойынша "Шабыт" III Халықаралық шығармашыл жастар фестивальінің лауреаты (Астана) * 2001 ж. — Шамғон Қажығалиев атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Орал) * 2004 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Алматы) * 2008 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Халықаралық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Астана) * 2011 ж. — Боздақ Рзаханов атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Ақтау)<ref>{{Cite web|title=Московская филармония|url=https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/|accessdate=20.04.2026}}</ref> * 2016 жылы 29 маусымда "Москва встречает друзей" (Мәскеу достарды күтіп алады) дирижëр Владимир Спиваковтың Халықаралық қайырымдылық қорының 13-фестивальінде Ресейде "Коломенское" мұражай-қорығында "Ақ сиса" халық аспаптар ансамбльі орындауында Е.Нұрымбетовтың "Струны столетий" (Ғасырлар сазы) және Құрманғазы Сағырбайұлының күйі "Балбырауын" шығармалары шырқалды. Жетекшілері Маралжан Мырзақұлова және оның жұбайы дирижëр Ерлан Бейсембаев.<ref>{{Cite web|title=Коломенское фестиваль|url=https://spivakov.ru/wp-content/uploads/2015/12/29-%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5.pdf|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Қайтыс болуы == 2025 жылы 8 сәуірде 50 жасында дүниеден өтті.<ref>{{Cite web|title=Мәдениет саласының үздігі өмірден өтті|url=https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан домбырашылары]] [[Санат:Қазақстан әйел дирижёрлері]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] 3uolt2a663xrfs8slcsc9qrjuham8yu 0 780027 3604561 3591672 2026-05-13T17:18:30Z Tuttiorchestra687 173049 3604561 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Петерис Васкс |Шынайы есімі = {{lang-lv|Pēteris Vasks}} |Сурет = Vasks11.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 16.04.1946 |Туған жері = {{туғанжері|Айзпут|Айзпутте}}, [[Латвия]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1970 жылдардан - қазіргі уақытқа дейін |Мемлекет = {{Байрақ|Латвия}} |Мамандықтары = {{сазгер|Латвия}} |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = [[камералық музыка]], орган музыкасы, хор музыкасы, симфониялық музыка, фортепиано музыкасы |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = |Commons = }} '''Петерис Васкс''' ({{lang-lv|Pēteris Vasks}}, [[16 сәуір]] [[1946]], [[Айзпуте]], [[Латвия]])  — [[Латвия]] композиторы, ХХ ғасырдың аяғындағы Еуропадағы академиялық музыканың ең көрнекті композиторларының бірі. == Өмірбаяны == Петерис Васкс 1946 жылы Латвияның Айзпуте қаласында баптист пасторының отбасында дүниеге келген. Ол Язепс Витолс атындағы Латвия музыка академиясында скрипканы оқыды. Саяси себептерге байланысты Латвия КСР билігі оның Латвия мемлекеттік консерваториясында оқуына кедергі келтірді, сондықтан Васкс Вильнюс Литва музыка және театр академиясында Витаутас Серейкаанспен бірге контрабастан дәріс алып, Литва филармониялық оркестрімен бірге өнер көрсетті. Кеңес Армиясында қызмет еткеннен кейін ол Латвия консерваториясында профессор Валентинс Уткинстің композиция класында (1973–1978) музыкалық білімін жалғастыруға мүмкіндік алды. Васкс Латвиядан тыс жерлерде 1990 жылдары Гидон Кремердің шығармашылығын қолдағаннан кейін танымал бола бастады, ал қазір ол ең ықпалды және құрметті заманауи еуропалық композиторлардың бірі.<ref>{{citeweb|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/6277/?ysclid=mod7j7jj5p384403225|title=Петерис Васкс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-25|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == 1970 жылдары ол анимация саласында жұмыс істеді. Бастапқыда ол Лутославский, Пендерецкий және Крамның алеаторлық дәстүрлерін дамытты; 1980 жылдары ол өзінің музыкалық тілін қалыптастырды. '''Таңдаулы шығармалары:''' Кларнет пен фортепианоға арналған үш шығарма (1973). Виолончель мен фортепианоға арналған партита (1974). Флейта, гобой, кларнет, фаготқа арналған камералық музыка (1975). Дауыс беруге, дирижерге және композиторға арналған қысқа концерт (1976). Жеке кларнетке арналған Moments musicaux (1977). Бірінші ішекті квартет (1977). Екі фортепианоға арналған Токката (1977). Фортепианоға арналған Eine kleine Nachtmusik (1978). Аралас хорға арналған концерт (1978). Жеке виолончельге арналған "Кітап" (1978). Аралас хорға арналған әндер (1979). Cantabile per archi (1979). Клавесинге арналған кантата (1980). Фортепианоға арналған Quasi una sonata (1981). Ішекті оркестрге, екі фортепианоға және литавраға арналған «Весть» (1982). Ішекті оркестрге арналған Musica dolorosa (1983). Cantus ad pacem, органға арналған концерт (1984). Екінші ішекті квартет (1984). Скрипка мен фортепианоға арналған шағын жазғы музыка (1985). Жеке контрабасқа арналған соната (1986). Ішекті секстетке арналған көктемгі соната (1987). "Латвия", камералық кантатасы (1987). Әйелдер хорына арналған "Біздің әніміз" (1988). Валторна мен органға арналған Music du soir (1988). Органға арналған Musica seria (1988). Ағылшын валторнасы мен оркестріне арналған концерт (1989). Жеке гитараға арналған «Жалғыздық сонатасы» (1990). Аралас хорға арналған «Pater Noster» (1991). Жеке органға арналған «Te Deum» (1991). Дауыстар, ішекті оркестрге арналған симфония (1991). «Күйген жер пейзажы», фортепианоға арналған фэнтези (1992). Виолончель мен оркестрге арналған концерт (1994). Quasi una sonata (1995). Үшінші ішекті квартет (1995). Төрт жеке орындаушыға арналған «Window» немесе Чеслав Милоштың өлеңдеріне арналған аралас хор (1995). Ішекті оркестрге арналған «Адажио» (1996). Ішекті оркестрге арналған «Musica adventus» (1996). Аралас хор мен ішекті оркестрге арналған «Dona nobis pacem» (1996). «Алыс жарық», скрипка мен ішекті оркестрге арналған концерт (1997). Толық симфониялық оркестрге арналған екінші симфония (1998). Аралас хорға арналған месса (2000). Төртінші ішекті аспаптар квартеті (2000). Ішекті аспаптар мен органға арналған "Viatore" (2001). Ішекті аспаптар оркестріне арналған Musica apassionata (2002). Бесінші ішекті аспаптар квартеті (2004). 12 виолончельге арналған Canto di Forza (2005). Аралас хор мен ішекті аспаптар оркестріне арналған месса (2000-2005). 3-ші симфония (2004-2005) Скрипка мен ішекті аспаптар оркестріне арналған медитация (2006).<ref>{{citeweb|url=https://www.peoples.ru/art/music/composer/peteris_vasks/?ysclid=mod7ld4hg5203511847|title=Петер Васкс, Биография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-25|lang=}}</ref> == Жетістіктері == Петерис Васкс 1996 жылы Альфред Топффер қорының Вена Хердер сыйлығына және «Tālā Gaisma» (1996–1997) скрипкалық концерті үшін 1997 жылы Латвияның Үлкен музыкалық сыйлығына ие болды. 1994 жылдан бастап ол Латвия Ғылым Академиясының құрметті мүшесі, ал 2001 жылы Швеция Корольдік Музыка Академиясының мүшесі болды. 2004 жылы ол Канн классикалық сыйлығын алды. 2005 жылы ол Эстонияның 3-ші дәрежелі «Ақ Жұлдыз» орденімен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://prabook.com/web/peteris.vasks/1965167|title=Петерис Васкс |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-25|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ieqwts4r59rumz81m9zopoquidhafjk 0 780314 3604519 3596395 2026-05-13T16:36:11Z Tuttiorchestra687 173049 «[[Санат:Қазақстан дирижёрлері|Қазақстан дирижёрлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604519 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фаузия Хәкімбекқызы Тажина |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Фаузия Хәкімбекқызы Тажина |Толық аты = |Туған күні = 13.07.1990 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2022 жылдан бастап |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], скрипкашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = Скрипка, ұрмалы аспаптар, блокфлейта |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = «Сібір Камератасы» камералық оркестрі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония] |Commons = }} '''Фаузия Хәкімбекқызы Тажина''' ([[13 шілде]] [[1990 жыл|1990]], [[Алматы]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[Скрипка|скрипкашы]], «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» камералық оркестрдің көркемдік жетекшісі және бас дирижёрі, Халықаралық деңгейде өнер көрсететін музыкант.<ref name=":0">{{Cite web|title=Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония|url=https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/|accessdate=26.04.2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Фаузия Тажина [[1990 жыл]]ы [[Алматы]] қаласында қарапайым отбасында дүниеге келген. Бес жасынан бастап [[скрипка]]да ойнауға құштарлық танытқан. 1998–2003 жылдары Алматыдағы М.Төлебаев атындағы №5 Балалар музыка мектебінде білім алған. 2003–2005 жылдары [[Астана|Астанадағы]] Қазақ ұлттық музыка академиясында ([[Қазақ ұлттық өнер университеті|қазіргі К. Байсейітова атындағы өнер университеті]]) оқыған. 2005–2009 жылдары А.Ф.Муров атындағы [[Жаңасібір]] музыкалық колледжінде [[профессор]], скрипкашы, Ресей Федерациясының еңбек сіңірген өнер қайраткері, «[[Жылтыр ысқыштар]]<nowiki/>» (''Блестящие смычки'') камералық оркестрінің жетекшісі [[Марина Александровна Кузина]]ның сыныбында тәлім алады. 2009–2017 жылдары М.И. Глинка атындағы [[Жаңасібір]]дің мемлекеттік консерваториясында (академияда) [[скрипка]] мамандығы бойынша бакалавр және магистратураны, сондай-ақ ассистентура-тағылымдаманы аяқтаған. [[Скрипка]] бойынша оқытушысы — [[Марина Кузина]]. Сонымен қатар [[Опера (музыка)|опера]] және [[Симфониялық музыка|симфониялық]] дирижёрлеу мамандығы бойынша кәсіби қайта даярлаудан өткен ([[доцент]] [[Вячеслав Иванович Прасолов]] сыныбы).<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=ФАУЗИЯ ТАЖИНА – ЧЕЛОВЕК-ОРКЕСТР? - Тюменская правда - Общественно-политическая газета Тюменской области|url=https://tyum-pravda.ru/2022/02/02/04fauziya-tazhina-chelovek-orkestr/|accessdate=26.04.2026}}</ref> === Шеберлік сыныптары === * [[Скрипка]] аспабы бойынша: профессор [[Эдуард Шмидер]] ([[Temple University]], [[Филадельфия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) және [[Борис Гарлицкий]] курстары; * Камералық орындаушылық: [[Д.Шрайбер]]; * Дирижёрлеу: [[Алексей Шатаний]], профессор [[Владимир Понькин]] ([[Томск]], 2022 жыл, желтоқсан).<ref name=":0" /> == Мансабы == Фаузия Тажина кәсіби мансабын скрипкашы және камералық орындаушы ретінде бастады. Жаңасібірдегі оқуын аяқтағаннан кейін ол [[скрипка]] аспабында жеке орындаушы және әртүрлі камералық ұжымдардың мүшесі ретінде белсенді өнер көрсетті. [[Жаңасібір]] мемлекеттік консерваториясының студенттік және камералық оркестрлерімен, сондай-ақ «[[Жылтыр ысқыштар]]<nowiki/>» камералық оркестрімен жұмыс істеді. Кейін [[Томск]] академиялық [[Симфониялық оркестр|симфониялық оркестрімен]] тығыз ынтымақтастық орнатып, «Балалар оркестрмен ойнайды» жобасын басқарды. Бұл жоба [[Томск]] облысындағы дарынды жастарды қолдауға бағытталған концерттік бағдарламалар сериясынан тұрады. Сонымен қатар оның шығармашылық қызметінде ішекті аспаптар [[квартет]]ін басқару тәжірибесі бар.<ref name=":1">{{Cite web|title=Музыка как иллюзия полета|url=https://stolnick-tmn.ru/articles/muzyka-kak-illyuziya-poleta/|accessdate=26.04.2026}}</ref> 2021 жылдың қазан айында «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» ({{lang-ru|Камерата Сибири}}) негізін қалаушысы және ұзақ жылдар бойы көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болған [[Антон Георгиевич Шароев]] қайтыс болды. Осыдан кейін [[оркестр]] бірнеше ай бойы [[Дирижер|дирижёр]] мен көркемдік жетекшісіз қалды. 2022 жылдың ақпан айынан бастап «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» камералық оркестрінің көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болып Фаузия Тажина тағайындалды. Оның басшылығымен оркестрдің концерттік бағдарламалары байып, жаңа шығармалармен толықты. Оркестр құрамына 13 әйел [[музыкант]]тар қосылып, [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]]-та ''«Әйел камералық оркестрі»'' деп таныла бастады. 2022 жылғы 9 ақпанда Фаузия Тажина «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» камералық оркестрмен алғашқы дебютін жасап, «1685: Туған күн» атты концерттік жобаны ұсынды. Аталған жоба [[Иоганн Себастьян Бах]] пен [[Георг Фридрих Гендель|Георг Фридрих Гендельдің]] шығармашылығына арналды.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=26.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=О коллективах проекта «Культурное сотрудничество»|url=https://культурноесотрудничество.рф/coll|accessdate=26,04.2026}}</ref> === Концерттік қызметі === Фаузия Тажина әртүрлі елдердің сахналарында өнер көрсетті. Ол [[Қазақстан]] ([[Алматы]], [[Астана]]), [[Ресей]] ([[Жаңасібір]], [[Барнауыл|Барнаул]], [[Омбы|Омск]], [[Томск]], [[Кемерово]], [[Тюмень]], [[Абакан]], [[Мәскеу]]), [[Украина]] ([[Киев]]), [[Аустрия]] ([[Вена]]), [[Италия]] ([[Лониго]]), [[Финляндия]] ([[Йювяскюля]]), [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] ([[Сеул]], [[Пусан]]), [[Израиль]] ([[Тель-Авив]]), [[Франция]] ([[Париж]]) және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] ([[Нью-Йорк]]) қалаларында концерттер өткізді.<ref name=":0" /> Фаузия Тажина қысқа уақыт ішінде кәсіби [[Дирижер|дирижëр]] ретінде қалыптасып, [[Ресей]] мен халықаралық музыкалық кеңістікте танымал бола бастады. == Байқаулар == 2007 ж. – «Жас таланттар-облыстың мерейтойы» мәдениет оқу орындары студенттерінің өнер фестивалінің лауреаты; 2009 ж. – «Музыкалық өнер» номинациясы бойынша «Ресейдің жас дарындары» Бүкілресейлік байқауының 1-кезең жеңімпазы; 2009 ж. – «ХХІ ғасырдың өнері мен білімі» халықаралық байқауы, Лониго, Италия (1 премия); 2010 ж. – «ХХІ ғасырдың өнері мен білімі» халықаралық байқауы, Киев, Украина (1 премия).<ref name=":0" /> == Шығармашылық ерекшелігі == Фаузия Тажина музыкалық-ағартушылық қызметпен белсенді айналысып, [[барокко]], минимализм және [[Сазгер|композиторлардың]] өмірі тақырыптарында дәрістер мен шығармашылық кездесулер өткізеді. Дирижёрлік тәжірибесінде ол оркестрді көбінесе дәстүрлі [[Дирижëрлік таяқша|дирижëрлік таяқшасыз]], тек қол қимылдары арқылы басқарады.<ref>{{Cite web|title=Чем уникальна дирижер из Тюмени Фаузия Тажина: про единственную в Тюмени женщину-дирижера сняли фильм — видео и подробности - 14 мая 2024 <nowiki>|</nowiki> 72.ру|url=https://72.ru/text/gorod/2024/05/14/73569566/|accessdate=26.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Д.М. Женщины-дирижеры — в оркестрах стран мира. — М.: КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116. ISBN 978-5-4492-0528-5. [[Санат:Қазақстан скрипкашылары]] [[Санат:Қазақстан музыканттары]] my5pp6dg15fk0zlvd6g7ucvcm9d2qwx 3604522 3604519 2026-05-13T16:36:25Z Tuttiorchestra687 173049 «[[Санат:Қазақстан дирижерлері|Қазақстан дирижерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604522 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фаузия Хәкімбекқызы Тажина |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Фаузия Хәкімбекқызы Тажина |Толық аты = |Туған күні = 13.07.1990 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2022 жылдан бастап |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], скрипкашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = Скрипка, ұрмалы аспаптар, блокфлейта |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = «Сібір Камератасы» камералық оркестрі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония] |Commons = }} '''Фаузия Хәкімбекқызы Тажина''' ([[13 шілде]] [[1990 жыл|1990]], [[Алматы]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[Скрипка|скрипкашы]], «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» камералық оркестрдің көркемдік жетекшісі және бас дирижёрі, Халықаралық деңгейде өнер көрсететін музыкант.<ref name=":0">{{Cite web|title=Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония|url=https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/|accessdate=26.04.2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Фаузия Тажина [[1990 жыл]]ы [[Алматы]] қаласында қарапайым отбасында дүниеге келген. Бес жасынан бастап [[скрипка]]да ойнауға құштарлық танытқан. 1998–2003 жылдары Алматыдағы М.Төлебаев атындағы №5 Балалар музыка мектебінде білім алған. 2003–2005 жылдары [[Астана|Астанадағы]] Қазақ ұлттық музыка академиясында ([[Қазақ ұлттық өнер университеті|қазіргі К. Байсейітова атындағы өнер университеті]]) оқыған. 2005–2009 жылдары А.Ф.Муров атындағы [[Жаңасібір]] музыкалық колледжінде [[профессор]], скрипкашы, Ресей Федерациясының еңбек сіңірген өнер қайраткері, «[[Жылтыр ысқыштар]]<nowiki/>» (''Блестящие смычки'') камералық оркестрінің жетекшісі [[Марина Александровна Кузина]]ның сыныбында тәлім алады. 2009–2017 жылдары М.И. Глинка атындағы [[Жаңасібір]]дің мемлекеттік консерваториясында (академияда) [[скрипка]] мамандығы бойынша бакалавр және магистратураны, сондай-ақ ассистентура-тағылымдаманы аяқтаған. [[Скрипка]] бойынша оқытушысы — [[Марина Кузина]]. Сонымен қатар [[Опера (музыка)|опера]] және [[Симфониялық музыка|симфониялық]] дирижёрлеу мамандығы бойынша кәсіби қайта даярлаудан өткен ([[доцент]] [[Вячеслав Иванович Прасолов]] сыныбы).<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=ФАУЗИЯ ТАЖИНА – ЧЕЛОВЕК-ОРКЕСТР? - Тюменская правда - Общественно-политическая газета Тюменской области|url=https://tyum-pravda.ru/2022/02/02/04fauziya-tazhina-chelovek-orkestr/|accessdate=26.04.2026}}</ref> === Шеберлік сыныптары === * [[Скрипка]] аспабы бойынша: профессор [[Эдуард Шмидер]] ([[Temple University]], [[Филадельфия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) және [[Борис Гарлицкий]] курстары; * Камералық орындаушылық: [[Д.Шрайбер]]; * Дирижёрлеу: [[Алексей Шатаний]], профессор [[Владимир Понькин]] ([[Томск]], 2022 жыл, желтоқсан).<ref name=":0" /> == Мансабы == Фаузия Тажина кәсіби мансабын скрипкашы және камералық орындаушы ретінде бастады. Жаңасібірдегі оқуын аяқтағаннан кейін ол [[скрипка]] аспабында жеке орындаушы және әртүрлі камералық ұжымдардың мүшесі ретінде белсенді өнер көрсетті. [[Жаңасібір]] мемлекеттік консерваториясының студенттік және камералық оркестрлерімен, сондай-ақ «[[Жылтыр ысқыштар]]<nowiki/>» камералық оркестрімен жұмыс істеді. Кейін [[Томск]] академиялық [[Симфониялық оркестр|симфониялық оркестрімен]] тығыз ынтымақтастық орнатып, «Балалар оркестрмен ойнайды» жобасын басқарды. Бұл жоба [[Томск]] облысындағы дарынды жастарды қолдауға бағытталған концерттік бағдарламалар сериясынан тұрады. Сонымен қатар оның шығармашылық қызметінде ішекті аспаптар [[квартет]]ін басқару тәжірибесі бар.<ref name=":1">{{Cite web|title=Музыка как иллюзия полета|url=https://stolnick-tmn.ru/articles/muzyka-kak-illyuziya-poleta/|accessdate=26.04.2026}}</ref> 2021 жылдың қазан айында «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» ({{lang-ru|Камерата Сибири}}) негізін қалаушысы және ұзақ жылдар бойы көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болған [[Антон Георгиевич Шароев]] қайтыс болды. Осыдан кейін [[оркестр]] бірнеше ай бойы [[Дирижер|дирижёр]] мен көркемдік жетекшісіз қалды. 2022 жылдың ақпан айынан бастап «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» камералық оркестрінің көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болып Фаузия Тажина тағайындалды. Оның басшылығымен оркестрдің концерттік бағдарламалары байып, жаңа шығармалармен толықты. Оркестр құрамына 13 әйел [[музыкант]]тар қосылып, [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]]-та ''«Әйел камералық оркестрі»'' деп таныла бастады. 2022 жылғы 9 ақпанда Фаузия Тажина «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» камералық оркестрмен алғашқы дебютін жасап, «1685: Туған күн» атты концерттік жобаны ұсынды. Аталған жоба [[Иоганн Себастьян Бах]] пен [[Георг Фридрих Гендель|Георг Фридрих Гендельдің]] шығармашылығына арналды.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=26.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=О коллективах проекта «Культурное сотрудничество»|url=https://культурноесотрудничество.рф/coll|accessdate=26,04.2026}}</ref> === Концерттік қызметі === Фаузия Тажина әртүрлі елдердің сахналарында өнер көрсетті. Ол [[Қазақстан]] ([[Алматы]], [[Астана]]), [[Ресей]] ([[Жаңасібір]], [[Барнауыл|Барнаул]], [[Омбы|Омск]], [[Томск]], [[Кемерово]], [[Тюмень]], [[Абакан]], [[Мәскеу]]), [[Украина]] ([[Киев]]), [[Аустрия]] ([[Вена]]), [[Италия]] ([[Лониго]]), [[Финляндия]] ([[Йювяскюля]]), [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] ([[Сеул]], [[Пусан]]), [[Израиль]] ([[Тель-Авив]]), [[Франция]] ([[Париж]]) және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] ([[Нью-Йорк]]) қалаларында концерттер өткізді.<ref name=":0" /> Фаузия Тажина қысқа уақыт ішінде кәсіби [[Дирижер|дирижëр]] ретінде қалыптасып, [[Ресей]] мен халықаралық музыкалық кеңістікте танымал бола бастады. == Байқаулар == 2007 ж. – «Жас таланттар-облыстың мерейтойы» мәдениет оқу орындары студенттерінің өнер фестивалінің лауреаты; 2009 ж. – «Музыкалық өнер» номинациясы бойынша «Ресейдің жас дарындары» Бүкілресейлік байқауының 1-кезең жеңімпазы; 2009 ж. – «ХХІ ғасырдың өнері мен білімі» халықаралық байқауы, Лониго, Италия (1 премия); 2010 ж. – «ХХІ ғасырдың өнері мен білімі» халықаралық байқауы, Киев, Украина (1 премия).<ref name=":0" /> == Шығармашылық ерекшелігі == Фаузия Тажина музыкалық-ағартушылық қызметпен белсенді айналысып, [[барокко]], минимализм және [[Сазгер|композиторлардың]] өмірі тақырыптарында дәрістер мен шығармашылық кездесулер өткізеді. Дирижёрлік тәжірибесінде ол оркестрді көбінесе дәстүрлі [[Дирижëрлік таяқша|дирижëрлік таяқшасыз]], тек қол қимылдары арқылы басқарады.<ref>{{Cite web|title=Чем уникальна дирижер из Тюмени Фаузия Тажина: про единственную в Тюмени женщину-дирижера сняли фильм — видео и подробности - 14 мая 2024 <nowiki>|</nowiki> 72.ру|url=https://72.ru/text/gorod/2024/05/14/73569566/|accessdate=26.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Д.М. Женщины-дирижеры — в оркестрах стран мира. — М.: КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116. ISBN 978-5-4492-0528-5. [[Санат:Қазақстан скрипкашылары]] [[Санат:Қазақстан музыканттары]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] d3nksz3ejgmz5j2m39cbnlfgpq258r3 0 780416 3604590 3595730 2026-05-13T18:18:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604590 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Болашаққа оралу 2 |Шынайы атауы = {{lang-en|Back to the Future, Part II}} |Суреті = Back to the Future Part II (poster).jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[ғылыми фантастика]] |Режиссёрі = [[Роберт Земекис]] |Продюсері = [[Боб Гейл]]<br>[[Нил Кэнтон]] |Композиторы = [[Алан Сильвестри]] |Қоюшы суретші = [[Рик Картер]] |Негізі = Боб Гейл мен Роберт Земекистің кейіпкерлері |Сценарист = '''Сюжет:'''<br />Роберт Земекис, Боб Гейл<br />'''Сценарий:'''<br />Боб Гейл |Актерлер = [[Майкл Джей Фокс]]<br>[[Кристофер Ллойд]]<br>[[Лиа Томпсон]]<br>[[Томас Ф. Уилсон]] |Операторы = [[Дин Канди]] |Компания = [[Amblin Entertainment]]<br>[[Universal Pictures]] |Дистрибьютор = Universal Pictures |Ұзақтығы = 108 мин. |Бюджеті = 40 млн [[АҚШ доллары|$]] |Түсім = 118,9 млн $ |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1989 |Алдыңғы фильм = [[Болашаққа оралу]] |Келесі фильм = [[Болашаққа оралу 3]] |imdb_id = 0096874 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Болашаққа оралу 2»''' ({{Lang-en|Back To The Future. Part II}}) — сценарийі [[Боб Гейл]]дікі, режиссер [[Роберт Земекис]]тің [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] [[ғылыми-фантастикалық фильм]]і, «[[Болашаққа оралу (франшиза)|Болашаққа оралу]]<nowiki/>» трилогиясының екінші бөлімі. Басты рөлдерде [[Майкл Джей Фокс]], [[Кристофер Ллойд]], [[Томас Ф. Уилсон]] және [[Лиа Томпсон]] түсті. [[Криспин Гловер]] мен [[Клаудия Уэллс]] жалғасына қатыса алмады. [[1955 жыл]]дан оралғаннан кейін көп ұзамай [[Марти Макфлай|Марти]] [[Эмметт Браун|Док]]пен бірге [[2015 жыл]]ға аттанады, онда қиындықтар кіші Макфлайларды аңдиды, ал содан кейін пайда болған [[Антиутопия|теріс баламалы шындық]]ты өзгерту үшін қайтадан 1955 жылға барады. Түсірілім сценарий мен декорациялар үстіндегі екі жылдық жұмыстан соң 1989 жылдың ақпанында басталды. Туынды компьютерлік эффектілермен айналысатын «[[Industrial Light & Magic]]<nowiki/>» (ILM) компаниясының кәсіби жетістігі болды. Фильмнің премьерасы 1989 жылдың 22 қарашасында өтті — картина оң пікірлер алды, бірақ бірінші бөлімнен әлсіздеу деп танылды. Әлемдік прокатта сиквел 40 млн доллар бюджетпен 118 млн доллар жинады. == Сюжеті == === 2015 жыл === Фильм трилогияның [[Болашаққа оралу|бірінші бөлімі]]нің соңғы кадрларын қайталаудан басталады, [[Марти Макфлай|Марти]] Дженниферге демалыс күндері онымен бірге көлге баруды ұсынған кезде. Сол минутта күтпеген жерден уақыт машинасында Док пайда болады. Марти оның оғаш түріне таңғалады, [[Эмметт Браун|Док]] мұны болашақта дәл осылай киінетіндігімен түсіндіреді. [[Уақыт машинасы (Болашаққа оралу)|Уақыт машина]]сы модификацияланған, енді оған кез келген тамақ қалдықтарынан қажетті мөлшерде электр энергиясын шығаруға қабілетті [[Суық ядролық синтез|суық синтез]]ді термоядролық реактор (Mr. Fusion) орнатылған. Оған қоса, ол енді [[Ұшатын көлік|ұша алады]]. Док Марти мен Дженниферге балаларының болашағын шұғыл құтқару керектігін айтады. Үшеуі де [[DeLorean DMC-12|DeLorean]]-ға отырады және 2015 жылдың 21 қазанына аттанады.<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2015/10/21/fururedoc/|title=Док Браун из трилогии «Назад в будущее» записал видеообращение|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2015-10-21|archivedate=2015-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021224704/http://lenta.ru/news/2015/10/21/fururedoc/|lang=ru}}</ref> Марти Макфлай мен оның болашақ әйелі Дженнифер Паркердің отбасында 2015 жылы үлкен проблемалар туындағаны белгілі болады. Олардың ұлы кіші Марти Макфли [[банк]]ті тонағаны үшін [[Қамауға алу|қамау]]ға алынып, 15 жылға [[Бас бостандығынан айыру|түрмеге жабылды]]. Мартидің қызы сәл кейінірек оған қашуды ұйымдастыруға тырысады және өзі де полицияның қолына түседі. 2015 жылға келіп, Док Дженниферді жағымсыз оқиғалардың куәгері болмауы үшін ұйықтатып тастайды, және олар Марти екеуі оны ештеңе болмайды деп үміттеніп, иен қалған тар көшедегі [[Қоқыс себет|қоқыс контейнер]]леріне жатқызады. Мартидің болашақ ұлы әкесіне екі тамшы судай ұқсайды. Сондықтан Марти өз ұлының кейпінде, ескі [[Бифф Таннен]]нің немересі Грифф кіші Макфлайды итермелеген тонаудан бас тартуы керек. Тонаудың өзі келесі күні болуы тиіс. Марти «Сексенінші жылдар» ностальгиялық кафесіне кіреді, онда ол мазасыз 78 жастағы шалға айналған ескі Биффпен соқтығысады. Осы уақытта кафеге Грифф Танненнің бандасы кіреді. Күтпеген жерден нағыз кіші Марти келеді және Грифф оны соққыға жығады. Өз ұлының рөлін ойнап, өткен шақтан келген Марти Гриффпен қақтығысқа тап болады. Әрі қарай, ұшатын тақтайлар — ховербордтарда Мартиді қуу барысында, Грифф достарымен бірге мэрияның шыныланған ғимаратына ұшып кіреді, сол үшін ол дереу тұтқындалады. Болашақ газеттерінің тақырыптары Макфлайлар отбасы үшін жақсы жаққа өзгереді және үлкен Марти мен Дженнифер балаларының болашағы құтқарылады: енді түрмеге Грифф отырады. Док Мартиге Дженниферге барып, оны сол жерде күтуін айтады, содан кейін олар қайтадан 1985 жылға оралады. Асығыс жиналып, Марти [[Антиквариат|антикварлық]] дүкеннен бұрын сатып алған, ішінде 1950 жылдан 2000 жылға дейңінгі барлық спорттық жарыстардың нәтижелері басылған «Грейс спорттық [[альманах]]ын» кездейсоқ асфальтқа түсіріп алады және Докқа [[тотализатор]]дан ақша табуға шешім қабылдағанын айтуға мәжбүр болады. Док ашуланып, альманахты қоқысқа тастайды, ал оны естіп қалған қарт Бифф кітапты иемденіп алады, сонымен бірге полиция ұйықтап жатқан Дженниферді 2015 жылғы нұсқасы деп ойлап, үйіне жеткізеді, ал Бифф Док пен Мартиді құтқару операциясы кезінде олардың соңынан қуып жету үшін ұшатын таксимен аттанады. Осы кезде есін жиған Дженнифер үйде өзінің болашақ отбасын бақылайды. Ол 30 жыл бұрын Марти Дуглас Нидлз итермелеген жарыс кезінде «[[Rolls-Royce Silver Cloud|Роллс-Ройс]]қа» соғылып, қолын жарақаттап алғанын біледі, соның салдарынан Марти музыканы тастап, отбасын қарызға батырған көрінеді. Осы уақытта Нидлз Мартиге [[бейнетелефон]] арқылы қоңырау шалып, оны тағы да ақша алаяқтығына итермелейді, бұл туралы олардың бастығы біліп қойып, ашумен Мартиді жұмыстан шығарады. Дженнифер өзімен бірге «Сен жұмыстан шығарылдың!» деген жазуы бар [[факс]] парағын алады да, үйден кетуге асығады. Алайда, үйден шыға берісте ол болашақтағы өзін кездестіреді де, екі Дженнифер де есінен танып қалады. Мұны байқаған Док пен Марти қызды байқатпай үйден шығарып алады. === Балама 1985 жыл === Уақыт машинасының жанында ешкім болмаған сәтті күтіп, Бифф 1955 жылға аттанады да, жас өзіне «Спорттық альманахты» беріп, бірден оралады. Оралғаннан кейін қарт Бифф кенеттен ауырып қалады, соның салдарынан ол көліктен шығып бара жатып, кездейсоқ таяғын сындырып алып, салон еденінде оның сабын қалдырады. Ештеңеден сезіктенбеген Марти, Док және Дженнифер 1985 жылға оралады. Олар ұйықтап жатқан қызды үйінің кіреберісіне қалдырып, кетіп қалады. Үйіне келгенде Марти онда өзін қуып шығатын бейтаныс адамдардың тұрып жатқанын көреді. Үйлердің бірінің табалдырығында Марти газет тауып алып, оның шынымен де 1985 жыл екеніне көз жеткізеді. Осы үйдің маңында Марти оны бұл шындықта танымайтын бұрынғы мектеп директоры Стриклендке тап болады, ол оған 6 жыл бұрын мектептің өртеніп кеткенін айтады. Стрикленд оны мылтықпен атпақшы болады, бірақ сол сәтте өтіп бара жатқан көліктен оқ жаудырған жергілікті көше бандасымен атысқа түседі, содан кейін Марти қашып кетуге мәжбүр болады. Хилл-Вэллидің орталығына келген Марти бұл жерде толық бейберекетсіздік орнағанын көреді: айнала қираған, жол жиектерінде апатқа ұшыраған көліктер жатыр, ал көшелерде байкерлер, бандиттер мен жезөкшелер қаптап жүр. Мұндағы барлық нәрсе билеуші бай Биффтің қолында. Мартидің анасы Лоррейн Биффке тұрмысқа шыққан, Бифф оны кеудесін үлкейту үшін [[Пластикалық хирургия|пластикалық операция]] жасатуға мәжбүрлеген, соның кесірінен ол ішімдікке салынған. Джордж Макфлайды 12 жыл бұрын Бифф өлтірген, Мартидің өзі Швейцариядағы пансионға жіберілген, ал Док психиатриялық ауруханаға жатқызылған. Қарапайым тұжырымдар арқылы олар қарт Биффтің уақыт машинасын иемденіп, Мартидің спорт арқылы байып кету идеясын пайдаланғанын түсінеді. Уақыт машинасынан олар бұған дәлел табады — Бифф [[Таяқ|таяғы]]ның сабы мен ішінде кассалық чегі бар альманахтың пакеті. Марти өгей әкесінің [[казино]]сына барады. Марти оған спорттық альманах туралы сұрақ қойғанда, Бифф оған спорттық альманахтың көмегімен қалай байығанынан бастап, Мартидің әкесін қалай өлтіргеніне дейін бәрін айтып береді. Сондай-ақ, Бифф оған кітапты берген бейтаныс адамның, ерте ме, кеш пе альманах туралы сұрайтын бір жігіт немесе «ақылсыз ғалым» пайда болатынын ескерткенін айтады. Таннен жас жігітті атып тастамақшы болады. Марти одан ғимараттың төбесіне қашады, ол жерде Док оған көмекке келеді де, олар Биффті бейтараптандырып, уақыт машинасымен бірге өткенге, қайтадан 1955 жылға аттанады. === 1955 жылға оралу === Марти мен Док 1955 жылдың 12 қарашасына — қарт Бифф өзіне (жас кезіне) спорттық альманахты тапсыру үшін аттанған күнге ауысады. Док Бифф бай болған шындықты жоюдың жалғыз жолы — жас Биффтен альманахты тартып алу деген қорытындыға келеді. Кейіпкерлер уақыт машинасын Марти 1955 жылға алғаш келген кезде қалдырған дәл сол жерде қалдырады. Жағдай күрделене түседі, өйткені қазір бұл уақытта екі Марти бар: бірі — нағыз 1985 жылдан келген, екіншісі — жаңа ғана ұшып келген. Сондай-ақ мұнда екі Док бар: бірі — 1955 жылы тұратын және ана Мартиге 1985 жылға қайтуға көмектесіп жатқан Док, ал екіншісі — баламалы 1985 жылдан Мартимен бірге келген Док. Өз-өздеріне көрініп қалмауға тырысып, Марти мен Док бетперде киіп, [[рация]] арқылы байланыста болады. Марти кейінірек Бифф кеткен кезде альманахты алып кету үшін, оның көлігінің артқы орындығына жасырынады. Күндіз жас Бифф өзін алыс туысымын деп таныстырған қарттан альманахты алады, ол оған альманахты қалай сақтау және пайдалану керектігін егжей-тегжейлі түсіндіреді. Қарт кетіп қалады, ал Бифф альманахты өзімен бірге алып, көлікті Мартимен бірге гаражға қамап тастайды. Док Мартиді құтқаруға аттанады, бірақ ол келгенше кеш батады: Бифф мектеп балына кетеді, ал Марти онымен бірге артқы орындықта кетеді. Мартиге рация арқылы оның ешбір жағдайда өз-өзіне көрініп қалмауы керектігін қайталап жатып, Док кездейсоқ өзінің сыңарымен соқтығысып қалады. Бақытымызға орай, ол өзін әшкерелемеудің амалын табады. Мектепте Марти Бифф пен оның бандасынан жасырынуы керек, өйткені ол өзін [[көң]] тиелген [[жүк көлігі]]не соғылуға мәжбүр еткені үшін «Кельвин Кляйннан» есе қайтарғысы келеді. Марти альманахты Биффтің артқы қалтасынан байқатпай шығарып алуға тырысады, бірақ директор Стриклендтің араласуына байланысты бұл ойы іске аспайды. Кейінірек Марти өзінің әкесі Лоррейн үшін араша түсіп, Биффті жақтан ұрып сұлатқан таныс көріністі бақылайды. Марти журналды ес-түзсіз жатқан Танненнен алып қояды, бірақ ол көп ұзамай есін жиып, оны байқап қалады. Содан кейін Марти сахнада «[[Johnny B. Goode]]<nowiki/>» әнін ойнап жатқан өз сыңарын Танненнің бандасынан құтқаруы керек болады. Алайда Бифф Мартиді тауып алып, оны ұрып-соғып, альманахты тартып алады да, кетіп қалады. Осы сәтте Док ұшып келеді, кейіпкерлер Танненді ұшатын ДеЛореанмен қуа жөнеледі. Әрі қарай Марти дәл жол үстінде {{iw|De Luxe Ford|Биффтің көлігіне}} мініп, үлкен қиындықпен әрі тәуекелмен одан альманахты тартып алады. Док көмекке келеді де, кейіпкерлер ұшып кетеді, ал Бифф бірінші фильмдегідей тағы да көң тиелген жүк көлігіне соғылып, лайықты жазасын алады. Найзағай басталады. Кейіпкерлер уақыт машинасы алғаш жасырылған жерге қайта ұшып келеді. Көлікте кішігірім ақау бар, таймер үнемі өздігінен 1885 жылдың 1 қаңтарына ауысып кете береді. Док уақыт машинасында найзағай сәулелерімен жарықтандырылып, аспанда қалықтап тұр. Ауа райына байланысты ол төмен түсе алмайды. Осы сәтте төменде Марти альманахты ескі шелекке салып, оны өртеп жібереді, содан кейін Марти мен Док Джордж Макфлайдың өлтірілгені және Доктың психикалық ауруханаға қамалғаны туралы хабарлайтын болашақ газеттерінің тақырыптары қалай өзгергенін байқайды. Ақыры кейіпкерлер болашаққа орала алады, бірақ ДеЛореанға күтпеген жерден найзағай түсіп, көлік Докпен бірге жоғалып кетеді. Марти Докпен рация арқылы байланысуға нәтижесіз әрекет жасайды, бірақ оған қарай бір көлік келіп тоқтайды, оның ішінен Western Union курьері шығады. Ол Мартиге бұдан 70 жыл бұрын оған жолданған хатты тапсырады және оның шынымен Марти Макфлай екенін растауын сұрайды. Таңғалған Марти хатты бірден оқиды, сонда ол найзағай соққысы Док мінген машинаны 1885 жылға лақтырып жібергенін біледі (Док альманахты алған Мартиге қарай ұшып бара жатқанда, кездейсоқ жарнама қалқанына соғылған болатын; соққы уақыт тізбектерінің жұмысында ақау тудырып, онда 1885 жылдың 1 қаңтары деген күн орнатылып қалған). Марти тікелей 1955 жылғы Докқа қарай жүгіреді, ол дәл сол сәтте басқа Мартиді 1985 жылға аттандырып жатқан еді, бірақ Док бұл кездесуге қуана қоймайды. Ол: «Марти! Мен сені жаңа ғана болашаққа жібердім ғой!», — дейді, бұған: «Иә, бірақ мен ҚАЙТЫП КЕЛДІМ! Болашақтан оралдым!!!» деген жауап алады. Есеңгіреген Док есінен танып қалады, ал Марти оның есін жинауға тырысады. Камера жоғары көтеріледі және экранда ''«TO BE CONCLUDED…»'' («Жалғасы бар...») деген жазу көрінеді. Финалда титрлардың алдында [[Болашаққа оралу 3|трилогияның үшінші бөлімі]]нің қысқаша жарнамалық ролигі көрсетіледі. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Майкл Джей Фокс]]||[[Марти Макфлай]] / кіші Марти / Марлин Макфлай}} {{Рөлдерде|[[Кристофер Ллойд]]||[[Эмметт Браун]]}} {{Рөлдерде|[[Томас Ф. Уилсон]]||[[Бифф Таннен|Бифф]] / Грифф Таннен}} {{Рөлдерде|[[Лиа Томпсон]]||Лоррейн Бейнс}} {{Рөлдерде|[[Джеймс Толкан]]||директор Стрикланд}} {{Рөлдерде|[[Элизабет Шу]]||Дженнифер Паркер-Макфлай}} {{Рөлдерде|[[Джеффри Уайзман]]||Джордж Макфлай}} {{Рөлдерде|[[Фли]]||Дуглас Нидлз}} {{Рөлдерде|[[Элайджа Вуд]]|ойын автоматтарындағы бала}} {{Рөлдерде|[[Билли Зейн]]||Матч}} {{Рөлдерде|[[Гарри Уотерс (кіші)|кіші — Гарри Уотерс]]|3=Марвин Берри}} {{РөлдердеАсты}} == Өндірісі == === Сценарий === Роберт Земекис фильм сценарийін жазу кезінде «[[Қоян Роджерге ор қазған кім]]» атты комедиялық детектив түсіріп жатқан еді. Бұл фильмнің түсірілімі «Болашаққа оралу» жалғасының басталуын кешіктірді. Фильмнің жұмыс атауы — «Парадокс» ({{Lang-en|Paradox}}). Фильмнің DVD-басылымындағы қосымша материалдарды қарау кезінде бұл атауды хлопушкалардан байқауға болады. Сценарийдің бастапқы нұсқасында фильмнің негізгі оқиғалары 1960-жылдары, нақтырақ айтқанда 1967 жылы өтуі тиіс болатын. Криспин Гловердің Джордж Макфлай рөліне оралмайтыны белгілі болғанда, [[Боб Гейл]] бұл кейіпкерді сценарийден шығару үшін баламалы 1985 жылда оны өлтіруге шешім қабылдады. Сиквелге арналған идеялардың бірі сюжеттің алғашқы екі бөлігінде дәл осындай дамуын қарастырды, бірақ фильмнің қорытынды бөлігінде қарт Бифф спорттық альманахты жас Биффке 1955 жылы емес, 1960-жылдары беруі керек еді. Марти мен Док оны тоқтату үшін өткенге аттанғанда, Марти кездейсоқ [[хиппи]] болған ата-анасына жолығып, өзінің дүниеге келуіне кедергі келтіре жаздайды. Роберт Земекис бұл тұжырымдама бірінші фильмге тым ұқсас деп шешіп, 1955 жылдағы екі Марти арқылы түпнұсқа туындыны басқа қырынан көрсету идеясын ойлап тапты. Фильм сценарийшісі [[Боб Гейл]]дің мәлімдемесі бойынша, [[Марти Макфлай]] «баламалы» 1985 жылға тап болған кездегі [[Бифф Таннен]]нің [[Кейіпкердің прототипі|прототип]]і [[Дональд Трамп]] болып табылады.<ref>[http://www.thedailybeast.com/articles/2015/10/21/how-back-to-the-future-predicted-trump.html# Daily Beast: Biff Tannen Is Based on Donald Trump] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426235931/http://www.thedailybeast.com/articles/2015/10/21/how-back-to-the-future-predicted-trump.html |date=2017-04-26 }}{{ref|en}}. // [[The Daily Beast]]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2015/10/23/n_7804967.shtml|title=Дональд Трамп оказался главным отрицательным героем фильма «Назад в будущее 2»|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-05-24|archivedate=2019-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191207080403/https://www.gazeta.ru/culture/news/2015/10/23/n_7804967.shtml|lang=ru}}</ref> === Кастинг === [[Болашаққа оралу|Бірінші фильм]]мен салыстырғанда актерлік құрамда кейбір өзгерістер болды. Боб Гейлдің мәлімдемесі бойынша, бірінші бөлімде Джордж Макфлайды ойнаған [[Криспин Гловер]] өзіне Майкл Джей Фокспен бірдей гонорар төленуін талап еткен, бірақ Гловердің өзі мұны жоққа шығарады. Оның айтуынша, талаптары соншалықты жоғары болмаған, алайда оған 150 000 ұсынылған, ал сол уақытта Лиа Томпсон рөлі үшін шамамен 650 000, Томас Уилсон — 350 000 $ жуық ақы алған. Гловер рөлдің көлемін ескере отырып, мұны өзіне қатысты әділетсіздік деп санады.<ref>{{cite web|url=http://www.giantfreakinrobot.com/scifi/crispin-glover-future-ii-capitalist-message.html|title=Crispin Glover Wasn’t In «Back To The Future II» Because He Didn’t Like Its Capitalist Message|author=Saralyn Smith|website=Giant Freakin Robot|lang=en|date=2012-01-17|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-12-19|archivedate=2014-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141219171957/http://www.giantfreakinrobot.com/scifi/crispin-glover-future-ii-capitalist-message.html}}</ref> Келісімге келу мүмкін болмаған соң, Земекис фильмді көрермендер оның жоқтығын байқамайтындай етіп түсіруге тырысты. Сценарийді қайта өңдегеннен кейін қалған Джордждың қатысуымен болатын санаулы эпизодтарда бұл рөлді Гловерге ұқсас актер Джеффри Уайсман ойнайды (мысалы, болашақта пайда болатын сахнада Уайсманның Гловерден айырмашылығы байқалмауы үшін Джордж басымен төмен қарап ілулі тұрады) немесе киноархив материалдары қолданылады.<ref>{{cite web|url=http://www.denofgeek.com/movies/back-to-the-future/26826/why-crispin-glover-never-did-back-to-the-future-part-ii|title=Why Crispin Glover Never Did «Back To The Future, Part 2»|author=Simon Brew|website=Den of Geek|lang=en|date=2013-08-09|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-12-19|archivedate=2014-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141219174757/http://www.denofgeek.com/movies/back-to-the-future/26826/why-crispin-glover-never-did-back-to-the-future-part-ii}}</ref><ref name="rg">{{Cite web|url=https://rg.ru/2015/10/21/buduzee-site-anons.html|title=Как создавали 2015 год в "Назад в будущее-2"|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-12-08|archivedate=2016-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160521132640/http://rg.ru/2015/10/21/buduzee-site-anons.html|lang=ru}}</ref> Сонымен қатар, Боб Гейл кейіпкерді сценарийден шығару үшін оны баламалы 1985 жылда өлтіруге шешім қабылдады. Фильм шыққаннан кейін Гловер Земекисті сотқа беріп, өзі сұраған гонорарға жуық өтемақы алды, ал «Актерлер гильдиясы» актерлердің қатысуымен бейне және фотоматериалдарды пайдалану туралы жаңа ережелер қабылдады.<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2262580/Back-To-The-Future-star-Crispin-Glover-looks-nearly-youthful-1985-alter-ego-George-McFly-LOT-scruffier.html|title=Who Needs A Time Machine? «Back To The Future» Star Crispin Glover Looks Nearly As Youthful As 1985 Alter Ego George McFly (But A LOT Scruffier)|author=Eleanor Gower|publisher=[[Daily Mail]]|lang=en|date=2013-01-15|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-12-19|archivedate=2014-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141219190403/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2262580/Back-To-The-Future-star-Crispin-Glover-looks-nearly-youthful-1985-alter-ego-George-McFly-LOT-scruffier.html}}</ref> [[Болашаққа оралу|Бірінші бөлім]]де Дженнифердің рөлін сомдаған [[Клаудия Уэллс]] анасының сырқаттануына байланысты фильмнің екінші бөліміне түсе алмады.<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodchicago.com/news/10030/interview-claudia-wells-is-the-original-jennifer-in-back-to-the-future|title=Interview: Claudia Wells Is The Original Jennifer In «Back To The Future»|author=Patrick McD|website=HollywoodChicago.com|lang=en|date=2010-02-26|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-12-19|archivedate=2014-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141227221104/http://www.hollywoodchicago.com/news/10030/interview-claudia-wells-is-the-original-jennifer-in-back-to-the-future}}</ref> «Болашаққа оралу 2» фильмінде Дженнифердің рөлін [[Элизабет Шу]] ойнады.<ref>{{cite web|url=http://uk.askmen.com/top_10/celebrity/movie-recasting_8.html|title=Elizabeth Shue As Jennifer Parker In «Back To The Future: Part 2»|website=Ask Men|lang=en|access-date=|archive-url=|archive-date=|accessdate=2014-12-19|archivedate=2014-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710075536/http://uk.askmen.com/top_10/celebrity/movie-recasting_8.html}}</ref> Бірінші фильмнің соңындағы, әрі екінші бөлімнің бастамасы болатын көрініс Элизабеттің қатысуымен қайта түсірілді. «[[Red Hot Chili Peppers]]<nowiki/>» тобының мүшесі [[Фли]] деген атпен танымал Майкл Балзари Мартидің танысы Дуглас Нидлздің рөлін сомдады; бұл кейіпкер «[[Болашаққа оралу 3]]<nowiki/>» (1990) фильмінің соңында да көрінеді.<ref>{{cite web|url=http://whatculture.com/music/8-best-cameos-from-red-hot-chili-peppers-flea.php|title=8 Best Cameos From Red Hot Chili Peppers’ Flea|author=Catherine Fisher|website=WhatCulture.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-12-17|archivedate=2014-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220084645/http://whatculture.com/music/8-best-cameos-from-red-hot-chili-peppers-flea.php}}</ref> Бұл фильм актер [[Элайджа Вуд]] үшін алғашқы киножоба болды — ол 80-жылдардағы кафедегі «[[Wild Gunman|Жабайы атқыш]]<nowiki/>» ойыны түсірілген сахнада кішкентай баланың эпизодтық рөлін ойнады.<ref>{{cite web|url=http://uproxx.com/movies/2014/11/six-actors-you-may-have-forgotten-were-in-back-to-the-future-part-ii/2/|title=Six Actors You May Have Forgotten Were In «Back To The Future, Part II»|author=Jason Tabrys|website=UPROXX|lang=en|date=2014-11-22|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141219180117/http://uproxx.com/movies/2014/11/six-actors-you-may-have-forgotten-were-in-back-to-the-future-part-ii/2/|archivedate=2014-12-19}}</ref> «Болашаққа» саяхат сахналарын түсіру кезінде Майкл Джей Фокс бір мезетте қартайған шағын, қызы Марлинді және ұлы кіші Мартинді ойнап шықты. Джей Фокс пен Уилсонға грим жасау 4–5 сағатқа созылатын. 2015 жылы ес-түссіз жатқан Дженниферді үйіне апара жатқан екі полиция қызметкерінің бірінің беті әдейі көрсетілмейтінін байқауға болады. Ол полицейдің рөлін сол кездегі Роберт Земекистің жары, актриса [[Мэри Эллен Трейнор]] сомдаған болатын» === Түсірілім === Жалғасын жасау бірінші бөлімнің премьерасынан бес жыл өткен соң басталды. Фильмнің екінші және үшінші бөліктері бір уақытта түсірілді. Ұшатын DeLorean көріністері үшін көліктің 1:5 масштабтағы функционалды моделі, сондай-ақ Марти, Док және қарт Биффтің миниатюралық фигуралары жасалды. Биффтің суперказиносы да миниатюрада салынды — оның биіктігі 2,5 метрге жуық болып, барлық неон шамдары мен кішкентай шамдарымен жабдықталды. Әуедегі автотрафик сахнасы үшін фильмнің продюсері Джон Белл сегіз футуристік машинаның дизайнын жасады, ал Стив Голи мен оның [[Industrial Light & Magic|ILM]] командасы оларды әртүрлі түстерде дайындап шықты; фонға арналған автореквизиттің бір бөлігі модельдер дүкенінен сатып алынып, сәл өзгертілді.<ref name="ya">{{Cite web|url=https://yagazeta.com/stil-zhizni/nazad-v-budushhee-2-istorii-so-semok/|title=«Назад в будущее 2»: истории со съёмок|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-12-08|archivedate=2021-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416111246/https://yagazeta.com/stil-zhizni/nazad-v-budushhee-2-istorii-so-semok/|lang=ru}}</ref> Мартиге Док берген 2015 жылғы куртка өзінің өлшемін өзі реттей алатын; бұл эпизодты түсіру кезінде курткаға жалғанған [[сильфон]] мен 40 қармақ жібі қолданылды, ал оларды актердің айналасында жерде жатқан адамдар тартып тұрды;<ref name="rg2">{{Cite web|url=https://rg.ru/2015/10/21/buduzee-site-anons.html|title=Как создавали 2015 год в "Назад в будущее-2"|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-12-08|archivedate=2016-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160521132640/http://rg.ru/2015/10/21/buduzee-site-anons.html}}</ref> кептіру эпизоды үшін шаңсорғыш пайдаланылды. Ховербордтармен қуу сахнасын түсіру үш аптаға созылды; әртүрлі аспалы жүйелер үшін 60-тан астам модель дайындалды. Марти тізесіне дейін көрінетін кадрларда, сырғанау әсерін беру үшін актер тегіс фанераның үстімен скейтбордпен жүрді.<ref name="rg2" /> Жақыннан түсіру үшін Майкл Лантьери қозғалысты тұрақтандыру мақсатында қуатты магниттер мен жіңішке тростарды қолдана отырып, нағыз ұшатын тақтаны жасап шықты. Жалпы пландарда сахнаның барлық қатысушыларын операторлар басқаратын ригтер ұстап тұрды (әрбір қатысушыға бір оператордан).<ref name="ya2">{{Cite web|url=https://yagazeta.com/stil-zhizni/nazad-v-budushhee-2-istorii-so-semok/|title=«Назад в будущее 2»: истории со съёмок|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-12-08|archivedate=2021-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416111246/https://yagazeta.com/stil-zhizni/nazad-v-budushhee-2-istorii-so-semok/|lang=ru}}</ref> Кейбір көріністерде Майкл Джей Фокстың кроссовкалары тақтаға болттармен бұрап бекітілген болатын. Дарлен Фогельдің дублері Черил Уилер-Диксон осы сахнаны түсіру кезінде жарақат алды. Актерлер бірнеше рөлдерді ойнайтын, кадрда бір уақытта пайда болатын эпизодтар [[компьютер|компьютерлік]] арнайы эффектілерді қолданусыз түсірілді. Динамикалық түсірілім үшін Vistaglide (немесе осы жүйені нақты уақыт режимінде басқаруға арналған [[Бағдарлама|софт]]ты жазған ILM инженері Билл Тондроның құрметіне «Тондро доли») деп аталатын арнайы қозғалысты басқару жүйесі әзірленді. Жүйе портативті және дыбыссыз болды, бұл диалогтарды тікелей алаңда жазуға мүмкіндік берді. Сплит-кадрлар бірінің үстіне бірі салынды (кафе сахнасында олар жетеу болды, Макфлайлар отбасымен сахнада — қырыққа жуық). Жас Бифф көліктен шығып, алдыңғы пландағы қарт Бифф пен Мартиге терезе арқылы қарап, бәрінің артынан өтіп, бөлмеге кіретін эпизод үш күн бойы түсірілді. Кадрға түсетін барлық реквизитті, сол бір сахнаны кейіннен түсіру кезінде қозғалып кетпеуі үшін желімдеуге тура келді.<ref name="ya2" /> Бірінші фильмді түсіру үшін алдымен 1955 жылғы [[Хилл-Вэлли]] декорациялары салынды, содан кейін фильмнің ортасын түсіріп болған соң, олар 1985 жылғы Хилл-Вэллиге өзгертілді және картинаның басы мен соңы түсірілді. «Болашаққа оралу 2» түсірілімі үшін декорациялар 1955 жылға сәйкес келуі үшін қайтадан өзгертілді. Декорацияларды мұндай қайта құру жасаушыларға оларды нөлден тұрғызғаннан да қымбатқа түсті. Бифф [[казино]]сының үстіндегі [[Солғын разрядты газ разрядты түтік|неон маңдайшасы]] [[Лас-Вегас]]тағы «Vegas World Casino» (қазіргі уақытта — «[[Стратосфера Лас-Вегас|Stratosphere]]») казиносының негізінде модельденді. 2015 жылғы Бифф 1955 жылғы Биффке спорттық альманахты беретін эпизодта бір актер — [[Томас Ф. Уилсон]] ойнайды, сондықтан әртүрлі айла-шарғыларға баруға тура келді. Бұл түсірілім үшін [[Сервожетек|сервожетек]]тердағы механикалық құрылғы ойлап табылды, ол актердің қолын бір қалыпта ұстап тұрды. Бұл құрылғы альманахты ұстап тұрды, ал оның қозғалыстары Vistaglide қозғалысымен синхрондалды, сондықтан олар әрдайым бірдей болды. Кадрдың қарт Бифф «жұмыс істеген» бөлігінде оның қолы осы құрылғыға бекітілді. Ал Уилсон жас Биффті ойнаған сәттерде, құрылғыда дублердің қолы болды, оны қарт Биффтің қолы толығымен жауып тұрды.<ref name="ya2" /> Марти мен Биффтің соңғы қарама-қайшылығы орын алатын туннель, Эдди Валиант «[[Қоян Роджерге ор қазған кім]]» фильмінде Мульттаунға баратын дәл сол туннель болды (бұл фильмді Земекис «Болашаққа оралу 2» сценарийімен жұмыс істеу кезеңінде түсірген). Найзағайлы бұлттардағы DeLorean сахнасы үшін материалдың көп бөлігі «[[Отты түлкі]]» фильмі үшін түсірілген таспадан алынды, ал бір бөлігі түтін шығаратын машинаның көмегімен ILM студиясының төбесінде түсірілді.<ref name="ya2" /> === Музыка === Сиквелге музыканы тағы да [[Алан Сильвестри]] жазды. Аспаптық музыкасы бар саундтрек 1989 жылдың 22 қарашасында «MCA» және «Varèse Sarabande» лейблдерімен шығарылды. «[[AllMusic]]» порталы альбомға мүмкін болған 5 жұлдыздан 4,5 жұлдыз берді. # Main Title — (2:21) # The Future — (5:22) # Hoverboard Chase — (2:48) # A Flying Delorean? — (4:30) # My Father! — (2:04) # Alternate 1985 — (3:04) # If They Ever Did — (3:57) # Pair O Docs — (1:27) # The Book — (4:49) # Tunnel Chase — (5:20) # Burn The Book — (2:25) # Western Union — (1:52) # End Title — (4:37) Сонымен қатар, фильмде ресми саундтректе жарияланбаған бірнеше композиция қолданылған. [[Джон Филип Суза]] жазған дәстүрлі «The Washington Post» Голди Уилсон III-нің үгіт-насихат фургонынан естіледі. [[Джон Уильямс]]тың «Жақтар» фильмдерінің басты тақырыбы Мартиге компьютерлік акула шабуыл жасайтын сахнада шырқалды. Мектептегі би кешінде «Night Train», «[[Earth Angel]] (Will You Be Mine)» және «[[Johnny B. Goode]]» әндері естіледі — осы үш тректің бәрі бірінші бөлімнің саундтрегінде жарық көрген, орындаушы ретінде «Marvin Berry & The Starlighters» атты ойдан шығарылған топ көрсетілген. «The Four Aces» тобының репертуарынан алынған «[[Mr. Sandman]]» әні 1955 жылғы Хилл-Вэлли көшелеріндегі сахналарда қайтадан қолданылды. Сондай-ақ фильмде [[Сэмми Хагар]]дың «I Can’t Drive 55» және [[Перри Комо]]ның «Papa Loves Mambo» әндері пайдаланылды. «80-жылдар» кафесінде [[Майкл Джексон]]ның «[[Thriller]]» альбомындағы «[[Beat It]]» әні естіледі. == Жасырын жарнама == Фильмдегі логотипі көрінетін барлық бейнетехника — [[JVC]] маркалы. Бұл — екінші бөлімде 2015 жылы антикварлық дүкенде сатылатын теледидар; «80-жылдар» кафесіндегі виртуалды даяшылардың мониторлары; Макфлайлардың болашақтағы үйіндегі плазмалық панель; баламалы 1985 жылдағы Бифф қыздармен бірге джакузиде отырып фильм көретін теледидар. 2015 жылы басқа фантастикалық фильмдерден бірнеше машинаны байқауға болады, соның ішінде «[[Ұстараның жүзімен жүгіруші]]» (1982) фильміндегі «Spinner» және «Соңғы жұлдызды жауынгер» (1984) фильміндегі «StarCar» бар. Басқа машиналардың көбі — жаңа ғана шыққан екінші буындағы модификацияланған [[Ford Probe]] және «[[Ford Mustang|Mustang]]»-тың әртүрлі модельдері, сондай-ақ әртүрлі [[Концепт-кар|концепт-кар]]лар. Олардың арасында кіріктірілген мультимедиялық навигациялық жүйесі мен мультирулі бар бірегей Pontiac Banshee-ді байқауға болады — мұның бәрі 2015 жылы шынымен де жүзеге асты. Бифф Марти мен Докты бақылайтын болашақтың таксиі — 1955 жылдан бастап шығарылған [[Citroën DS]], ал Грифтің 2015 жылғы машинасы — алтыншы сериялы модификацияланған [[BMW]]. 2011 жылы «[[Nike]]» компаниясы дизайны бойынша фильмнің басты кейіпкері киген кроссовкаларды қайталайтын шектеулі топтама шығарды. Алайда, 2011 жылғы [[Nike Mag]] кроссовкалары өз прототипінен айырмашылығы, бауларын автоматты түрде байлай алмайды.<ref>{{cite web|url=http://www.aif.ru/society/web/263887|title=Компания «Nike» выпустила кроссовки из фильма «Назад в будущее 2»|date=2011-09-10|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-12-17|archivedate=2014-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217192056/http://www.aif.ru/society/web/263887|lang=ru}}</ref> 2016 жылғы Nike Mag моделі автоматты баулау жүйесіне ие болды және 89 жұптық шектеулі тиражбен сатылды.<ref>{{cite news|last=Kim|first=Susanna|title=Nike Sending First 'Back to the Future' Self-Tying Shoes to Michael J. Fox|url=https://abcnews.go.com/Business/nike-back-future-tying-shoes/story?id=34624788|access-date=2022-09-11|publisher=[[ABC News]]|date=2015-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126024707/https://abcnews.go.com/Business/nike-back-future-tying-shoes/story?id=34624788|archive-date=2021-11-26|lang=en}}</ref> Телевизиялық сұхбат кезінде Роберт Земекис: «ұшатын тақталар әлдеқашан ойлап табылған, тек скейтборд өндіруші компаниялар оларды сериялық өндіріске шығарғысы келмейді, бірақ түсірілім тобы осындай бірнеше тақтаны бәрібір тауып алды», — деді. Режиссер жай ғана әзілдеген болатын, алайда бағдарлама шыққаннан кейін [[Mattel]] компаниясы (бұл фирманың логотипін ұшатын тақталардан байқауға болады) мұндай тақталардың қашан сатылымға түсетінін сұраған адамдардың телефон қоңырауларының астында қалды.<ref name="rg2" /> Арнайы фильм үшін [[Wild Gunman|The Wild Gunman]] ойыны бар ойын автоматы жасалды. Бұл ойын [[Nintendo Entertainment System]] платформасы мен PlayChoice-10 аркадалық автоматы үшін әзірленген болатын. Фильмде автомат басқаша көрінеді, ойынның дыбыстық эффектілері бейнеконсольдікімен дәл бірдей, бірақ графикасы мүлдем жаңа. Парадоксальды түрде, нақты бейнеойында анимация әлдеқайда жақсы болатын. Фильмнің соңында [[DeLorean DMC-12|DeLorean]]-ға найзағай түседі және Док уақыт кеңістігінде жоғалып кетеді. Дәл сол сәтте нөсер жаңбырдың астында бір көлік келіп тоқтайды, одан шляпа мен плащ киген адам шығып, Мартиге Доктың хатын тапсырады. Көрермен хатты [[Western Union]] қызметінің курьері жеткізгенін байқай алады. ==Релизі== === Кассалық алымдар === Фильмнің премьерасы Америка кинотеатрларында 1989 жылдың 22 қарашасында, [[Алғыс айту күні]] мерекесіне бір күн қалғанда өтті. Жұмадан сенбіге қараған түні фильм 27,8 млн доллар жинады және прокаттың алғашқы бес мерекелік күнінде-ақ 43 млн долларлық межеге жетті. Келесі демалыс күндеріне қарай алымдар 56%-ға төмендеп, 12,1 млн долларды құрады, бірақ фильм әлі де прокат көшбасшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=http://articles.latimes.com/1989-12-04/entertainment/ca-296_1_box-office|title=SHORT TAKES: «Back To The Future» Falls Off; Still Leads Box Office Pack|date=1989-12-04|publisher=[[Los Angeles Times]]|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-12-19|archivedate=2013-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130328092921/http://articles.latimes.com/1989-12-04/entertainment/ca-296_1_box-office}}</ref> Фильмнің жалпы алымдары АҚШ-та 118,5 млн долларды және әлемдік прокатта 213 миллионды құрады. 1989 жылдың қорытындысы бойынша «Болашаққа оралу 2» отандық прокаттағы жылдың ең табысты фильмдерінің тізімінде алтыншы, ал әлемдік прокатта үшінші болды — фильмнен «[[Индиана Джонс және соңғы крест жорығы]]» мен «[[Бэтмен (фильм, 1989)|Бэтмен]]» озып кетті. Сиквел мен алты айдан кейін прокатқа шыққан үшінші бөлімнің алымдары бірінші туындыға қарағанда айтарлықтай аз болды. === Сын === Негізінен, туынды сыншылардың оң пікірлеріне ие болды. 2026 жылдың сәуіріне қарай фильм [[Rotten Tomatoes]] порталында 67 шолудың негізінде 63% жинады, ал орташа рейтингі 10-нан 6,1-ді құрады.<ref>{{cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/back_to_the_future_2/|title=Back To The Future, Part II|work=Rotten Tomatoes|publisher=Flixster|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2026-04-29|archivedate=2019-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190430125102/https://www.rottentomatoes.com/m/back_to_the_future_2|lang=en}}</ref> «[[The Chicago Sun-Times]]» басылымынан Роджер Эберт фильмге 4 жұлдыздан 3 жұлдыз берді. Эберт «тұтастай алғанда түпнұсқа туындының бойындағы энергияның жоқтығын» атап өтті, бірақ «фарстық әзілге» және ховербордтармен қуу сахнасының орындалуына тәнті болды.<ref>{{cite web|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19891122/REVIEWS/911220301|author=Roger Ebert|author-link=Эберт, Роджер|work=Chicago Sun-Times|title=Back To The Future, Part II|lang=en|date=1989-11-22|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2012-03-11|archivedate=2012-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121102061414/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19891122%2FREVIEWS%2F911220301}}</ref> === Марапаттар === Фильм «Үздік арнайы эффектілер» номинациясы бойынша «[[Сатурн марапаты|Сатурн]]» сыйлығын жеңіп алды, сондай-ақ «Үздік ғылыми-фантастикалық фильм», «Үздік костюмдер» және «Үздік грим» категорияларында номинацияға ие болды; Кен Ралстонның жетекшілігіндегі команданың [[Ең көрінімді әсерлер үшін BAFTA сыйлығы|көрінімді әсерлер]]і үшін «[[BAFTA]]» сыйлығын алды. 2003 жылы фильм онлайн-дауыс беру нәтижесі бойынша жылдың үздік арнайы басылымы үшін «AOL Movies DVD» сыйлығын иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0088763/awards|title=«Back To The Future» Movie Awards|publisher=[[Internet Movie Database]]|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-12-17|archivedate=2015-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150522071845/http://www.imdb.com/title/tt0088763/awards|lang=en}}</ref> Бұдан бөлек, фильм Майкл Джей Фокстың басты рөлді орындағаны үшін «Golden Screen Award», «Young Artist Award» және «The Blimp Awards» сыйлықтарының лауреаты атанды, сондай-ақ Лиа Томпсонның рөлін орындағаны үшін «Kids' Choice Awards» сыйлығын алды. Соңында, Джон Белл, Стив Голи, Майкл Лантиери және Кен Ролстон визуалды эффектілермен жұмыс істегені үшін «Оскар» сыйлығына ұсынылды.<ref name="Oscars1990">{{Cite web|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/62nd-winners.html|title=The 62nd Academy Awards (1990) Nominees & Winners|work=Academy Of Motion Picture Arts & Sciences|publisher=AMPAS|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-04-09|archivedate=2014-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141001073500/https://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/62nd-winners.html}}</ref> «Empire» журналы фильмді өзінің «Барлық уақыттағы 500 ұлы кинотуынды» (2008) тізімінде 498-орынға қойды.<ref>{{cite web|url=http://www.empireonline.com/500/1.asp|title=Empire's The 500 Greatest Movies Of All Time|work=Empire|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2009-03-21|archivedate=2013-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514222537/http://www.empireonline.com/500/1.asp}}</ref> == Бейнеге шығарылуы == === DVD === 2000 жылы АҚШ-та жасалуының 15 жылдық мерейтойына орай трилогия «Universal Pictures Home Entertainment» компаниясымен DVD-де 16:9 форматында, Dolby Digital 5.1 дыбысымен, ағылшын субтитрлерімен және қосымшалармен: трейлерлер, «Back to the Future Part II Featurette», купюралар, өшірілген сахналар, ұшатын тақтаны сынау, қуу сахнасының раскадровкалары, архивтер, эскиздер және сұхбаттармен бірге шығарылды. Сонымен қатар, 2002 жылдың қыркүйегінде ол көпдауысты аудармамен және PAL жүйесінде DVD-басылымда шығарылды. 2002 жылдың 17 желтоқсанында «Universal» фильмді трилогияның бокс-сетінде шығарды<ref name="screencaptures">{{cite web|url=http://www.angelfire.com/film/bttf2|title=Description of DVD framing fiasco|work=Various|lang=en|access-date=|archive-url=|archive-date=|accessdate=2007-01-10|archivedate=2007-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070211233029/http://www.angelfire.com/film/bttf2}}</ref> (бірақ кейін екінші және үшінші бөлімдердегі кескінді кадрлау мәселелеріне байланысты кері қайтарып алды).<ref>{{Cite web|url=http://www.angelfire.com/film/bttf2/|title=Back To The Future - BTTF DVD Framing Fiasco FAQ|website=web.archive.org|date=2007-01-11|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=bot: unknown|accessdate=2024-01-27|archivedate=2007-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070111030323/http://www.angelfire.com/film/bttf2/|lang=en}}</ref> DVD-дегі ақпарат: * Басылым: Universal * Мәзір тілі: Ағылшын * Дыбыс жолағының тілі: Орысша — Dolby Digital 5.1; Ағылшынша — Dolby Digital 5.1, DTS * Ағылшын субтитрлері * Бонус: ** Фильм қалай түсірілді ({{Lang-en|Back to the Future Part II Featurette}}) ** Трилогияның жасалуы ({{Lang-en|Making the Trilogy: Chapter 2}}) ** Купюралар ({{Lang-en|Outtakes}}) ** Өшірілген сахналар ({{Lang-en|Deleted Scenes}}) ** Ұшатын тақтаны сынау ({{Lang-en|Hoverboard Test}}) ** Қуу сахнасына раскадровкалар ({{Lang-en|Storyboards to Final Feature Comparison}}): Марти ұшатын тақтада ({{Lang-en|Marty on the Hoverboard}}) ** Өнім архивтері ({{Lang-en|Production Archives}}): Марти МакФлайдың фотоальбомы ({{Lang-en|Marty McFly Photo Album}}), Сахна сыртындағы фотосуреттер ({{Lang-en|Behind-the-Scenes Photographs}}), Футуристік дизайндар ({{Lang-en|Futuristic Designs}}), Болашақ көлік құралдары ({{Lang-en|Vehicles of the Future}}) ** [[Трейлер (кинематограф)|Трейлер]] ({{Lang-en|Theatrical Trailer}}) == Өнімдері == === Новеллизация === 1989 жылғы 1 қарашада «Berkley Books» баспасы Крэйг Шоу Гарднер жазған фильм сценарийінің роман-новеллизациясын шығарды.<ref>{{cite web|url=https://www.amazon.com/Back-Future-Part-II-Novel/dp/0425118754|title=«Back To The Future, Part 2» By Craig Shaw Gardner|author=[[Amazon.com]]|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-12-17|archivedate=2014-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217180715/http://www.amazon.com/Back-Future-Part-II-Novel/dp/0425118754|lang=en}}</ref> Кітапта 251 бет бар. Роман фильмнің соңғы нұсқасына кірмей қалған сахналарды қамтиды, ал балағат сөздер азырақ дөрекі сөздермен алмастырылған, өйткені кітаптар, негізінен, жоғары сынып оқушыларына арналған болатын. === Компьютерлік ойындар === «LJN» компаниясы бірінші фильм желісі бойынша ойынның жалғасы ретінде [[Nintendo Entertainment System]] платформасына арналған «[[Back to the Future II & III]]<nowiki/>» ойынын шығарды. Әзірлеуші — «Beam Software Pty, Ltd».<ref>{{cite web|url=http://www.freakinawesomenetwork.net/2012/12/playing-with-power-back-to-the-future-part-ii-iii/|title=Playing With Power #68: Back To The Future, Part II & III|last=Gallant|first=Raymond|date=2012-12-28|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-12-17|archivedate=2014-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217175712/http://www.freakinawesomenetwork.net/2012/12/playing-with-power-back-to-the-future-part-ii-iii/|lang=en}}</ref> Сондай-ақ, «Image Works» және «Arena Entertainment» компаниялары [[Sega Mega Drive|Sega Genesis]] және [[Sega Master System]] ойын приставкаларында, сонымен қатар [[Amiga]], [[Amstrad CPC]], [[Atari ST]], [[Commodore 64]], [[DOS]] және [[ZX Spectrum]] платформаларында «[[Back to the Future II]]<nowiki/>» ойынын шығарды. Ойынды әзірлеумен «Probe Software» студиясы айналысты. Бұдан бөлек, 1993 жылғы 13 шілдеде [[Жапония]]да «[[EMI Music Japan|Toshiba EMI]]<nowiki/>» тапсырысы бойынша «Daft» компаниясы әзірлеген «[[Super Back to the Future II]]<nowiki/>» ойыны басып шығарылды. Ойын «[[Super Nintendo Entertainment System]]<nowiki/>» ойын платформасына арналған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Ресми сайт|https://www.thesupermariogalaxymovie.com/|«Болашаққа оралу» трилогиясының ресми сайты|lang=en}} * [https://web.archive.org/web/20090912062300/http://bttf.20m.com/specialfx.htm Макфлай кешкі ас сахнасындағы арнайы әсерлер]. [[Санат:Болашаққа оралу (кинотрилогия)]] [[Санат:Сиквел-фильмдер]] [[Санат:1989 жылғы фантастикалық фильмдер]] [[Санат:АҚШ кинокомедиялары]] [[Санат:1989 жылғы кинокомедиялар]] [[Санат:1989 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Amblin Entertainment фильмдері]] [[Санат:Жастар фильмдері]] [[Санат:Кинокомедиялардың сиквелдері]] [[Санат:Музыкасы Алан Сильвестридікі болатын фильмдер]] [[Санат:Сценарийі Боб Гейлдікі болатын фильмдер]] [[Санат:Продюсері Боб Гейл болған фильмдер]] [[Санат:Продюсері Нил Кэнтон болған фильмдер]] [[Санат:Сценарийі Роберт Земекистікі болатын фильмдер]] [[Санат:Роберт Земекистің фильмдері]] [[Санат:Роберт Земекис фильмдері]] hd2amx5ehah0ueiwh761cxesagz1zt0 2 780805 3604811 3604304 2026-05-14T05:54:30Z Эльмира Ералиева 179349 3604811 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} ==Түркістан амфитеатры== '''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді. ==Жалпы сипаттамасы== :Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген. :Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген. ==Орналасуы== :Амфитеатр Түркістан қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие. ==Мәдени маңызы== :Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады. ==Сәулеті== :Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.---- ==Дереккөздер== #Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары #Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар. #Түркістан облысының туризм басқармасы. #Түркістан облысының цифрландыру басқармасы . '''Әзірет Сұлтан''' мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы Назарбаев [[''Ұлы даланың жеті қыры'']].[[2018 жылдың]][[21қарашасы]] [[Санат:Мәдени ұйымдар|*]] r3d6mo1oaho3febvimlb6tb4pbcyw8w 3604826 3604811 2026-05-14T06:12:40Z Эльмира Ералиева 179349 абзацты реттеу 3604826 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} ==Түркістан амфитеатры== '''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді. ==Жалпы сипаттамасы== :Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген. :Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген. ==Орналасуы== :Амфитеатр Түркістан қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие. ==Мәдени маңызы== :Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады. ==Сәулеті== :Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.---- ==Дереккөздер== #Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары #Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар. #Түркістан облысының туризм басқармасы. Түркістан облысының цифрландыру басқармасы . '''Әзірет Сұлтан''' мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы Назарбаев [[''Ұлы даланың жеті қыры'']].2018 жылдың [[21қарашасы]] [[Санат:Мәдени ұйымдар|*]] tr1uqp0mlmnpi8upshba4uo7cny75wc 3604828 3604826 2026-05-14T06:20:31Z Эльмира Ералиева 179349 3604828 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} ==Түркістан амфитеатры== '''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді. ==Жалпы сипаттамасы== Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген. Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген. ==Орналасуы== Амфитеатр [[Түркістан]] қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие. ==Мәдени маңызы== Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады. ==Сәулеті== Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.---- ==Дереккөздер== ##Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары ##Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар. ##Түркістан облысының туризм басқармасы. ##Түркістан облысының цифрландыру басқармасы . <br /> '''Әзірет Сұлтан''' мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы [[Назарбаев]] [[''Ұлы даланың жеті қыры'']].2018 жылдың [[21қарашасы]] [[Санат:Мәдени ұйымдар|*]] exc2agnuquk4aex9fky7e3yh1ndpig0 3604903 3604828 2026-05-14T11:34:48Z Эльмира Ералиева 179349 3604903 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} ==Түркістан амфитеатры== '''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді. ==Жалпы сипаттамасы== Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген. Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген. ==Орналасуы== Амфитеатр [[Түркістан]] қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие. ==Мәдени маңызы== Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады. ==Сәулеті== Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.---- ==Дереккөздер== ##Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары ##Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар. ##Түркістан облысының туризм басқармасы. ##Түркістан облысының цифрландыру басқармасы . <br /> '''Әзірет Сұлтан''' мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы [[Назарбаев]] [[''Ұлы даланың жеті қыры'']].2018 жылдың [[21қарашасы]] [[Санат:Театр|*]] 3mwy7bs42t3gdgfkh429g9qan7yi2ya 4 780876 3604424 3603955 2026-05-13T15:00:20Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3604424 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-05-12'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1398" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 398] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="575" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 575] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="566" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 566] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="474" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 474] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="457" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 457] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="446" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 446] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Қатысушы:Алмас Алимжанов]] | data-sort-value="415" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 415] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="350" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 350] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Balapan (телеарна)]] | data-sort-value="329" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 329] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Жоба:Уики-көктем 2026]] | data-sort-value="321" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 321] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Құралайдың салқыны]] | data-sort-value="277" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 277] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Бірқазандар]] | data-sort-value="271" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 271] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="261" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 261] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="256" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 256] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="252" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 252] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="238" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 238] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="231" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 231] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="215" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 215] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="210" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 210] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Табиғи қорлар]] | data-sort-value="206" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 206] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="200" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 200] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="196" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 196] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="195" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 195] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="188" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 188] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Александр Сергеевич Пушкин]] | data-sort-value="187" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 187] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="185" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 185] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="172" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 172] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Хантавирус инфекциясы]] | data-sort-value="171" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 171] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Алматы]] | data-sort-value="166" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 166] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="166" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 166] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="160" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 160] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="159" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 159] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="159" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 159] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="156" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 156] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="155" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 155] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Рақымжан Қошқарбаев]] | data-sort-value="155" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 155] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="148" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 148] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Жеңіс күні]] | data-sort-value="148" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 148] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="139" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 139] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="138" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 138] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="137" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 137] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Роза Мұқанова]] | data-sort-value="136" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 136] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="131" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 131] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="130" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 130] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Астана]] | data-sort-value="130" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 130] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Компьютер]] | data-sort-value="127" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 127] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="126" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 126] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="123" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 123] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="121" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 121] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Жапония]] | data-sort-value="120" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 120] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="115" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 115] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Көксағыз бақбағы]] | data-sort-value="115" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 115] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 113] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 113] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 113] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="112" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 112] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 111] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="109" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 109] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="108" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 108] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="108" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 108] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] | data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 106] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="105" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 105] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Сақтар]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 101] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 101] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 101] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 99] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 98] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Қоршаған ортаны қорғау]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 97] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 97] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 97] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Әзілхан Нұршайықов]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 96] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Балқаш]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 95] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Шал мен теңіз]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 94] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 93] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 92] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 91] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 91] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 90] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 90] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 90] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 90] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 89] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 88] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 87] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 87] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 86] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 86] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 86] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 85] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 85] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 84] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 83] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Домбыра]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 81] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 81] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 81] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 81] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 80] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 80] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 80] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Бесеудің хаты]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 78] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 78] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 77] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 76] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 76] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Наурыз мейрамы]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 75] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 75] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 75] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 74] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 74] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 74] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Ілия Жақанов]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 74] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 73] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 72] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 71] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 71] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Нұртөре Байтелесұлы Жүсіп]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B5_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF 71] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Еуропа]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 70] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 70] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 69] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Ғабиден Мұстафин]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 69] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 68] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Жәркен Бөдешұлы]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 68] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 68] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Қазақстандағы туризм]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 67] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 67] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 67] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Робототехника]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 67] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 66] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 66] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Үстеу]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 66] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 65] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 65] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 64] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 64] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 64] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 64] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 63] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 63] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 63] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 62] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 62] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 62] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Қазақ солдаты (роман)]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 62] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 62] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 61] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 61] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 60] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Тайқазан]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 60] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 60] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Қазақстан 2030]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 60] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Дамушы елдер]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 60] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 60] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 60] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 59] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 59] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 59] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 59] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Табиғат]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 59] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Сан есім]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 59] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Халықаралық ұйымдар]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 58] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 58] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 58] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 57] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 57] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Төле би]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 57] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 57] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Нанотехнология]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 57] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 56] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 56] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Әт-Тәкуир сүресі]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 56] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 55] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Халиди Құрбанғали]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 55] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 55] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 55] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 54] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Робот]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 54] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 54] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 54] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Компьютерлік қауіпсіздік]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 54] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Наймандар]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 54] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 54] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Сарматтар]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 53] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 53] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 53] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 53] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[КешYOU]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 52] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 52] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 52] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 52] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 52] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 51] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 51] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 51] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 51] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 50] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 50] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 50] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 50] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Дүние жүзінің саяси картасы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 50] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Қазарман]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 50] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Исраил Сапарбай]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 50] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 49] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 49] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Ресей]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 49] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 49] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 48] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 48] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Жаңа экономикалық саясат]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 48] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Жеңіс Ермағанбетқызы Ысқақова]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2%D0%B0 48] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 48] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Қ]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 48] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Мақала]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 47] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 47] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Футбол]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 47] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 47] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Джек Лондон]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 47] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 47] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 47] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары|Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 46] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Шалкиіз Тіленшіұлы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Бактериялар]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 46] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Болашақ (стипендия)]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 46] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Ақтау]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 46] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 46] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Тұманбай Молдағалиев]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 46] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 46] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 46] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Киіз үй құрылысы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 46] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Қобыз]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B7 46] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Метафора]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 46] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Еліктеу сөз]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 46] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 46] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 45] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 45] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Үмбетей Тілеуұлы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Иқан]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D2%9B%D0%B0%D0%BD 45] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 45] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Арғын]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 45] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 45] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Алаш партиясының бағдарламасы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 45] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 45] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 45] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Хантавирусқа қарсы вакцина]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 45] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 44] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 44] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Адай]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 44] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 44] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 44] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Шымкент]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 44] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Бүлдірген]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 44] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 44] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 44] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 43] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Біржан мен Сара айтысы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 43] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 43] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 43] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Күн жүйесі]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 43] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 43] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 43] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 43] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 43] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 43] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 43] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 43] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Ғаламдық экологиялық проблемалар]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 43] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 43] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 43] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 42] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Бақбақ]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 42] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 42] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 42] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 42] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 42] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 42] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 42] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 42] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 41] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 41] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 41] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 41] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 41] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Қазақстандағы ұжымдастыру]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 41] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 41] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Қабиден Әбуталиев]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 41] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 41] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Шымбұлақ]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 41] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Дамыған елдер]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 41] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Дулат]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 41] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 40] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Қазақстандағы көпмәдениеттілік]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 40] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 40] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Құқықтық тәрбие]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 40] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Тiлеуке Құлекеұлы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 39] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Астана мектеп оқушыларының сарайы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 39] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 39] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 39] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Медеу]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 39] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 39] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Ветка]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0 39] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 39] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 39] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 39] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Табын]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 38] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Әл-Уақиға сүресі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 38] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 38] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Одағай]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 38] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Қытай]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 38] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Жер]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 37] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Жиембет жырау]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 37] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 37] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 37] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 37] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Азия]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 37] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Манас (қала)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 37] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 37] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Қазақстан ғалымдары]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 37] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Есімдік]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 37] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 37] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 37] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[1916 жыл]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 37] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 37] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 37] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 36] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Киев]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2 36] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 36] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Қыпшақ хандығы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 36] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 36] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Көтеш Райымбекұлы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 36] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 36] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Сабақтас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 36] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Алгоритм]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 36] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 36] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 36] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 36] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 36] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Реферат]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82 36] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Қаһар]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 36] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Шылау]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 36] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 36] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Екінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 35] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 35] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 35] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Магнит]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D1%82 35] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[EXO]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=EXO 35] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 35] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Сәти Үмбетбаев]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B8_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 35] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Сэмюэл Морзе]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8D%D0%BC%D1%8E%D1%8D%D0%BB_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B7%D0%B5 35] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 35] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Үржар ауданы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 35] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Жасыбай тауы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 35] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Тыныс белгілері]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 35] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 34] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 34] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Жұрнақ]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 34] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 34] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Киіз үй жабдықтары]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 34] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 34] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 34] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 34] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Жаныс]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 34] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Отырар]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 34] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 34] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Мұнай]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 34] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 34] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Компьютерлік желі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 34] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Қазақстанның Қызыл кітабы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 34] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 34] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 34] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Жошы хан кесенесі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 33] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 33] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Салауат]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 33] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 33] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Сын есімнің шырайлары]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 32] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Алтынемел ұлттық паркі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 32] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Мәлік Ғабдуллин]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 32] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 32] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 32] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 32] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 32] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Әнуарбек Дүйсенбиев]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2 32] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Балқаш (қала)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 32] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Тәтіқара]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 32] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Баубек Бұлқышев]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 32] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Лувр]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 32] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Өскемен]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 32] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 32] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Жұбан Молдағалиев]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 32] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Жарқыл биі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D0%B1%D0%B8%D1%96 32] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Жібек]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 31] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Айқап]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 31] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Түркия]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 31] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 31] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 31] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 31] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген балықтар|Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген балықтар]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 31] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 31] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Еңлік — Кебек (пьеса)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 31] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 31] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Бурабай ұлттық паркі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 31] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Эссе]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 31] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Шолпан (ғаламшар)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 31] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Балды өсімдіктер]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 31] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 31] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Зар Заман ақындары]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Дағыстан]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 31] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 31] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Доспамбет жырау]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 31] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Операциялық жүйелер]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 30] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 30] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 30] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Жай сөйлем және оның түрлері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Балуан Шолақ]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 30] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Семей]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 30] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 30] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Комета]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 30] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 30] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Албан руы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 30] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Илон Маск]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 29] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Рим империясы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Сын есім]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 29] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Кенжебай Мәденов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 29] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Индонезия]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 29] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 29] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Ысты]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 29] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 29] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Айтыс]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 29] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Флоренс Найтингейл]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%81_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BB 29] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Шортанбай Қанайұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Жаяу Мұса Байжанұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Пысықтауыш]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 29] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Африка]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 29] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Қант диабеті]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 29] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Қасым ханның қасқа жолы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Баймұхамед Айшуақов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D1%88%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 28] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 28] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Мәтін]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 28] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Өмірзая (роман)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 28] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 28] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Қайырғали Смағұлов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Мемлекеттік басқару формасы бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Плагиат]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 28] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Эрнест Хемингуэй]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 28] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Полимеразды тізбекті реакция]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 28] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Мұхамеджан Етекбаев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 28] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 28] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Ақпараттық қауіпсіздік]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 28] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Темірхан Медетбек]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 28] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Жалғыздық]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 28] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Зат есім]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 28] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Информатика]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 28] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Қарақытай мемлекеті]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 28] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Туризм]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 28] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Қызғалдақ]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 28] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 28] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 28] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Криштиану Роналду]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 28] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер|Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 27] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Қоршаған ортаны қорғаудың негізгі қағидаттары]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Шыңғыснама]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 27] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 27] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Невада-Семей]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B0-%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 27] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 27] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Қарғалы (Алматы облысы)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 27] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Аңыздың ақыры]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 27] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Тараз]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 27] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 27] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 27] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Экологиялық жүйе]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 27] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Ғаламшар]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 27] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Талас шайқасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Қазақстанның табиғаты]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 26] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 26] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Электр тізбегі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96 26] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Халық қаһарманы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 26] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Тың игеру]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 26] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Германия]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 26] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Бозжыра шатқалы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 26] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Ислам]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 26] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 26] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Арқар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Етістік]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 26] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 26] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Сона]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 26] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 26] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Мәдениет]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 25] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Портал:Шолу]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D1%83 25] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Мәдени өсімдіктер]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 25] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Судың кермектігі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 25] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Экология]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 25] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Жау тылындағы бала]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 25] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 25] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 25] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Дүние жүзіндегі федерациялы мемлекеттер]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 25] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 25] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Мәңгілік ел қақпасы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Ежелгі Қазақстан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 25] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Шежіре]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 25] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Санамақ]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D2%9B 25] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 25] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 25] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Архимед заңы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 25] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Қарақия ойысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген бірінші санатты жануарлар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[:Санат:Қазақстан боксшылары|Санат:Қазақстан боксшылары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Қорғалжын қорығы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Антикалық мәдениет]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 24] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Ер Төстік]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 24] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 24] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Танымал қазақтардың тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 24] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Философия]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Балағат сөз]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 24] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Марс]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 24] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Ран (фильм)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 24] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Марғасқа жырау]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 24] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 24] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Батыр Баян (поэма)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 24] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 24] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Геннадий Геннадьевич Головкин]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8%D0%BD 24] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Пароль]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 24] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 24] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Николай Коперник]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 24] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Франция]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[:Санат:Ресей өзендері|Санат:Ресей өзендері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Әскери коммунизм саясаты]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 24] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Жүзу]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 24] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Сібір қырғыздары туралы жарғы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 24] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Эпитет]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 24] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Көмір]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80 23] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Әділ Құрманжанұлы Ахметов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Автомобиль маркаларының тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Құрбандық]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 23] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Бала құқықтары туралы конвенция]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Технология]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Көмірсулар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 23] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Қазтуған Сүйінішұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Ғұндар мемлекеті]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Мұзафар Әлімбаев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Майкл Джексон]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 23] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Абай Құнанбаев әдеби-мемориалдық мұражайы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 23] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Сұлтан Біржанұлы Баймағамбетов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Гендік инженерия]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Сырдария]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Қазақстандағы жануарлар әлемі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Жаһандану]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 23] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Асқар Әбдіғалымұлы Наймантаев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Шымыр]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 23] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 23] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Қаратау қорығы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 23] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 23] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Орыстар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 23] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Алғашқы көмек]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 22] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Монархия]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Гедин Свен Андерс]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%81 22] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Загреб ботаникалық бағы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B1_%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 22] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Юпитер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Бақтыораз Бейсекбаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 22] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Хан Шатыр]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Баскетбол]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 22] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Аң стилі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 22] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Қазақстанның сыртқы саясаты]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 22] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Табиғатты қорғау]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 22] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Мамандық]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 22] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 22] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Шиелі (Қызылорда облысы)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%28%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 22] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Сиқым]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 22] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Python]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 22] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Айман-Шолпан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Есім хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Бокс]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BA%D1%81 22] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Қазақстанның ең ірі көлдерінің тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Ескі Иқан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%98%D2%9B%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[TikTok]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=TikTok 22] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Бекет ата мешіттері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Дәрілік өсімдіктер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Доктор Стрейнджлав]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B6%D0%BB%D0%B0%D0%B2 22] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Аминқышқылдар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[1916 жылғы көтеріліс туралы жырлар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 22] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Сілтеме]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 22] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 22] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Сыпыра жырау]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 22] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Метонимия]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Есік обасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Анимизм]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC 21] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Антикалық философия]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[ЮНЕСКО]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 21] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Салалас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 21] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Галилео Галилей]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BE_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B9 21] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Мәскеу шайқасы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Волейбол]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 21] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Қазақ тілі тарихы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 21] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Шығанақ Берсиев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Ортохантавирус]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 21] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Жаратылыстану ғылымдары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Қожа]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 21] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Бейбітшілік және келісім сарайы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 21] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Қазақстан Республикасының Президенті]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Қуандық Рахым]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 21] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Шешендік өнер]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 21] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 21] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Етеккір]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 21] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Марко Поло]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 21] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Әже]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 21] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Еңбек тәрбиесі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Ералы хан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Меркурий (ғаламшар)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 21] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Аборт]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 21] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Альберт Эйнштейн]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 21] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Аралас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 21] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Вирустар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 21] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 21] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер|Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 21] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Үлгі:Апта күндері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Ғылыми-техникалық революция]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Күлтегін ескерткіші]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 21] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 21] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 21] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Телефон]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD 21] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Адай күйі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 20] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Уикипедия:Санаттар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Гуманизм]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC 20] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 20] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 20] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Алакөл қорығы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 20] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Көлемі бойынша ең ірі көлдер тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 20] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Дүниежүзілік көрме (2017)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 20] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Қоғам]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 20] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Ас қорыту жүйесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Жетіген (аспап)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%29 20] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Жалғау]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 20] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 20] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Асқар Сүлейменов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Керей хан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Сүгір Әліұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Асық ойыны]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 20] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Макаров тапаншасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Отбасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[BilimLand]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BilimLand 20] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Қазақ ұлттық ырымдары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 20] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Қазан төңкерісі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Қайыңды (көл)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 20] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Диуани лұғат ат-түрк]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 20] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Құран]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Депортация]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Су]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 20] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Маймыл]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB 20] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 20] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Қазақ фольклортану ғылымы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 20] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Ақмешіт әулие үңгірі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Жабайы алма (повесть)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 20] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Түркілер]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 20] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 20] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Столыпин реформасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Судың ластануы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 20] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Анықтауыш]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 20] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Унитарлы мемлекет]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 20] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Толықтауыш]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 20] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Құқық]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 20] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Қатысушы:Серик Жунусов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA_%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Еуропа одағы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 20] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 20] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Ауған соғысы (1979–1989)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%281979%E2%80%931989%29 19] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Құдалық]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 19] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 19] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 19] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Есет Көкіұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Әл-Кәусәр сүресі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Дәрумен]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 19] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Шығыс Қазақстан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Рауғаш]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 19] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Түйежапырақ]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 19] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[:Санат:Қазақстан таулары|Санат:Қазақстан таулары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Бұланты шайқасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Қамар сұлу]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 19] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Орталық жүйке жүйесі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Тұлға]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0 19] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Каспий экологиясы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Астана жеңіл метрополитені]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%96 19] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 19] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 19] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Қарағанды облыстық тарихи-өлкетану мұражайы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 19] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Тәуелдік жалғау]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 19] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 19] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Лексикалық талдау]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83 19] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Шығанақ (роман)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 19] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Қатысушы:Kuralbayev Almas]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AKuralbayev_Almas 19] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Ақпарат технологиясы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 19] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Шәкәрім Құдайбердиевтің шығармалары (кітап)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 19] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Нұркен Әбдіров]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Аминдер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Күй (повесть)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 19] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Үлгі:Ғабит Мүсірепов шығармалары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 19] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Өтірік өлең]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3 19] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 19] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Мұсылмандық шарты]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B 19] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Әбу Райхан әл-Бируни]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 19] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Роза Тәжібайқызы Бағланова]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Қамбар батыр (жыр)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 19] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Ер Тарғын]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 19] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 19] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Ұлттық құрылтай]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 19] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Есімше]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 18] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Испания]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Интернет]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 18] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Қазақстандағы референдум (2026)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 18] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 18] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Жай сан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 18] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Жаппас]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 18] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Күн (жұлдыз)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 18] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Қадырғали Жалайыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Қашқар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Айшуақ хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D1%83%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Ақыртас]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 18] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[:Санат:Қазақ ғалымдары|Санат:Қазақ ғалымдары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 18] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Орал]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 18] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Мұхит]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 18] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Жалғаулық шылаулар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Бабажы-қатын кесенесі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B6%D1%8B-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Оптикалық аспаптар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Дәнеш Рақышев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Балқаш ауданы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 18] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Алматы қорығы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Қайта құру кезеңі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 18] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Басқару панелі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96 18] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Сандар тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Шақ (етістік)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 18] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Моңғол шапқыншылығы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Синхай революциясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Мекемтас Мырзахметұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 18] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Астана халықаралық қаржы орталығы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 18] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Шекті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Қатты магнитті материалдар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Қазақстан 2050]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 18] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Азамат соғысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Күрделі эфирлер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%8D%D1%84%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Христиандық]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 18] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Қарағанды еңбекпен түзету лагері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Атом қуаты халықаралық агенттігі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC_%D2%9B%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 18] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Мазмұн]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D2%B1%D0%BD 18] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Сазсырнай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B7%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 18] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Құстар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Қазақстан газеттері тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Білім инновациялық лицейлері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Эволюция]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Шаңқобыз]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B7 18] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Ноғай ордасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Тарақты]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 18] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Бата]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 18] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Қарқаралы петициясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Махатма Ганди]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 18] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Елтаңба]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 18] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Мәдениеттану]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 18] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 18] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Шек беру]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 18] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Педагогика]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[:Сурет:Pompe hydraulique.svg|Сурет:Pompe hydraulique.svg]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APompe_hydraulique.svg 18] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[12 мамыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=12_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 18] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Сәбит Дөнентаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Тұмар ханша]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 18] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Татарлар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Суан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 18] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Уикипедия:Мақалаға бастама]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 18] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Америка]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Тама]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 17] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 17] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Ағзалар арасындағы байланыс түрлері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Gemini]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Gemini 17] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[НАТО]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%90%D0%A2%D0%9E 17] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Бейсенбай Кенжебаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Жасуша]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 17] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Жасыбай (көл)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 17] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Ертіс]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 17] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Қызғылт бірқазан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%82_%D0%B1%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Жайық]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 17] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Шөмішбай Нағашыбайұлы Сариев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Барлас]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 17] |- | data-sort-value="933" | 933 | [[Қазақтың би-шешендері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="934" | 934 | [[Марқакөл қорығы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 17] |- | data-sort-value="935" | 935 | [[Қазақ халық аспаптар оркестрі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="936" | 936 | [[Абайдың "Жидебай-Бөрілі" музей-қорығы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%22%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%22_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 17] |- | data-sort-value="937" | 937 | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="938" | 938 | [[Жаңаөзен]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD 17] |- | data-sort-value="939" | 939 | [[Телекоммуникация]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="940" | 940 | [[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="941" | 941 | [[Қазақ мәдениеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="942" | 942 | [[Жерұйық (философия)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 17] |- | data-sort-value="943" | 943 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17] |- | data-sort-value="944" | 944 | [[Қазақстан демографиясы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="945" | 945 | [[Қарлығаш Төлегенқызы Мұхамеджанова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="946" | 946 | [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="947" | 947 | [[Оңтүстік-шығыс Азия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="948" | 948 | [[Неолит]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 17] |- | data-sort-value="949" | 949 | [[Күй аңызы (әңгіме)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 17] |- | data-sort-value="950" | 950 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="951" | 951 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 17] |- | data-sort-value="952" | 952 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="953" | 953 | [[Еркектің жыныстық мүшесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="954" | 954 | [[Экслибрис]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%81 17] |- | data-sort-value="955" | 955 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="956" | 956 | [[Түркістан автономиясы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="957" | 957 | [[Қобыланды батыр (жыр)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 17] |- | data-sort-value="958" | 958 | [[Ақтайлақ Байғараұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="959" | 959 | [[Дәрігер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B3%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="960" | 960 | [[Расул Хамзатұлы Хамзатов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="961" | 961 | [[Әскери шен]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 17] |- | data-sort-value="962" | 962 | [[Айгүл Жолдасбайқызы Кемелбаева]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="963" | 963 | [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="964" | 964 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="965" | 965 | [[Араб-Израиль қақтығысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1-%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="966" | 966 | [[Ән-Нас сүресі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="967" | 967 | [[Ақпарат қорғау]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 17] |- | data-sort-value="968" | 968 | [[Үлгі:Түркі тілдес халықтар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="969" | 969 | [[Данияр Рамазанұлы Каленов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="970" | 970 | [[Баянауыл ұлттық паркі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 17] |- | data-sort-value="971" | 971 | [[Төлеген Тоқтаров]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="972" | 972 | [[Барыс (жануар)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 17] |- | data-sort-value="973" | 973 | [[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="974" | 974 | [[Эмиль Золя]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%97%D0%BE%D0%BB%D1%8F 17] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} ijspxbyduusfj8hvu8gavjvb0wf593m 0 780899 3604494 3600892 2026-05-13T16:08:05Z Орел Карл 81620 3604494 wikitext text/x-wiki '''КСРО сыртқы және ішкі сауда халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат внутренней и внешней торговли СССР}}) — КСРО-дағы мемлекеттік салалық басқарманың орталық органы. 1925 жылы 18 қарашада [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариатын]] КСРО ішкі сауда халық комиссариатымен біріктіру арқылы құрылды. 1925 жылдың 18 қарашасынан 1926 жылдың 16 қаңтарына дейін [[Александр Дмитриевич Цюрупа|Цюрупа Александр Дмитриевич]] КСРО сыртқы және ішкі сауда халық комиссары қызметін атқарды. 1926 жылдың 16 қаңтарынан бастап [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] КСРО сыртқы және ішкі сауда халық комиссары лауазымында еңбек етті; 14 тамызда оның орнына [[Анастас Иванович Микоян|Анастас Микоян]] келді. Халық комиссарлардың орынбасарлары: [[Леонид Борисович Красин|Красин Леонид Борисович]] (1925-1926) және [[Арон Львович Шейнман|Шейнман Арон Львович]] (1925-1926). 1930 жылы 22 қарашада сыртқы және ішкі сауда халық комиссариаты қайта құрылды: одан [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] және [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]] бөлініп шықты. [[Санат:КСРО сыртқы және ішкі сауда халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] ek336wi77t2i7b30nore1vemhj3fvgc 0 780900 3604489 3600900 2026-05-13T16:06:47Z Орел Карл 81620 Орел Карл [[КСРО жабдықтау халық комиссариаты]] бетін [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]] бетіне жылжытты 3600900 wikitext text/x-wiki '''КСРО жабдықтау халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат снабжения СССР}}) — ішкі сауда мәселелеріне жауапты мемлекеттік салалық басқарманың орталық органы. Біртіндеп тамақ өнеркәсібі салалары оның қарамағына өтті. 1930 жылы 22 қарашада [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариатын]] қайта құру кезінде құрылды. Жабдықтау халық комиссариаты халық пен өнеркәсіп үшін ауыл шаруашылық өнімдерін дайындауды, халықты, сауданы, асханаларды және тағамдық кәсіпорындарын азық-түлікпен жабдықтауды ұйымдастыру міндеттері артылды. Жабдықтау халық комиссариятының жалғыз халық комиссары [[Анастас Иванович Микоян|Анастас Микоян]] болды. 1934 жылы 29 шілдеде Жабдықтау халық комиссариаты [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі сауда халық комиссариатына]] (халық комиссары болып Микоянның орынбасары [[Израил Яковлевич Вейцер|Вейцер Израил Яковлевич]] тағайындалды) және Микоянның өзі басқарған [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариатына]] бөлінді. == Әдебиет == * Анастас Микоян «Так было» (Москва, «Вагриус», 1999 г.) [[Санат:КСРО жабдықтау халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] cl5ygb8xpgt28ceo95ler11rr8kuhlr 3604492 3604489 2026-05-13T16:07:42Z Орел Карл 81620 3604492 wikitext text/x-wiki '''КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат снабжения СССР}}) — ішкі сауда мәселелеріне жауапты мемлекеттік салалық басқарманың орталық органы. Біртіндеп тамақ өнеркәсібі салалары оның қарамағына өтті. 1930 жылы 22 қарашада [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариатын]] қайта құру кезінде құрылды. Қамсыздандыру халық комиссариаты халық пен өнеркәсіп үшін ауыл шаруашылық өнімдерін дайындауды, халықты, сауданы, асханаларды және тағамдық кәсіпорындарын азық-түлікпен қамсыздандыруды ұйымдастыру міндеттері артылды. Қамсыздандыру халық комиссариятының жалғыз халық комиссары [[Анастас Иванович Микоян|Анастас Микоян]] болды. 1934 жылы 29 шілдеде Қамсыздандыру халық комиссариаты [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі сауда халық комиссариатына]] (халық комиссары болып Микоянның орынбасары [[Израил Яковлевич Вейцер|Вейцер Израил Яковлевич]] тағайындалды) және Микоянның өзі басқарған [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариатына]] бөлінді. == Әдебиет == * Анастас Микоян «Так было» (Москва, «Вагриус», 1999 г.) [[Санат:КСРО жабдықтау халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] 2lwnton2c2lfykpi5nmt3541iypesw4 0 780905 3604497 3600941 2026-05-13T16:09:04Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3604497 wikitext text/x-wiki [[Сурет:На улице каждой, в любом переулочке знают о вкусной русской булочке.jpg|thumb|right|200px|Баснан плакаты]] '''КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат пищевой промышленности СССР}}) — 1934 жылдан 1946 жылға дейін КСРО-дағы мемлекеттік азық-түлік өнеркәсібін реттейтін орталық басқарушы орган. == Тарихы == [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталиннің]] ұсынысы бойынша [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] мен [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|ХКК]] 1934 жылғы 29 шілдедегі № 1813 «[[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты|КСРО қамсыздандыру халық комиссариатын]] екі тәуелсіз халық комиссариатына: [[КСРО ішкі сауда халық комиссариатына|КСР Одағы ішкі сауда халық комиссариатына]] және КСР Одағы азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариатына бөлу туралы» қаулысымен құрылды. КСРО ХКК «Азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариатының (Азтөнхалком) орталық аппаратының құрылымы туралы» №2125 қаулысы 1934 жылы 11 қыркүйекте бекітілді. 1936 жылы халық комиссариаттың құрамына КСРО-ның бүкіл мемлекеттік шарап өнеркәсібі кірді. 1938 жылы Азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты қарамағында азық-түлік өнеркәсібінің жарнамалық қызметін жүзеге асыратын «Союзпищепромреклама» Бүкілодақтық кеңсесі құрылды. КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1939 жылғы 19 қаңтардағы Жарлығымен ол үш халық комиссариатына: [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты]], [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі министрлігі]] және КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариатына бөлінді. 1946 жылы халық комиссариаты [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі министрлігі]] болып қайта құрылды<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Закон_СССР_от_15.03.1953_о_преобразовании_министерств_СССР O преобразовании министерств СССР]: закон СССР от 15 марта 1953 года // Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР : (1938 — июль 1956) / под ред. Мандельштам Ю. И. — Москва: Государственное издательство юридической литературы, 1956. — С. 78—80</ref>. == Жетекшілігі == Халық комиссарлары: * [[Анастас Иванович Микоян|А. И. Микоян]] (1934—1938) * [[Абрам Лазаревич Гилинский|А. Л. Гилинский]] (1938) * [[Иван Григорьевич Кабанов|И. Г. Кабанов]] (1938—1939) * [[Василий Петрович Зотов|В. П. Зотов]] (1939—1946). Орынбасарлары: * [[Алексей Егорович Бадаев|А. Е. Бадаев]] (10.1935—8.1937) * [[Марк Натанович Беленький|М. Н. Беленький]] (1936—1937) * [[Абрам Лазаревич Гилинский|А. Л. Гилинский]] (7.1937—1.1938) * [[Полина Семёновна Жемчужина|П. С. Жемчужина]] (1937—1939) * [[Василий Петрович Зотов|В. П. Зотов]] (1938—1939) * [[Николай Викторович Подгорный|Н. В. Подгорный]] (1940—1942) * А. С. Михаленков (1942-1943) * [[Иван Кузьмич Сиволап|И. К. Сиволап]] (1941—1946) * В. А. Нестерович (1943—?; Халық комиссарлары кеңесінің 1943 жылғы 10 шілдедегі № 576 қаулысы) және басқалары. == Құрлымы == Азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты бірнеше рет қайта құрылып, әртүрлі уақытта оның құрамына келесі бөлімдер кірді: Бас басқармалар: * ет өнеркәсіптері — Басет * балық өнеркәсіптері — Басбалық — 1939 ж. 19 қаңтарынан бастап [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] * балық шаруашылығын және балық өсіруді қорғау * құс өнеркәсіптері — Басқұсөн * қант өнеркәсіптері — Басқант * спирт және арақ өнеркәсіптері * консерв өнеркәсіптері — Басконсерв * май айырғыш пен май шығаратын және парфюмерлі-косметикалық өнеркәсіптері * май шайқау және ірімшік қайнату өнеркәсіптері * сүт өнеркәсіптері — Бассүт * маргарин өнеркәсіптері — Басмаргарин * жеміс-көкөніс өнеркәсіптері — Басжеміскөкөніс * темекі-қисары өнеркәсіптері — Бастемекі * тұз өнеркәсіптері — Бастұз * кондитер өнеркәсіптері — Баскондитер * крахмал-сірне өнеркәсіптері — Баскрахмал * сыра қайнату және ашытқы өнеркәсіптері — Бассыра, Бассыраөн * мұздатқыш өнеркәсіптері — Басмұзөн * құрама жем өнеркәсіптері * күрделі құрылыс * Басшарап * Басмай * Басұн * Басликёрарақ * Басмакаронөн * Баспарфюмер * Бассірне * Басжеміс * Баснан * Басшәй Бүкілодақтық дайындама бірлестіктері: * малды дайындау бойынша — Союззаготскот * темекі мен көк темекі дайындау бойынша — Союзтабаксырьё Басқармалар: * көлік * санитарлық қызметтер * мал дәрігерлік инспекция Бөлімдер: * жоспарлы-экономикалық * сауда * қаржы мен жиынтық бухгалтерия * жұмылдыру * әкімшілік-шаруашылық * статистикалық есеп Сонымен қатар: * хатшылық * қызметкерлерді іріктеу және тіркеу секторы * атқарымдарды тексеру жөніндегі қадағалаушылар тобы * сапасы жөніндегі инспекция * арбитраж * УКСР, БКСР, ККФСР, Өзбек КСР, Қазақ АКСР, Қырым АКСР және басқа республикалардағы, өлкелер мен облыстардағы уәкілетті өкілдер мен қадағалаушылар. == Марапаттары == [[Сурет:Oss narkom pisheprom.png|thumb|left|200px|«КСРО Азтөнхалком социалистік жарыстың үздігі» белгісі]] 1938 жылы Азтөнхалком жүйесіндегі азық-түлік өнеркәсібі қызметкерлерін марапаттау үшін «КСРО Азтөнхалком социалистік жарыстың үздігі» ({{lang-ru|«Отличник социалистического соревнования Наркомпищепрома СССР»}}) құрмет белгісі белгіленді. == Сілтеме == * [http://www.lawmix.ru/docs_cccp.php?id=7161 Постановление XVI Всероссийского съезда Советов от 23.01.1935] * [http://www.allfaler.ru/ru/vedomstvennye-i-otraslevye-nagrady-sssr/promyshlennost-sssr/pishchevaya-promyshlennost-sssr/excellence-in-socialist-competition-narkompischeproma-ussr Знак «Отличник социалистического соревнования Наркомпищепрома СССР»] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] [[Санат:КСРО азық-түлік өнеркәсібі]] [[Санат:1934 жылы құрылған ұйымдар]] 3e9yrl9lid6a7vy5wxg3y7nzgangjc9 0 780929 3604755 3601167 2026-05-14T04:51:31Z Alexey83g 76799 3604755 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right; width:270px; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="text-align:center; background:#e9e9e9;" | Әбенов Зияда Әбенұлы |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Ziyada Abenovich Abenov.jpg|250px]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:85%;" | Зияда Әбенов, 1930-жылдар |- | '''Туған күні''' | 1901 |- | '''Туған жері''' | №4 ауыл, Қарсақпай ауданы, Қарағанды облысы |- | '''Қайтыс болған күні''' | 27.09.1938 |- | '''Қайтыс болған жері''' | Мәскеу, КСРО |- | '''Азаматтығы''' | КСРО |- | '''Қызметі''' | мемлекет және қоғам қайраткері, құрметті теміржолшы, Түрксіб Дорпрофсоюзының төрағасы |} '''Әбенов Зияда Әбенұлы''' (1901 жылы туған, Қарағанды облысы Қарсақпай ауданы № 4 ауылының тумасы, ұлты қазақ, КСРО азаматы; орта білімі болған және 1926 жылдан бастап БКП(б) мүшесі болған. Тұтқындалған сәтте Мәскеу қаласында, Үлкен Пошта көшесі, 22-үй, 124-пәтер мекенжайында тұрған) — көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, құрметті теміржолшы, Түркістан-Сібір теміржолы — Түрксіб Дорпрофсоюзының төрағасы, И. В. Сталин атындағы Бүкілодақтық көлік академиясының тыңдаушысы, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1938 жылғы 10 маусымда ол саяси айыппен тұтқындалды. Сол жылдың 27 қыркүйегінде КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасы оны ең жоғары жазаға кесіп, сол күні атылды. Жерленген жері — Мәскеу қаласы, «Коммунарка» арнайы нысаны. 1958 жылғы 10 мамырда Әбенов З. Ә. қайтыс болғаннан кейін ақталды. == Шығу тегі == Әбенов Зияда Әбенұлы Орта жүздің Найман руынан, Жырық тармағынан тараған. Әбеновтер әулетінің отбасылық шежіресіне сәйкес Сандыбай — Берден — Қоржынбай — Әбен — Зияда тегі болып жалғасады. Әбенов тегі Әбен есімінен шыққан. Осы ата-тек әулетінің бірі Зияда Әбенов болды. Шыққан тегі Ерден Сандыбайұлына (1808–1862) барып тіреледі. Ерден Сандыбайұлының есімі қазақ даласында кеңінен таралған. Ақындар мен жыраулардың сөзінде оның ел қорғаған көсем, қол бастаған батыр және жұртты соңынан ерте білген шешен болғаны туралы көптеген дерек сақталған. Сондай-ақ оның ұзақ жылдар бойы болыс басқарушысы, ал оған дейін аға сұлтан болғаны белгілі. Ол XIX ғасырдағы Орталық Қазақстан тарихында ерекше орын алады. Зияда оның тікелей ұрпағы болған. Кеңес өкіметі ресми түрде кедейлерді қолдау ұранын жариялағанымен, Зияда жаңа билік сенім артқан адамдардың қатарында болды: өмірбаянына қарағанда, ол жауапты қызметтер атқарған. Сонымен бірге оның шыққан тегі мен белгілі әулетке жатуы кейін оның тағдырын ауырлатқан факторлардың бірі болуы мүмкін деп болжауға болады. Қалай болғанда да, 1938 жылы Мәскеуде Бүкілодақтық көлік академиясында оқып жүрген кезінде ол «халық жауы» ретінде тұтқындалып, атылды. == Ерте жылдары және білімі == [[File:Karsakpay railway station Ulytau Kazakhstan.jpg|thumb|Қарсақпай — Ұлытау облысындағы тарихи кент]] Зияда Әбенов туған Қарағанды облысының Қарсақпай өңірі қазақтың алғашқы жұмысшы табы қалыптасқан және жергілікті халық өнеркәсіп өндірісіне белсене араласа бастаған жерлердің бірі болды. Ұлытау өңіріндегі Қарсақпайдың өзі, белгілі болғандай, қазақтың Аша қыстауының орнында пайда болып, кейін ірі елді мекенге айналды. Дәл осы жерде ағылшындар Қазақстандағы алғашқы мыс қорыту зауыттарының бірін ашып, 1911 жылдан бастап қызметкерлер мен жұмысшыларға арналған үйлер сала бастады. Қаламен бірге еуропалық мәдениет пен білім де келді. Көшпелі ауылдардан осында қоныс аударып, кеніште жұмыс істеген қазақтардың балалары үшін сауат ашу мектебі ашылды. Кейін аудан орталығы әрі үлкен кентке айналған Қарсақпайдың тарихы осылай басталды. Бұл, ең алдымен, сауатты жұмысшылар даярлау мақсатында жасалғанымен, дәл осы жерде қазақ жұмысшыларының зерек балалары алғаш рет орысша сауат алып, білімнің жаңа түрімен танысты. Сол балалардың бірі Зияда еді. Өмірбаяны туралы өз қолымен толтырған сауалнамаға сәйкес, 1919 жылдан бастап, 18 жасында Зияда алдымен милиция қызметіне кірген. Ол кезде дала ортасында өскен ауыл жігіті үшін қызметін милициядан бастау табиғи жағдай болатын. Алайда есейе келе Зияда білімін жалғастыруды және басқа жұмысқа ауысуды мақсат етті. Сөйтіп ол губерния орталығы — Қызылжар қаласындағы «совпартшколаға» түсіп, онда алты айлық курсты бітірді. Осы кезден бастап ол кеңестік және партиялық органдарда жұмыс істеп, халқына пайда келтіруге ұмтылған азаматқа айналды. == Еңбек және кәсіподақ қызметі == [[File:Строительство Турксиба 1930-е Казахстан.png|thumb|Түркістан-Сібір теміржолының құрылысы, 1930-жылдар]] 1927 жылдан бастап қазақ даласында Түркістан мен Сібірді жалғаған Түркістан-Сібір теміржолы — Түрксіб құрылысы басталды. Бұл өз дәуіріндегі ең ірі құрылыстардың бірі болды, оның барысын бүкіл қазақ даласы бақылап отырды. Ақындар мен жазушылар бұл құрылысты жырға қосты; олардың қатарында ақын Иса Байзақовтың «Қара тасты оқтай қақ жарып, темір жол бізге жетті» деген сөздермен басталатын поэмасы да болды. Бұл желі Сібірдегі Барнаулдан басталып, Семей, Аягөз, Ақтоғай, Матай, Үштөбе және Сарыөзек арқылы Алматыға жетті. Одан әрі Шу мен Луговой арқылы оңтүстік қалалар — Тараз, Шымкент және басқа қалалармен жалғасты. Жалпы ұзындығы 1445 шақырым болған бұл жол КСРО-ның бірінші бесжылдығындағы ең ірі құрылыстардың біріне айналды. Бұл құрылысқа қазақ даласының алдыңғы қатарлы ұл-қыздары тартылды. Солардың бірі Зияда Әбенов болды. Ол құрылыстағы жұмысшылардың мұқтаждары мен мәселелерін шешуге арналған кәсіподақ жұмысына тартылды. Түрксіб құрылысы аса ауыр жағдайда жүргізілгені атап өтіледі: жұмыстың едәуір бөлігі қолмен атқарылды, жұмысшылар баспана, тамақ, маусымдық киім және медициналық көмектің тапшылығын көрді. Осындай жағдайда кәсіподақ жұмысы тек ұйымдастырушылық қана емес, маңызды әлеуметтік мәнге де ие болды. Жұмысшылардың қолында күрек, қайла мен сүйменнен басқа ештеңе болған жоқ. Жұмыс қысқы боранда да, жазғы аптапта да тоқтамады. Тұрғын үй жағдайы ауыр, тамақ жеткіліксіз болды. Маусымға сай жұмыс киімі де берілмеді, адамдар қақаған аязда жұқа киіммен тоңып жүрді. Сондықтан жұмысшылар арасында ауру көп болды; кейбірі мүгедек болып, еңбекке қабілетін жоғалтты. Зияда мұндай жағдайлардың аз болуы үшін қолдан келгеннің бәрін жасады: ол биліктің құрылысқа назар аударуына күш салып, жұмысшыларды тамақпен, киіммен және қалыпты баспанамен қамтамасыз ету мәселелерін үнемі көтеріп отырды. Оның еңбегі еленді. 1930 жылы оны жауаптырақ қызметке ұсыну мақсатында басшылық Зияданы Мәскеуге кәсіподақ жетекшілерінің Орталық комитеті жанындағы алты айлық біліктілікті арттыру курсына жіберді. Осылайша Зияда Әбенов алғаш рет ел астанасы — Мәскеуге аттанды. Курсты аяқтап, біліктілігін арттырғаннан кейін елге оралған соң ол кәсіподақ жүйесіндегі басшылық қызметтердің біріне тағайындалды, ал 1935 жылы Түрксіб Дорпрофсоюзының төрағасы болып сайланды. Бұл қызметте З. Әбенов жоғары ұйымдастырушылық және басқарушылық қабілет танытып, үлкен үміт күттірді. == Бүкілодақтық көлік академиясындағы оқуы == 1937 жылы Әбенов З. Ә. Мәскеудегі И. В. Сталин атындағы Бүкілодақтық көлік академиясына оқуға жіберілді. Сірә, оны болашақта Қазақстанның көлік саласындағы басшылық қызметке даярлаған болуы мүмкін. Алайда дәл оқу кезінде саяси доностан кейін ол тұтқындалып, жоғарыда айтылғандай, «халық жауы» ретінде атылды. == Отбасы == [[File:Ulbolsyn Meirambayeva Abenova.jpg|thumb|Әбенова Ұлболсын Мейрамбаева (1902–1958)]] Әбенов Зияда Әбенұлы үйленген болатын. Оның жұбайы Найман-Тоғызбай руынан шыққан Әбенова Ұлболсын Мейрамбаева (1902–1958) еді. Әбенов З. Ә. 1938 жылғы 10 маусымда тұтқындалған сәтте оның отбасы Ленинград қаласында, Малая Посадская көшесі, 18/22-үй, 404-пәтер мекенжайында тұрған. Отбасының құрамына жұбайынан басқа мыналар кірді: ұлы — Мұқаш, 15 жаста; ұлы — Максим, 5 жаста; қызы — Клара, 1 жаста; Зияданың қарындасы — Әбенова Айнжамал, 10 жаста. Әбенов З. Ә. тұтқындалғаннан кейін оның жұбайы Ұлболсын Мейрамбаева Ленинградтан кетуге және балаларымен бірге Алматыға бет алуға мәжбүр болды. Отбасылық деректер бойынша, осы ауыр жолда екі бала — Максим мен Клара жоғалып кеткен. Олардың кейінгі тағдыры осы уақытқа дейін белгісіз. [[File:Gennady Abenov.jpg|thumb|Кенже ұлы — Әбенов Геннадий (1939–1983)]] [[File:Ziyada Abenovich AbenovM.jpg|thumb|Үлкен ұлы — Әбенов Мұқаш]] Әбенов З. Ә. тұтқындалып, атылғаннан кейін отбасында ұлы Әбенов Геннадий дүниеге келді (26.02.1939 ж. — 12.01.1983 ж.). НКВД-ның қылмыстық ісінің архивтік материалдарынан тұтқындалған адамның сауалнамасында Әбенов З. Ә.-ның тұрғылықты жері ретінде Ленинград көрсетілгені белгілі болады, алайда ол Мәскеуде оқып жүрген. Бұл отбасы Ленинградта орналасқан болуы мүмкін, ал Әбенов З. Ә.-ның өзі Мәскеуде оқуын жалғастырған деген болжам жасауға негіз береді. Зияданың жұбайы Әбенова Ұлболсын күйеуінің ақталғанын білгеннен кейін, 1958 жылы 56 жасында қайтыс болды. «Халық жауының әйелі» деген қорлаушы таңбаның жиырма жылы оның жанына ауыр тиді, ал күйеуі ақталған кезде оның ширыққан жүйкесі домбыраның ішегіндей үзіліп кеткендей болды. [[File:Kanat Gennadyevich Abenov.jpg|thumb|Қанат Геннадьевич Әбенов]] Кейін әкесі көзі тірісінде көрмеген Зияданың кенже ұлы Әбенов Геннадийден үш бала дүниеге келді: 1970 жылы туған Қанат; 1976 жылы туған Талғат; 1979 жылы туған Айгүл. Ұрпақтарының бірі Қанат Әбенов шамамен 30 жыл бойы атасы — Әбенов Зияда Әбенұлының тағдыры туралы архивтік материалдарды іздеумен, жинаумен және жүйелеумен айналысты. Соның нәтижесінде оның еңбек жолы, тұтқындалуы, үкімі, атылуы, «Коммунарка» арнайы нысанындағы жерленген орны және кейінгі ақталуы туралы мәліметтер жиналды. [[File:KanatFem.jpg|thumb|Әбеновтер отбасы]] == Жерленген орнын іздеу және жадты қайтару == Осы мәліметтер алынғаннан кейін туыстары жерленген нақты орнын іздеуге кірісті. Бұл жұмыспен Зияда Әбеновтің немересі — Қанат Геннадьевич Әбенов айналысты. Ол түрлі инстанцияларға, соның ішінде Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н. Ә. Назарбаевқа, Қазақстан Республикасының Президенті Қ.-Ж. К. Тоқаевқа, ҚР ҰҚК Төрағасына, ҚР Сыртқы істер министрлігіне, Ресей Федерациясының Президенті В. В. Путинге, Ресей ФҚҚ Директорына, Ресей Федерациясының Бас прокуратурасына, Ресей ФҚҚ Орталық архивіне, сондай-ақ басқа да мемлекеттік органдар мен архив мекемелеріне хат-сұраулар жолдады. Қанат Әбенов құжаттар жинап, әртүрлі дереккөздерден алынған мәліметтерді салыстырып, ресми жауаптар алуға күш салды. Көпжылдық іздестіру жұмысының нәтижесінде Зияда Әбеновтің жерленген жері анықталды — Мәскеу қаласы, Мәскеу маңында орналасқан НКВД-ның бұрынғы «Коммунарка» арнайы нысаны. Атасының жерленген жері туралы мәлімет алғаннан кейін Қанат Әбенов Мәскеуге аттанды. Оның мақсаты тек «Коммунаркаға» бару ғана емес, сонымен қатар ата-баба алдындағы рухани парызын орындау еді: туған жерден бір уыс топырақ апару, жерленген орнынан алынған топырақты туған жерге жеткізу, сондай-ақ атасының фотосуреті бейнеленген гранит мемориалдық тақта орнату. Бұл әрекет Зияда Әбенов туралы жадыны оның ұрпақтарына және туған өлкесіне символдық түрде қайтарудың белгісіне айналды. Туған жерге оралғаннан кейін Зияда Әбеновтің ұрпақтары оның есімін мәңгі есте қалдыру жұмысын жалғастырды. Архивтік құжаттар жиналып, оның өмірбаяны, еңбек жолы, тұтқындалуы, тағылған айыбы, үкімі, жерленген орны және ақталуы туралы мәліметтер нақтыланды. Осылайша ұзақ жылдар бойы тарих көлеңкесінде қалып келген тұлғаның есімі отбасылық және қоғамдық жадқа қайта орала бастады. == Тұтқындалуы және айыпталуы == Кейін негізсіз деп танылған саяси доностар мен айыптаулар бойынша, Мәскеудегі И. В. Сталин атындағы Бүкілодақтық көлік академиясының тыңдаушысы Әбенов Зияда Әбенұлы 1938 жылғы 10 маусымда контрреволюциялық қылмыстар жасады деген айыппен тұтқындалды. КСРО Жоғарғы Соты Әскери алқасының 27.09.1938 жылғы анықтауымен ол сотталып, ең жоғары жаза — ату жазасына кесілді. Атылған және жерленген жері: Мәскеу облысы, Мәскеу қаласы, Коммунарка кенті. КСРО Жоғарғы Соты Әскери алқасының 1958 жылғы 10 мамырдағы анықтауымен Әбенов Зияда Әбенұлы қайтыс болғаннан кейін ақталды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1989 жылғы 16 қаңтардағы «XX ғасырдың 30–40-жылдары мен 50-жылдарының басында орын алған қуғын-сүргін құрбандарына қатысты әділеттілікті қалпына келтіру жөніндегі қосымша шаралар туралы» Жарлығының 1-бабы негізінде ол қылмыс құрамы болмағандықтан ақталды. Архивтік құжаттардың бір бөлігінен 70 жылдық құпиялық грифі алынды, алайда Ресей ФҚҚ Орталық архивінде сақталған архивтік құжаттардың едәуір бөлігі, қолда бар мәліметтер бойынша, 120 жылдық құпиялық грифімен қалып отыр. == Үкім, ату және жерленген жері == [[File:Kommunarka memorial graves Moscow Russia.jpg|thumb|«Коммунарка» арнайы нысанындағы мемориалдық қабірлер, Мәскеу]] «Коммунарка» арнайы нысаны — Мәскеудің Новомосковск әкімшілік округіндегі Сосенское қонысында, Калуга тас жолының жиырма төртінші шақырымында, аттас кенттен бір шақырым жерде орналасқан, бұрынғы ату полигонының орнындағы мемориалдық зират. 1930–1940-жылдары бұл жерде КСРО НКВД-сының арнайы нысаны, ату полигоны жұмыс істеді. Ауқымды сталиндік қуғын-сүргін кезінде мұнда толық құпиялық жағдайында «бірінші санат бойынша репрессияға қол қойылған», яғни жасырын түрде ату жазасына кесілген адамдар атылып, жерленді. «Коммунарка» жерінде ВКП(б) ОК Саяси бюросының мүшелері мен мүшелікке кандидаттарының — А. Бубновтың, Н. Бухариннің, А. Рыковтың, Я. Рудзутактың, Н. Крестинскийдің; одақтас жеті республиканың ВКП(б) ОК бірінші хатшыларының; КСРО ОАК пен БОАК мүшелерінің; КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі мүшелерінің; РКФСР ХКК төрағасының орынбасары Т. Р. Рысқұловтың; жиырмадан астам облыстық партия комитеттері хатшыларының; одақтас және автономиялық республикалар үкіметтері төрағаларының; облыстар мен қалалар атқару комитеттері басшыларының; Коминтерннің негізін қалаушылары мен жетекшілерінің — О. Пятницкийдің, Я. Берзиннің, Бела Кунның сүйектері жатыр. «Коммунарка» сондай-ақ басты «генералдар зиратына» айналды: мұнда әскери округтер мен флоттардың көптеген қолбасшылары, соның ішінде П. Дыбенко, Н. Куйбышев, Г. Киреев және басқалар жерленген. «Коммунаркамен» байланысты тізімдерде Мәскеуде атылған НКВД қызметкерлерінің екі жүзден астам тегі көрсетілген. «Коммунаркада» кеңес мәдениеті мен ғылымының көрнекті өкілдері де өмір жолын аяқтады: жазушылар Борис Пильняк пен А. Веселый, ғалым әрі ақын А. Гастев, тарихшы және әдебиеттанушы Д. Шаховской, академик-микробиолог Г. Надсон, «Литературная газета», «Красная звезда», «Труд» және «Огонек» журналының бас редакторлары. 1999 жылы полигон аумағы РФ ФСБ қарауынан Орыс православие шіркеуінің қарауына берілді. 2007 жылғы 22 қыркүйекте полигон аумағында Коммунаркадағы Ресейдің қасиетті жаңа азап шеккендері мен мойындаушылары ғибадатханасы қасиеттелді. 2018 жылғы 27 қазанда бұрынғы НКВД-ның «Коммунарка» арнайы нысанында «Естелік қабырғасы» ашылды. 2021 жылы бұрынғы полигон орнында ГУЛАГ тарихы мұражайы ақпараттық орталық ашты. Онда 6609 жерленген адам туралы деректер ұсынылып, «Коммунаркаға» баруға арналған экскурсиялық бағдарлама әзірленді. Бұған дейін полигондағы жаппай жерлеу орындарын нақтылауға мүмкіндік берген іздестіру және зерттеу жұмыстары жүргізілді. Алынған материалдардың негізінде жаппай жерленген 130 ордың егжей-тегжейлі картасы жасалып, олардың жалпы аумағы 1943 шаршы метр екені анықталды. == Ақталуы == 1958 жылғы 10 мамырда КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасы Әбенов З. Ә.-ның ісін қайта қарап, оған тағылған айыптардың негізсіз екенін мойындады. Әбенов Зияда Әбенұлы қайтыс болғаннан кейін ақталды. Ақталу отбасы үшін маңызды оқиға болды, алайда ол қуғын-сүргіннің салдарын толық жоя алмады. Әбенов З. Ә.-ның тағдыры ұрпақтары үшін ұзақ уақыт бойы толық емес әрі түсініксіз болып қала берді: оның тұтқындалуының егжей-тегжейлері, атылу жағдайлары және нақты жерленген орны белгісіз болды, себебі Ресей ФҚҚ Орталық архивіндегі архивтік қылмыстық істе 120 жылдық құпиялық грифі тұрған. == Ұрпақтарының архивтік материалдарды іздеуі == Әбенов З. Ә.-ның тағдыры туралы мәліметтерді қалпына келтіру оның ұрпақтарының көпжылдық еңбегінің нәтижесі болды. «Мысты өңір» газеті «Ата аруағына адалдық» мақаласында Ресей ФҚҚ Орталық архивінің тіркеу және архив қорлары басқармасынан хат алған Қанат Геннадьевич Әбеновтің ізденістері туралы баяндайды. Хатта Әбенов З. Ә.-ның өмірбаяндық мәліметтері, тағылған айыптың мәтіні келтіріліп, оның фотосуреті қоса берілген. Отбасы үшін Әбенов З. Ә.-ның жерленген жерінің — Мәскеу түбіндегі «Коммунарка» арнайы нысанының — расталуы ерекше маңызды болды. Бұған дейін отбасында оның қаза тапқан жері туралы басқа да болжамдар болған, алайда архивтік мәліметтер Әбенов З. Ә.-ның Мәскеуде атылып, Коммунаркада жерленгенін растады. «Мысты өңір» мақаласында Қанат Әбеновтің Коммунаркаға сапары сипатталады. Ол жерленген жерге барып, ата-баба туған жерінен бір уыс топырақ апарып, құран оқып, туған жердің топырағын жерленген жердің топырағымен араластырған. Кейін ол Коммунаркадан туған жерге де топырақ әкеліп, ол ата-бабалар қорымына қойылған. Бұл ишара қаза болған адам мен оның отбасы арасындағы байланысты қалпына келтірудің, сондай-ақ ол туралы естелікті туған өлкеге қайтарудың символдық актісіне айналды. == БАҚ-тағы жарияланымдар == Әбенов З. Ә.-ның тағдыры қазақстандық баспасөзде көрініс тапты. «Мысты өңір» газетінде Абдолла Дастановтың 2009 жылғы 29 мамырдағы «Шынғысханның тұқымы», 2010 жылғы 22 қаңтардағы «Тағы да Зияда Әбенов туралы», сондай-ақ 2013 жылғы «Ата аруағына адалдық» атты мақалалары жарияланды. Олар ұрпақтардың ізденістеріне, Ресей ФСБ-сының хаттарына, Әбенов З. Ә.-ның «Коммунарка» арнайы нысанындағы жерленген жеріне және қуғын-сүргінге ұшыраған қайраткер туралы жадтың қайта оралуына арналған. «Егемен Қазақстан» газеті 2016 жылғы 8 қарашада Жақсыбай Самраттың «Қызыл қырғынның жазықсыз құрбаны» атты мақаласын жариялады. Онда Әбенов З. Ә.-ның шыққан тегі, ерте өмірбаяны, еңбек жолы, Түрксібтегі кәсіподақ қызметі, тұтқындалуы, атылуы және ақталуы ашып көрсетілді. Бұл жарияланымдар Әбенов З. Ә.-ның өмірбаянын қалпына келтіруге арналған маңызды ашық дереккөздер болып табылады және оның өмірі мен тағдырын энциклопедиялық сипаттаудың негізі ретінде пайдаланылуы мүмкін. == Естелігін мәңгілік ету == [[File:Ziyada Abenov memorial plaque Zhezkazgan Kazakhstan.jpg|thumb|Әбенов Зиядаға арналған мемориалдық тақта, Жезқазған]] XXI ғасырда Әбенов З. Ә.-ның ұрпақтары оның есімін мәңгілік ету жұмысын жалғастырды. Архивтік материалдар жиналды, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының архив органдарына сұраулар жолданды, тұтқындалуына, үкіміне, атылуына, жерленген жеріне және ақталуына қатысты құжаттар алынды. Әбенов Зияда Әбенұлының есімін мәңгілік ету мақсатында Ұлытау облысы Жезқазған қаласындағы Жезқазған станциясы теміржол вокзалы ғимаратының қасбетіне мемориалдық қола тақта орнату бастамасы көтерілді. Мемориалдық тақтаны орнату мәселесі жөніндегі өтініштерде оның Түрксіб Дорпрофсоюзының төрағасы Әбенов Зияда Әбенұлына арналатыны және Жезқазған қаласы, Қаражар көшесі, 8 мекенжайындағы Жезқазған станциясы теміржол вокзалы ғимаратының қасбетіне орнату жоспарланып отырғаны көрсетілген. Мемориалдық тақтаның салтанатты ашылуы Қазақстан Республикасында жыл сайын 31 мамырда атап өтілетін Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні қарсаңында, 2026 жылғы 30 мамырға жоспарланған. Хаттарда сондай-ақ мемориалдық тақтаны орнату тарихи жадты сақтауға және көрнекті теміржолшының есімін мәңгілік етуге қосылатын үлес болатыны атап өтіледі. == Маңызы == Әбенов Зияда Әбенұлының тағдыры жаңа өнеркәсіптік және көлік инфрақұрылымын салуға қатысқан, бірақ Үлкен террор жылдарында жойылған қазақ кеңестік мамандары, қоғам және кәсіподақ қайраткерлері буынының қасіретін бейнелейді. Әбенов З. Ә. Түрксібпен байланысты 1930-жылдардағы қазақ теміржол және кәсіподақ ортасының өкілдерінің бірі ретінде тарихқа енді. Оның өмірбаяны бірнеше маңызды тарихи тақырыпты біріктіреді: Қарсақпайда қазақ жұмысшы табының қалыптасуы, Түркістан-Сібір теміржолының салынуы, кәсіподақ қозғалысының дамуы, 1937–1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргін, қайтыс болғаннан кейін ақталуы және тарихи жадты қазіргі заманда қалпына келтіру. == Дереккөздер == * Жақсыбай Самрат. «Қызыл қырғынның жазықсыз құрбаны». «Егемен Қазақстан» газеті, № 214 (28942), 2016 жылғы 8 қараша. * Абдолла Дастанов. «Шынғысханның тұқымы». «Мысты өңір» газеті, 2009 жылғы 29 мамыр. * Абдолла Дастанов. «Тағы да Зияда Әбенов туралы». «Мысты өңір» газеті, 2010 жылғы 22 қаңтар. * Абдолла Дастанов. «Ата аруағына адалдық». «Мысты өңір» газеті, 2013 жыл. * Әбенов З. Ә.-ның архивтік-тергеу ісінің материалдары, Ресей ФҚҚ Орталық архиві. * Әбенов З. Ә. ісі бойынша Ресей ФҚҚ тіркеу және архив қорлары басқармасының хаттары. * Әбенов З. Ә.-ның архивтік материалдарын беру мәселесі бойынша Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы Елшілігінің Ресей Федерациясының Сыртқы істер министрлігіне жолдаған нотасы. * Ұлытау облысының мемлекеттік архивінің материалдары. * Жезқазған станциясы теміржол вокзалы ғимаратында Әбенов З. Ә.-ға мемориалдық тақта орнату жөніндегі хаттар мен келісімдер. * Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алудың ашық базалары: «Ашық тізім», «Өшпес барак». syhaa0oli2pgq3n7mahw8z9uwy4fjmy 10 781064 3604513 3603919 2026-05-13T16:22:56Z MuratbekErkebulan 162992 3604513 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Жалалабат облысы | top = 42.934631000000082792 | bottom = 40.297915020786001383 | left = 70.204121000008092008 | right = 74.737913826917542344 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]] </noinclude> 40nevki2luuw9f3ci8goahnc1l3zrlx 3604520 3604513 2026-05-13T16:36:13Z Qazaq1299 177267 3604520 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Жалалабат облысы | top = 42.934631000000082792 | bottom = 40.325915020786001383 | left = 70.204121000008092008 | right = 74.737913826917542344 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]] </noinclude> 2238t4po0h7gp3y15opiieb4gwfz9sa 3604524 3604520 2026-05-13T16:37:57Z Qazaq1299 177267 /* */ 3604524 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Жалалабат облысы | top = 42.934631000000082792 | bottom = 40.325915020786001383 | left = 70.194121000008092008 | right = 74.737913826917542344 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]] </noinclude> 8kfgaxrxamlmt30zzi4ry430ow4p5iv 3604525 3604524 2026-05-13T16:38:50Z Qazaq1299 177267 /* */ 3604525 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Жалалабат облысы | top = 42.934631000000082792 | bottom = 40.325915020786001383 | left = 70.178121000008092008 | right = 74.737913826917542344 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]] </noinclude> 59y5z421n0ocwjqwz89jho8sqebncr2 3604654 3604525 2026-05-13T21:28:05Z Qazaq1299 177267 /* */ 3604654 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Жалалабат облысы | top = 42.934631000000082792 | bottom = 40.338915127786821383 | left = 70.178121000008092008 | right = 74.737913826917542344 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]] </noinclude> rhpy0xe4eewxw7dbbr2a0138qqzglhw 3604656 3604654 2026-05-13T21:29:06Z Qazaq1299 177267 /* */ 3604656 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Жалалабат облысы | top = 42.934631000000082792 | bottom = 40.338915127786821383 | left = 70.092121000008092008 | right = 74.737913826917542344 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]] </noinclude> 3o76m3ak4a53f158wt36k8rr5icawlq 3604657 3604656 2026-05-13T21:29:41Z Qazaq1299 177267 /* */ 3604657 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Жалалабат облысы | top = 42.934631000000082792 | bottom = 40.338915127786821383 | left = 70.122121000008092008 | right = 74.737913826917542344 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]] </noinclude> 6txm5sr5c7j57jk5end9t0vysqk7rx2 3604658 3604657 2026-05-13T21:30:16Z Qazaq1299 177267 3604658 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Жалалабат облысы | top = 42.934631000000082792 | bottom = 40.338915127786821383 | left = 70.145121000008092008 | right = 74.737913826917542344 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]] </noinclude> 3dbcdaf5qpkbienydoh79ek3d7l5cnh 3604659 3604658 2026-05-13T21:30:38Z Qazaq1299 177267 /* */ 3604659 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Жалалабат облысы | top = 42.934631000000082792 | bottom = 40.338915127786821383 | left = 70.167121000008092008 | right = 74.737913826917542344 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]] </noinclude> s7i47d019tuyuw3y9eudf1ved2razwz 3604661 3604659 2026-05-13T21:31:04Z Qazaq1299 177267 /* */ 3604661 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Жалалабат облысы | top = 42.934631000000082792 | bottom = 40.338915127786821383 | left = 70.189121000008092008 | right = 74.737913826917542344 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]] </noinclude> j3o8eb4j0h45qq81hi02adbkfzfw3jc 0 781072 3604523 3603445 2026-05-13T16:37:30Z Салиха 17167 3604523 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Майгүл Хафизқызы Матаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 01.05.1959 |Туған жері = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Бесқарағай ауданы|Бесқарағай ауданында}}, [[Беген]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Заң |Жұмыс орны = [[Alikhan Bokeikhan University]] |Ғылыми дәрежесі = Заң ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Семей мемлекеттік педагогикалық институты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]); Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институты; Орта Азия университеті; [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] докторантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} * {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Майгүл Хафизқызы Матаева''' — заң ғылымының докторы ([[2007 жыл|2007]]), профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1959 жыл|1959]] жылы 1 мамырда қазіргі [[Абай облысы]], [[Бесқарағай ауданы]], [[Беген]] ауылында туған.<br> Семей мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1980 жыл|1980]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1988 жыл|1988]]), Орта Азия университетін ([[2001 жыл|2001]]), [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]нің докторантурасын ([[2005 жыл|2005]]) бітірген.<br> 1980-[[1981 жыл|81]] жылдары Семей ет және сүт өнеркәсібі технология институтында, 1981-[[1982 жыл|82]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында оқытушы, 1982-[[1984 жыл|84]] жылдары қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]нде стажер, 1988-[[2002 жыл|2002]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында, Семей мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, 2002-[[2011 жыл|2011]] жылдары Семей қаласындағы Қазақ қаржы экономикалық институтында (қазіргі Қазақ қаржы-экономика академиясы) кафедра меңгерушісі, проректоры қызметтерін атқарды. 2011 жылдан осы академияның ректоры болды.<br> Қазіргі уақытта "[[Alikhan Bokeikhan University]]" (Семей қ.) БМ проректоры. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "XX ғасырдағы Қазақстан және Орталық Азия елдерінің тарихы" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы, мемлекет және құқық тарихы мен теориясы саласы.<br> 80-нен астам ғылыми еңбектің авторы. == Марапаттары == * [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2009);<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> * "[[Ерен еңбегі үшін медалі]]" (2025).<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-nagradalarymen-nagradtau-turaly-2971856 ҚР мемлекеттік наградаларымен наградтау туралы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] b5qolpcxnmcijo6sns3s0aznyphu4dq 10 781095 3604346 3603775 2026-05-13T12:10:39Z Мағыпар 100137 үлгі 3604346 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Гомель облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Гомель облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Буда-Кошелёво]]{{•}} [[Василевичи]]{{•}} [[Ветка]]{{•}} [[Гомель]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Гомель облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 0sm7xucfujddjvy3azjl6hxswa06zp9 3604821 3604346 2026-05-14T06:01:10Z Мағыпар 100137 үлгі 3604821 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Гомель облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Гомель облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Буда-Кошелёво]]{{•}} [[Василевичи]]{{•}} [[Ветка]]{{•}} [[Гомель]]{{•} [[Добруш]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Гомель облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 6s5mi4y8dwpp3qh1mlcbuqg7ao5f61s 3604825 3604821 2026-05-14T06:05:17Z Мағыпар 100137 3604825 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Гомель облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Гомель облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Буда-Кошелёво]]{{•}} [[Василевичи]]{{•}} [[Ветка]]{{•}} [[Гомель]]{{•}} [[Добруш]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Гомель облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> i8lpwri7iv0lte4pqf11tnrid7hezeq 0 781172 3604482 3603517 2026-05-13T16:01:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3604482 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф | есімі = Боб Оденкерк | шынайы есімі = {{lang-en|Bob Odenkirk}} | сурет = Bob Odenkirk at 53rd Saturn Awards 2026-02.jpg | сурет ені = | сурет атауы = Оденкерк 2026 жылы | туған кездегі есімі = Роберт Джон Оденкерк | туған күні = 22.10.1962 | туған жері = [[Беруин (Иллинойс)|Беруин]], [[Кук (округ, Иллинойс)|Кук]], [[Иллинойс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = | білімі = Чикагодағы Колумбия колледжі | мамандығы = [[актёр]]<br>[[сценарийші]]<br>[[кинопродюсер]]<br>[[режиссер]]<br>[[комик]] | азаматтығы = {{USA}} | белсенді жылдары = 1987 — {{қ. у.}} | бағыты = | киностудия = | жұбайы = Наоми Оденкерк (1997 жылдан бастап) | серігі = | ата-анасы = Уолтер Оденкерк, Барбара Оденкерк | туыстары = Билл Оденкерк (інісі) | отбасы = | марапаттары = «[[Эмми]]» (1989, 1993)<br>«[[Сатурн (сыйлық)|Сатурн]]» (2022) | imdb_id = 0644022 | олтаңбасы = | сайты = [http://bobodenkirk.com bobodenkirk.com] | ортаққор = Bob Odenkirk }} [[Сурет:Lavell Crawford Bob Odenkirk Breaking Bad.jpg|250px|нобай|оңға||Боб Оденкерк (оң жақта) актер-комик [[Лавелл Кроуфорд]]пен бірге, 2011 жыл]] '''Роберт Джон «Боб» Оденкерк''' ({{Lang-en|Robert John «Bob» Odenkirk}}; [[22 қазан]] [[1962 жыл|1962]], [[Беруин (Иллинойс)|Беруин]], [[Иллинойс]]) — америкалық актер, комик, сценарист, продюсер және режиссер. Ол көбінесе «[[Жамандыққа бет бұру]]<nowiki/>» (2008—2013) криминалдық драмасындағы және оның «[[Солды шақырған жөн]]<nowiki/>» (2015—2022) спин-оффындағы адвокат [[Сол Гудман]]ның рөлімен танымал, бұл рөлі үшін ол драмалық сериалдағы үздік ер адам рөлі үшін төрт «[[Эмми]]<nowiki/>» номинациясын алды. Ол сондай-ақ комик және досы [[Дэвид Кросс (актёр)|Дэвид Кросс]]пен бірге жасаған «[[Боб пен Дэвидтің Мистер Шоуы]]<nowiki/>» (1995—1998) комедиялық сериалымен және «[[Ешкім (фильм)|Ешкім]]<nowiki/>» (2021) боевигіндегі және оның [[Ешкім (фильм)|жалға]]сындағы басты рөлімен белгілі. == Өмірбаяны == Роберт Джон Оденкерк 1962 жылы 22 қазанда [[Иллинойс]] штатының [[Беруин (Иллинойс)|Беруин]] қаласында дүниеге келген, ал сол штаттың [[Нейпервилл]] қаласында өскен. Ата-анасы — Барбара Оденкерк пен Уолтер Оденкерк, неміс және ирланд тектес рим-католиктер.<ref>{{Cite web|url=http://chicago.timeout.com/articles/tv/83713/bob-odenkirk-interview|title=Bob Odenkirk - Interview - Time Out Chicago|publisher=archive.is|access-date=|archive-url=|archive-date=|accessdate=2016-04-09|archivedate=2010-03-24|archiveurl=https://archive.today/20100324192500/http://chicago.timeout.com/articles/tv/83713/bob-odenkirk-interview|lang=en}}</ref> Әкесі баспа бизнесінде жұмыс істеген. Оденкерктің алты аға-қарындасы бар, оның ішінде ағайындылардың бірі {{iw|Билл Оденкерк|Билл||Bill Odenkirk}} (1965 ж.т.) де сценарист-комик болып жұмыс істейді. Уолтер Оденкерк отбасынан кетіп, 1986 жылы сүйек қатерлі ісігінен қайтыс болды. Өмірінің соңғы жылдарында ол алкоголизммен ауырған, бұл содан бері ешқашан спирттік ішімдік ішпейтін Бобқа әсер етті. Боб {{iw|Чикагодағы Колумбия колледжінде|Чикагодағы Колумбия колледжі||Columbia College Chicago}} оқыды, сонда алғаш рет өзін комик ретінде сынап көрді: ди-джей болды және жергілікті [[Студенттік радио|университеттік радиостанция]] үшін сценарийлер жазды; оның алғашқы ұстазы белгілі актер, режиссер және оқытушы [[Дел Клоуз]] болды. 1988 жылы Боб Оденкерк алғаш рет теледидарға шықты: танымал «[[Saturday Night Live|Сенбі күні кешке тікелей эфир]]де» шоуында әртүрлі комедиялық рөлдерді сомдады, үш жыл ішінде он екі шығарылымға қатысты. Оның осы бағдарламадағы сценарист ретіндегі жұмысы әлдеқайда өнімді болды: сегіз жыл ішінде 133 шығарылым. Продюсер ретіндегі алғашқы тәжірибесі — 1996 жыл, ''Mr. Show with Bob and David: Fantastic Newness'' телефильмі; режиссер ретіндегі дебюті — 1998 жыл, «{{iw|Боб пен Дэвидтің Мистер Шоуы|Боб пен Дэвидтің Мистер Шоуы||Mr. Show with Bob and David}}» скетч-шоуының эпизодтарының бірі. 1997 жылдан бастап Наоми Оденкеркке (қыз күніндегі тегі — Йомтов) үйленген, ерлі-зайыптылардың екі баласы бар: Натан Уильям (1998 ж.т.) және Эрин Джейн (2000 ж.т.).<ref>[http://articles.latimes.com/2009/dec/28/entertainment/la-et-newyears-kids28-2009dec28 New Year’s Eve — with the kids?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104161139/http://articles.latimes.com/2009/dec/28/entertainment/la-et-newyears-kids28-2009dec28 |date=2012-11-04 }} articles.latimes.com сайтта, 28 желтоқсан 2009</ref> === Денсаулық === 2021 жылдың шілдесінде актер жүрек талмасына ұшырады. Сұхбатында ол инфаркттан кейін сол күнгі оқиғаларды, сондай-ақ қалпына келтірудің алғашқы екі аптасын еске түсіре алмайтынын айтты.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2022/02/21/odenkirk/|title=Звезда сериала «Во все тяжкие» рассказал о потере памяти после инфаркта|website=Lenta.RU|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-02-21|archivedate=2022-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220221124504/https://lenta.ru/news/2022/02/21/odenkirk/}}</ref> == Фильмография == === Актёр === {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда|1988|1991|[[Сенбі күні кешке тікелей эфир]]|Saturday Night Live|әр түрлі рөлдер (12 шығарылымда)}} {{Сериалда|1992|1993|{{iw|Бен Стиллер шоуы|||The Ben Stiller Show}}|The Ben Stiller Show|әр түрлі рөлдер (13 шығарылымда)}} {{Фильмде|1993|[[Уэйн әлемі 2]]|Wayne's World 2|концерттегі жанкүйер}} {{Сериалда|1993|1998|{{iw|Ларри Сандерс шоуы|||The Larry Sanders Show}}|The Larry Sanders Show|Стиви Грант (11 шығарылымда)}} {{Фильмде|1994|[[Кіршіксіз таза жады]]|Clean Slate|полицей}} {{Фильмде|1996|[[Мысықтар мен иттер туралы шындық]]|The Truth About Cats & Dogs|кітап дүкеніндегі адам}} {{Сериалда|1996||[[Сайнфелд (телехикая)|Сайнфелд]]|Seinfeld|Бен (8 сезон, 9 эпизод)|Ben}} {{Фильмде|1996|[[Кабельші]]|The Cable Guy|Стивен Ковачтың ағасы}} {{Фильмде|1996|{{iw|Гаффманды күту|||Waiting for Guffman}}|Waiting for Guffman|ер адам тыңдауда (несиелерде жоқ)}} {{Сериалда|1997|2001|[[Барлығы Раймондты жақсы көреді]]|Everybody Loves Raymond|Скотт Преман (2 эпизодта)}} {{Фильмде|1999|[[Күннен үшінші планета]]|3rd Rock from the Sun|сақтандыру агенті (5 сезон 3 серия)}} {{Фильмде|2001|[[Маймыл сүйегі]]|Monkeybone|бас хирург}} {{Фильмде|2001|[[Доктор Дулиттл 2]]|Dr. Dolittle 2|бірнеше жануарлардың дауысы}} {{Фильмде|2002|{{iw|Жүгіру, Ронни, жүгіру|||Run Ronnie Run}}|Run Ronnie Run|әр түрлі рөлдер}} {{Фильмде|2003|{{iw|Мелвин түскі асқа барады|||Melvin Goes to Dinner}}|Melvin Goes to Dinner|Кит}} {{Сериалда|2004|2006|[[Том мэрге барады]]|Tom Goes to the Mayor|әр түрлі рөлдер (21 эпизодта дауыстау)}} {{Фильмде|2005|{{iw|Менің үлкен тәуелсіз фильмім|||My Big Fat Independent Movie}}|My Big Fat Independent Movie|Стив}} {{Фильмде|2006|[[Біртүрлі туыстар]]|Relative Strangers|Митч Клейтон}} {{Фильмде|2006|[[Түрмеге бардық]]|Let’s Go to Prison|Дюан Розенберг}} {{Фильмде|2007|{{iw|Сүлеймен Ағайындылар|||The Brothers Solomon}}|The Brothers Solomon|Джим Тричер}} {{Сериалда|2007|2010|{{iw|Тим мен Эриктің керемет шоуы, керемет жұмыс!|||Tim and Eric Awesome Show, Great Job!}}|Tim and Eric Awesome Show, Great Job!|диктор (26 эпизодта)}} {{Сериалда|2008|2012|[[Мен сіздің анаңызды қалай кездестірдім]]|How I Met Your Mother|Артур Хоббс (9 эпизодта)}} {{Сериалда|2009|2010|[[Америкалық әке!]]|American Dad!|телеведущий / рабочий (озвучивание в 3 эпизодах)}} {{Сериалда|2009|2013|[[Жамандыққа бет бұру]]|Breaking Bad|[[Сол Гудман]] (43 эпизодта)}} {{Фильмде|2010|{{iw|Қылмыскерлер фотосуреттері|||Operation: Endgame}}|Operation: Endgame|[[Император (Таро картасы)|«Император»]]}} {{Фильмде|2010|[[Сымбаттылар]]|Entourage|Кен Остин (3 эпизодта)}} {{Фильмде|2011|[[Мені үйге апарыңыз]]|Take Me Home Tonight|Майк}} {{Фильмде|2012|{{iw|Тим мен Эриктің миллиард долларлық фильмі|||Tim and Eric's Billion Dollar Movie}}|Tim and Eric's Billion Dollar Movie|«Шлаанг-Корпорейшн» дикторы}} {{Фильмде|2012|{{iw|Алып механикалық адам|||The Giant Mechanical Man}}|The Giant Mechanical Man|Марк}} {{Сериалда|2012||[[Кеңсе (телехикая, АҚШ)|Кеңсе]]|The Office|Марк Фрэнкс ({{comment|1 эпизодта|}})}} {{Фильмде|2013|[[Қызықты уақыт]]|The Spectacular Now|Саттер Кили бастығы}} {{Фильмде|2013|[[Небраска (фильм)|Небраска]]|Nebraska|Росс Грант}} {{Сериалда|2014||[[Фарго (телехикая)|Фарго]]|Fargo|Билл Освальт (9 эпизодта)}} {{Сериалда|2015|2022|[[Солды шақырған жөн]]|Better Call Saul|[[Сол Гудман|Джимми Макгилл / Сол Гудман]] (63 эпизодта)}} {{Фильмде|2015|[[Ұста де жүгір (фильм, 2015)|Ұста де жүгір]]|Kitchen Sink|Шутер Паркер}} {{Фильмде|2015|{{iw|Тозаққа және артқа (мультфильм)|Тозаққа және артқа||Hell and Back (film)}}|Hell & Back|[[Шайтан]] (дауыс беру)}} {{Фильмде|2017|[[Сәтсіз туындыгер]]|The Disaster Artist|Константин Станиславский}} {{Фильмде|2017|[[Құпия құжаттама (фильм)|Құпия құжаттама]]|The Post|Бен Багдикян}} {{МФильмде|2018|[[Супер отбасы 2]]|Incredibles 2|Уинстон Девор}} {{Фильмде|2019|[[Сүйсең – патшайымды сүй]]|Long Shot|President Chambers}} {{Фильмде|2019|[[Менің атым Долемайт]]|Dolemite Is My Name|Лоуренс Вулнер}} {{Фильмде|2019|[[Кішкентай әйелдер (фильм, 2019)|Кішкентай әйелдер]]|Little Women|әкесі Марч}} {{МСериалда|2019||[[Болдырмау (мультхикая)|Болдырмау]]|Undone|Джейкоб}} {{Фильмде|2021|[[Ешкім (фильм)|Ешкім]]|Nobody|Хатч Мэнселл}} {{Фильмде|2021|[[Хэллоуин өлтіреді]]|Halloween Kills|Боб Симмс}} {{Сериалда|2023|2023|[[Аю (телехикая)|Аю]]|The Bear|Ли ағай (''Fishes'' эпизодында)}} {{Сериалда|2023||[[Бақытты Хэнк]]|Lucky Hank|кіші Уильям Генри Деверо}} {{Фильмде|2025|[[Ешкім 2]]|Nobody 2|Хатч Мэнселл}} {{Фильмде|2025|[[Нормал (фильм)|Нормал]]|Normal|Улисс}} {{ФильмдеТөм}} === Сценарийші === {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда|1987|1995|[[Сенбі күні кешке тікелей эфир]]|Saturday Night Live|133 шығарылым}} {{Сериалда|1992|1993|{{iw|Бен Стиллер шоуы|||The Ben Stiller Show}}|The Ben Stiller Show|12 шығарылым}} {{Сериалда|1993|1994|{{iw|Конан О’Брайенмен кешкісін кеш|||Late Night with Conan O'Brien}}|Late Night with Conan O'Brien|14 шығарылым}} {{Сериалда|1995|1998|{{iw|Боб пен Дэвидтің Мырза Шоуы|||Mr. Show with Bob and David}}|Mr. Show with Bob and David|30 шығарылым}} {{Фильмде|2002|{{iw|Жүгіру, Ронни, жүгіру|||Run Ronnie Run}}|Run Ronnie Run|}} {{Сериалда|2004|2006|[[Том идёт к мэру]]|Tom Goes to the Mayor|28 эпизод}} {{Сериалда|2007|2007|{{iw|Дерек пен Саймон|||Derek & Simon}}|Derek & Simon|13 эпизод}} {{Сериалда|2007||{{iw|Тим мен Эриктің керемет шоуы, керемет жұмыс!|||Tim and Eric Awesome Show, Great Job!}}|Tim and Eric Awesome Show, Great Job!|11 эпизод}} {{Фильмде|2013|[[Муви 43]]|Movie 43|бір сегмент}} {{ФильмдеТөм}} === Продюсер === {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда|1995|1998|{{iw|Боб пен Дэвидтің Мырза Шоуы|||Mr. Show with Bob and David}}|Mr. Show with Bob and David|30 шығарылым}} {{Фильмде|2003|{{iw|Мелвин түскі асқа барады|||Melvin Goes to Dinner}}|Melvin Goes to Dinner|}} {{Сериалда|2004|2006|[[Том мэрге барады]]|Tom Goes to the Mayor|31 эпизод}} {{Сериалда|2007|2007|{{iw|Дерек пен Саймон|||Derek & Simon}}|Derek & Simon|13 эпизод}} {{Фильмде|2021|[[Ешкім (фильм)|Ешкім]]|Nobody|}} {{ФильмдеТөм}} === Режиссер === {{ФильмдеЖоғ}} {{Фильмде|2003|{{iw|Мелвин түскі асқа барады|||Melvin Goes to Dinner}}|Melvin Goes to Dinner|}} {{Фильмде|2006|[[Түрмеге бардық]]|Let’s Go to Prison|}} {{Сериалда|2007|2007|{{iw|Дерек пен Саймон|||Derek & Simon}}|Derek & Simon|13 эпизод}} {{Фильмде|2007|{{iw|Сүлеймен Ағайындылар|||The Brothers Solomon}}|The Brothers Solomon|}} {{Фильмде|2013|[[Муви 43]]|Movie 43|бір сегмент}} {{ФильмдеТөм}} == Таңдалған марапаттар мен номинациялар == ''<small>Боб Оденкерктің марапаттары мен номинацияларының толық тізімімен [https://www.imdb.com/name/nm0644022/awards IMDB.com сайтында]танысуға болады{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916013024/http://www.imdb.com/name/nm0644022/awards |date=2013-09-16 }}</small>'' * 1989 — «[[Saturday Night Live|Сенбі күні кешке тікелей эфирде]]<nowiki/>» телешоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында [[Прайм-тайм «Эмми» сыйлығы|«Эмми» прайм-тайм сыйлығы]] (тағы он тоғыз сценаристпен бірге) — '''жеңіс'''. * 1990 — «Сенбі күні кешке тікелей эфирде» телешоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы он сегіз сценаристпен бірге) — '''номинация'''. * 1991 — «Сенбі күні кешке тікелей эфирде» телешоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы он алты сценаристпен бірге) — '''номинация'''. * 1993 — {{iw|Бен Стиллер шоуы|«Бен Стиллер шоуы»||The Ben Stiller Show}}» скетч-шоуы үшін «Үздік жеке жетістік (музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған сценарий)» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы тоғыз сценаристпен бірге) — '''жеңіс'''. * 1998 — {{iw|Боб пен Дэвид қатысқан Мистер Шоу|«Боб пен Дэвид қатысқан Мистер Шоу»||Mr. Show with Bob and David}} скетч-шоуы үшін «Үздік музыка мен өлеңдер» (тағы төрт композитор және ақынмен бірге) және «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» (тағы сегіз сценаристпен бірге) санаттарында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы — екі '''номинация''' да. * 1999 — «Боб пен Дэвид қатысқан Мистер Шоу» скетч-шоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы сегіз сценаристпен бірге) — '''номинация'''. * 2014 — «[[Муви 43]]<nowiki/>» үшін ең нашар режиссура (тағы он екі қоюшымен бірге) және ең нашар сценарий (тағы он сегіз сценаристпен бірге) үшін «Алтын таңқурай» — '''жеңіс'''.<ref>{{Cite web|url=http://www.deadline.com/2014/03/razzie-awards-will-smith-after-earth-movie-43/|title=Объявлены победители премии «Золотая малина» за 2013 год|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-03-02|archivedate=2014-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140305013758/http://www.deadline.com/2014/03/razzie-awards-will-smith-after-earth-movie-43/|lang=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Ресми сайт}} * [http://articles.latimes.com/2003/mar/14/entertainment/et-oksenhorn14 Four comics face reality]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120715050707/http://articles.latimes.com/2003/mar/14/entertainment/et-oksenhorn14 |date=2012-07-15 }} ''articles.latimes.com'' сайтында, 14 наурыз 2003 * [http://www.funnyordie.com/bob_odenkirk Боб Оденкерк]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602190906/http://www.funnyordie.com/bob_odenkirk |date=2013-06-02 }} ''funnyordie.com'' сайтында * ''Боб Оденкерк''. [http://www.newyorker.com/humor/2012/08/13/120813sh_shouts_odenkirk «Суретшінің портреті»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130612184407/http://www.newyorker.com/humor/2012/08/13/120813sh_shouts_odenkirk |date=2013-06-12 }} ''newyorker.com'' сайтында, 13 тамыз 2012 '''Сұхбат''' * [https://web.archive.org/web/20111220230837/http://blogs.amctv.com/breaking-bad/2009/04/bob-odenkirk-interview.php Q&A — Bob Odenkirk (Saul Goodman)] ''amctv.com'' сайттағы * [http://www.avclub.com/articles/bob-odenkirk,39237/ Сұхбат]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520152116/http://www.avclub.com/articles/bob-odenkirk,39237/ |date=2013-05-20 }} ''avclub.com'' сайтында, 18 наурыз 2010 * [http://www.chicagoreader.com/chicago/bob-odenkirk/Content?oid=1141571 How I Made It in Comedy: Bob Odenkirk]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027025854/http://www.chicagoreader.com/chicago/bob-odenkirk/Content?oid=1141571 |date=2013-10-27 }} ''chicagoreader.com'' сайтында, 2 шілде 2009 * [https://web.archive.org/web/20120723010603/http://www.scenemissingmagazine.com/interview/interview-wbob-odenkirk-director-melvin-goes-to-dinner-comedian-mrshow/ Interview W/Bob Odenkirk — Director, ''Melvin Goes to Dinner'' — Comedian, ''Mr.Show''] ''scenemissingmagazine.com'' сайтында, 15 қазан 2004 * [https://web.archive.org/web/20110714122750/http://mpempire.com/?p=1312 Сұхбат] ''mpempire.com'' сайтында, ақпан 2004 edgnziotf08e4fj5irc26h1yclser50 3604603 3604482 2026-05-13T19:00:10Z Kasymov 10777 3604603 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф | есімі = Боб Оденкерк | шынайы есімі = {{lang-en|Bob Odenkirk}} | сурет = Bob Odenkirk at 53rd Saturn Awards 2026-02.jpg | сурет ені = | сурет атауы = Оденкерк 2026 жылы | туған кездегі есімі = Роберт Джон Оденкерк | туған күні = 22.10.1962 | туған жері = [[Беруин (Иллинойс)|Беруин]], [[Кук (округ, Иллинойс)|Кук]], [[Иллинойс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = | білімі = Чикагодағы Колумбия колледжі | мамандығы = {{актер|АҚШ телевидение|XX ғасыр|XXI ғасыр}}<br>{{сценарийші|АҚШ|XX ғасыр|XXI ғасыр}}<br>{{кинопродюсер|США|XX века|XXI века}}<br>{{режиссёр|АҚШ|XXI ғасыр}}<br>комик | азаматтығы = {{USA}} | белсенді жылдары = 1987 — {{қ. у.}} | бағыты = | киностудия = | жұбайы = Наоми Оденкерк (1997 жылдан бастап) | серігі = | ата-анасы = Уолтер Оденкерк, Барбара Оденкерк | туыстары = Билл Оденкерк (інісі) | отбасы = | марапаттары = «[[Эмми]]» (1989, 1993)<br>«[[Сатурн (сыйлық)|Сатурн]]» (2022) | imdb_id = 0644022 | олтаңбасы = | сайты = [http://bobodenkirk.com bobodenkirk.com] | ортаққор = Bob Odenkirk }} [[Сурет:Lavell Crawford Bob Odenkirk Breaking Bad.jpg|250px|нобай|оңға||Боб Оденкерк (оң жақта) актер-комик [[Лавелл Кроуфорд]]пен бірге, 2011 жыл]] '''Роберт Джон «Боб» Оденкерк''' ({{Lang-en|Robert John «Bob» Odenkirk}}; [[22 қазан]] [[1962 жыл|1962]], [[Беруин (Иллинойс)|Беруин]], [[Иллинойс]]) — америкалық актер, комик, сценарист, продюсер және режиссер. Ол көбінесе «[[Жамандыққа бет бұру]]<nowiki/>» (2008—2013) криминалдық драмасындағы және оның «[[Солды шақырған жөн]]<nowiki/>» (2015—2022) спин-оффындағы адвокат [[Сол Гудман]]ның рөлімен танымал, бұл рөлі үшін ол драмалық сериалдағы үздік ер адам рөлі үшін төрт «[[Эмми]]<nowiki/>» номинациясын алды. Ол сондай-ақ комик және досы [[Дэвид Кросс (актёр)|Дэвид Кросс]]пен бірге жасаған «[[Боб пен Дэвидтің Мистер Шоуы]]<nowiki/>» (1995—1998) комедиялық сериалымен және «[[Ешкім (фильм)|Ешкім]]<nowiki/>» (2021) боевигіндегі және оның [[Ешкім (фильм)|жалға]]сындағы басты рөлімен белгілі. == Өмірбаяны == Роберт Джон Оденкерк 1962 жылы 22 қазанда [[Иллинойс]] штатының [[Беруин (Иллинойс)|Беруин]] қаласында дүниеге келген, ал сол штаттың [[Нейпервилл]] қаласында өскен. Ата-анасы — Барбара Оденкерк пен Уолтер Оденкерк, неміс және ирланд тектес рим-католиктер.<ref>{{Cite web|url=http://chicago.timeout.com/articles/tv/83713/bob-odenkirk-interview|title=Bob Odenkirk - Interview - Time Out Chicago|publisher=archive.is|access-date=|archive-url=|archive-date=|accessdate=2016-04-09|archivedate=2010-03-24|archiveurl=https://archive.today/20100324192500/http://chicago.timeout.com/articles/tv/83713/bob-odenkirk-interview|lang=en}}</ref> Әкесі баспа бизнесінде жұмыс істеген. Оденкерктің алты аға-қарындасы бар, оның ішінде ағайындылардың бірі {{iw|Билл Оденкерк|Билл||Bill Odenkirk}} (1965 ж.т.) де сценарист-комик болып жұмыс істейді. Уолтер Оденкерк отбасынан кетіп, 1986 жылы сүйек қатерлі ісігінен қайтыс болды. Өмірінің соңғы жылдарында ол алкоголизммен ауырған, бұл содан бері ешқашан спирттік ішімдік ішпейтін Бобқа әсер етті. Боб {{iw|Чикагодағы Колумбия колледжінде|Чикагодағы Колумбия колледжі||Columbia College Chicago}} оқыды, сонда алғаш рет өзін комик ретінде сынап көрді: ди-джей болды және жергілікті [[Студенттік радио|университеттік радиостанция]] үшін сценарийлер жазды; оның алғашқы ұстазы белгілі актер, режиссер және оқытушы [[Дел Клоуз]] болды. 1988 жылы Боб Оденкерк алғаш рет теледидарға шықты: танымал «[[Saturday Night Live|Сенбі күні кешке тікелей эфир]]де» шоуында әртүрлі комедиялық рөлдерді сомдады, үш жыл ішінде он екі шығарылымға қатысты. Оның осы бағдарламадағы сценарист ретіндегі жұмысы әлдеқайда өнімді болды: сегіз жыл ішінде 133 шығарылым. Продюсер ретіндегі алғашқы тәжірибесі — 1996 жыл, ''Mr. Show with Bob and David: Fantastic Newness'' телефильмі; режиссер ретіндегі дебюті — 1998 жыл, «{{iw|Боб пен Дэвидтің Мистер Шоуы|Боб пен Дэвидтің Мистер Шоуы||Mr. Show with Bob and David}}» скетч-шоуының эпизодтарының бірі. 1997 жылдан бастап Наоми Оденкеркке (қыз күніндегі тегі — Йомтов) үйленген, ерлі-зайыптылардың екі баласы бар: Натан Уильям (1998 ж.т.) және Эрин Джейн (2000 ж.т.).<ref>[http://articles.latimes.com/2009/dec/28/entertainment/la-et-newyears-kids28-2009dec28 New Year’s Eve — with the kids?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104161139/http://articles.latimes.com/2009/dec/28/entertainment/la-et-newyears-kids28-2009dec28 |date=2012-11-04 }} articles.latimes.com сайтта, 28 желтоқсан 2009</ref> === Денсаулық === 2021 жылдың шілдесінде актер жүрек талмасына ұшырады. Сұхбатында ол инфаркттан кейін сол күнгі оқиғаларды, сондай-ақ қалпына келтірудің алғашқы екі аптасын еске түсіре алмайтынын айтты.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2022/02/21/odenkirk/|title=Звезда сериала «Во все тяжкие» рассказал о потере памяти после инфаркта|website=Lenta.RU|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-02-21|archivedate=2022-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220221124504/https://lenta.ru/news/2022/02/21/odenkirk/}}</ref> == Фильмография == === Актёр === {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда|1988|1991|[[Сенбі күні кешке тікелей эфир]]|Saturday Night Live|әр түрлі рөлдер (12 шығарылымда)}} {{Сериалда|1992|1993|{{iw|Бен Стиллер шоуы|||The Ben Stiller Show}}|The Ben Stiller Show|әр түрлі рөлдер (13 шығарылымда)}} {{Фильмде|1993|[[Уэйн әлемі 2]]|Wayne's World 2|концерттегі жанкүйер}} {{Сериалда|1993|1998|{{iw|Ларри Сандерс шоуы|||The Larry Sanders Show}}|The Larry Sanders Show|Стиви Грант (11 шығарылымда)}} {{Фильмде|1994|[[Кіршіксіз таза жады]]|Clean Slate|полицей}} {{Фильмде|1996|[[Мысықтар мен иттер туралы шындық]]|The Truth About Cats & Dogs|кітап дүкеніндегі адам}} {{Сериалда|1996||[[Сайнфелд (телехикая)|Сайнфелд]]|Seinfeld|Бен (8 сезон, 9 эпизод)|Ben}} {{Фильмде|1996|[[Кабельші]]|The Cable Guy|Стивен Ковачтың ағасы}} {{Фильмде|1996|{{iw|Гаффманды күту|||Waiting for Guffman}}|Waiting for Guffman|ер адам тыңдауда (несиелерде жоқ)}} {{Сериалда|1997|2001|[[Барлығы Раймондты жақсы көреді]]|Everybody Loves Raymond|Скотт Преман (2 эпизодта)}} {{Фильмде|1999|[[Күннен үшінші планета]]|3rd Rock from the Sun|сақтандыру агенті (5 сезон 3 серия)}} {{Фильмде|2001|[[Маймыл сүйегі]]|Monkeybone|бас хирург}} {{Фильмде|2001|[[Доктор Дулиттл 2]]|Dr. Dolittle 2|бірнеше жануарлардың дауысы}} {{Фильмде|2002|{{iw|Жүгіру, Ронни, жүгіру|||Run Ronnie Run}}|Run Ronnie Run|әр түрлі рөлдер}} {{Фильмде|2003|{{iw|Мелвин түскі асқа барады|||Melvin Goes to Dinner}}|Melvin Goes to Dinner|Кит}} {{Сериалда|2004|2006|[[Том мэрге барады]]|Tom Goes to the Mayor|әр түрлі рөлдер (21 эпизодта дауыстау)}} {{Фильмде|2005|{{iw|Менің үлкен тәуелсіз фильмім|||My Big Fat Independent Movie}}|My Big Fat Independent Movie|Стив}} {{Фильмде|2006|[[Біртүрлі туыстар]]|Relative Strangers|Митч Клейтон}} {{Фильмде|2006|[[Түрмеге бардық]]|Let’s Go to Prison|Дюан Розенберг}} {{Фильмде|2007|{{iw|Сүлеймен Ағайындылар|||The Brothers Solomon}}|The Brothers Solomon|Джим Тричер}} {{Сериалда|2007|2010|{{iw|Тим мен Эриктің керемет шоуы, керемет жұмыс!|||Tim and Eric Awesome Show, Great Job!}}|Tim and Eric Awesome Show, Great Job!|диктор (26 эпизодта)}} {{Сериалда|2008|2012|[[Мен сіздің анаңызды қалай кездестірдім]]|How I Met Your Mother|Артур Хоббс (9 эпизодта)}} {{Сериалда|2009|2010|[[Америкалық әке!]]|American Dad!|телеведущий / рабочий (озвучивание в 3 эпизодах)}} {{Сериалда|2009|2013|[[Жамандыққа бет бұру]]|Breaking Bad|[[Сол Гудман]] (43 эпизодта)}} {{Фильмде|2010|{{iw|Қылмыскерлер фотосуреттері|||Operation: Endgame}}|Operation: Endgame|[[Император (Таро картасы)|«Император»]]}} {{Фильмде|2010|[[Сымбаттылар]]|Entourage|Кен Остин (3 эпизодта)}} {{Фильмде|2011|[[Мені үйге апарыңыз]]|Take Me Home Tonight|Майк}} {{Фильмде|2012|{{iw|Тим мен Эриктің миллиард долларлық фильмі|||Tim and Eric's Billion Dollar Movie}}|Tim and Eric's Billion Dollar Movie|«Шлаанг-Корпорейшн» дикторы}} {{Фильмде|2012|{{iw|Алып механикалық адам|||The Giant Mechanical Man}}|The Giant Mechanical Man|Марк}} {{Сериалда|2012||[[Кеңсе (телехикая, АҚШ)|Кеңсе]]|The Office|Марк Фрэнкс ({{comment|1 эпизодта|}})}} {{Фильмде|2013|[[Қызықты уақыт]]|The Spectacular Now|Саттер Кили бастығы}} {{Фильмде|2013|[[Небраска (фильм)|Небраска]]|Nebraska|Росс Грант}} {{Сериалда|2014||[[Фарго (телехикая)|Фарго]]|Fargo|Билл Освальт (9 эпизодта)}} {{Сериалда|2015|2022|[[Солды шақырған жөн]]|Better Call Saul|[[Сол Гудман|Джимми Макгилл / Сол Гудман]] (63 эпизодта)}} {{Фильмде|2015|[[Ұста де жүгір (фильм, 2015)|Ұста де жүгір]]|Kitchen Sink|Шутер Паркер}} {{Фильмде|2015|{{iw|Тозаққа және артқа (мультфильм)|Тозаққа және артқа||Hell and Back (film)}}|Hell & Back|[[Шайтан]] (дауыс беру)}} {{Фильмде|2017|[[Сәтсіз туындыгер]]|The Disaster Artist|Константин Станиславский}} {{Фильмде|2017|[[Құпия құжаттама (фильм)|Құпия құжаттама]]|The Post|Бен Багдикян}} {{МФильмде|2018|[[Супер отбасы 2]]|Incredibles 2|Уинстон Девор}} {{Фильмде|2019|[[Сүйсең – патшайымды сүй]]|Long Shot|President Chambers}} {{Фильмде|2019|[[Менің атым Долемайт]]|Dolemite Is My Name|Лоуренс Вулнер}} {{Фильмде|2019|[[Кішкентай әйелдер (фильм, 2019)|Кішкентай әйелдер]]|Little Women|әкесі Марч}} {{МСериалда|2019||[[Болдырмау (мультхикая)|Болдырмау]]|Undone|Джейкоб}} {{Фильмде|2021|[[Ешкім (фильм)|Ешкім]]|Nobody|Хатч Мэнселл}} {{Фильмде|2021|[[Хэллоуин өлтіреді]]|Halloween Kills|Боб Симмс}} {{Сериалда|2023|2023|[[Аю (телехикая)|Аю]]|The Bear|Ли ағай (''Fishes'' эпизодында)}} {{Сериалда|2023||[[Бақытты Хэнк]]|Lucky Hank|кіші Уильям Генри Деверо}} {{Фильмде|2025|[[Ешкім 2]]|Nobody 2|Хатч Мэнселл}} {{Фильмде|2025|[[Нормал (фильм)|Нормал]]|Normal|Улисс}} {{ФильмдеТөм}} === Сценарийші === {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда|1987|1995|[[Сенбі күні кешке тікелей эфир]]|Saturday Night Live|133 шығарылым}} {{Сериалда|1992|1993|{{iw|Бен Стиллер шоуы|||The Ben Stiller Show}}|The Ben Stiller Show|12 шығарылым}} {{Сериалда|1993|1994|{{iw|Конан О’Брайенмен кешкісін кеш|||Late Night with Conan O'Brien}}|Late Night with Conan O'Brien|14 шығарылым}} {{Сериалда|1995|1998|{{iw|Боб пен Дэвидтің Мырза Шоуы|||Mr. Show with Bob and David}}|Mr. Show with Bob and David|30 шығарылым}} {{Фильмде|2002|{{iw|Жүгіру, Ронни, жүгіру|||Run Ronnie Run}}|Run Ronnie Run|}} {{Сериалда|2004|2006|[[Том идёт к мэру]]|Tom Goes to the Mayor|28 эпизод}} {{Сериалда|2007|2007|{{iw|Дерек пен Саймон|||Derek & Simon}}|Derek & Simon|13 эпизод}} {{Сериалда|2007||{{iw|Тим мен Эриктің керемет шоуы, керемет жұмыс!|||Tim and Eric Awesome Show, Great Job!}}|Tim and Eric Awesome Show, Great Job!|11 эпизод}} {{Фильмде|2013|[[Муви 43]]|Movie 43|бір сегмент}} {{ФильмдеТөм}} === Продюсер === {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда|1995|1998|{{iw|Боб пен Дэвидтің Мырза Шоуы|||Mr. Show with Bob and David}}|Mr. Show with Bob and David|30 шығарылым}} {{Фильмде|2003|{{iw|Мелвин түскі асқа барады|||Melvin Goes to Dinner}}|Melvin Goes to Dinner|}} {{Сериалда|2004|2006|[[Том мэрге барады]]|Tom Goes to the Mayor|31 эпизод}} {{Сериалда|2007|2007|{{iw|Дерек пен Саймон|||Derek & Simon}}|Derek & Simon|13 эпизод}} {{Фильмде|2021|[[Ешкім (фильм)|Ешкім]]|Nobody|}} {{ФильмдеТөм}} === Режиссер === {{ФильмдеЖоғ}} {{Фильмде|2003|{{iw|Мелвин түскі асқа барады|||Melvin Goes to Dinner}}|Melvin Goes to Dinner|}} {{Фильмде|2006|[[Түрмеге бардық]]|Let’s Go to Prison|}} {{Сериалда|2007|2007|{{iw|Дерек пен Саймон|||Derek & Simon}}|Derek & Simon|13 эпизод}} {{Фильмде|2007|{{iw|Сүлеймен Ағайындылар|||The Brothers Solomon}}|The Brothers Solomon|}} {{Фильмде|2013|[[Муви 43]]|Movie 43|бір сегмент}} {{ФильмдеТөм}} == Таңдалған марапаттар мен номинациялар == ''<small>Боб Оденкерктің марапаттары мен номинацияларының толық тізімімен [https://www.imdb.com/name/nm0644022/awards IMDB.com сайтында]танысуға болады{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916013024/http://www.imdb.com/name/nm0644022/awards |date=2013-09-16 }}</small>'' * 1989 — «[[Saturday Night Live|Сенбі күні кешке тікелей эфирде]]<nowiki/>» телешоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында [[Прайм-тайм «Эмми» сыйлығы|«Эмми» прайм-тайм сыйлығы]] (тағы он тоғыз сценаристпен бірге) — '''жеңіс'''. * 1990 — «Сенбі күні кешке тікелей эфирде» телешоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы он сегіз сценаристпен бірге) — '''номинация'''. * 1991 — «Сенбі күні кешке тікелей эфирде» телешоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы он алты сценаристпен бірге) — '''номинация'''. * 1993 — {{iw|Бен Стиллер шоуы|«Бен Стиллер шоуы»||The Ben Stiller Show}}» скетч-шоуы үшін «Үздік жеке жетістік (музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған сценарий)» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы тоғыз сценаристпен бірге) — '''жеңіс'''. * 1998 — {{iw|Боб пен Дэвид қатысқан Мистер Шоу|«Боб пен Дэвид қатысқан Мистер Шоу»||Mr. Show with Bob and David}} скетч-шоуы үшін «Үздік музыка мен өлеңдер» (тағы төрт композитор және ақынмен бірге) және «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» (тағы сегіз сценаристпен бірге) санаттарында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы — екі '''номинация''' да. * 1999 — «Боб пен Дэвид қатысқан Мистер Шоу» скетч-шоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы сегіз сценаристпен бірге) — '''номинация'''. * 2014 — «[[Муви 43]]<nowiki/>» үшін ең нашар режиссура (тағы он екі қоюшымен бірге) және ең нашар сценарий (тағы он сегіз сценаристпен бірге) үшін «Алтын таңқурай» — '''жеңіс'''.<ref>{{Cite web|url=http://www.deadline.com/2014/03/razzie-awards-will-smith-after-earth-movie-43/|title=Объявлены победители премии «Золотая малина» за 2013 год|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-03-02|archivedate=2014-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140305013758/http://www.deadline.com/2014/03/razzie-awards-will-smith-after-earth-movie-43/|lang=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Ресми сайт}} * [http://articles.latimes.com/2003/mar/14/entertainment/et-oksenhorn14 Four comics face reality]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120715050707/http://articles.latimes.com/2003/mar/14/entertainment/et-oksenhorn14 |date=2012-07-15 }} ''articles.latimes.com'' сайтында, 14 наурыз 2003 * [http://www.funnyordie.com/bob_odenkirk Боб Оденкерк]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602190906/http://www.funnyordie.com/bob_odenkirk |date=2013-06-02 }} ''funnyordie.com'' сайтында * ''Боб Оденкерк''. [http://www.newyorker.com/humor/2012/08/13/120813sh_shouts_odenkirk «Суретшінің портреті»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130612184407/http://www.newyorker.com/humor/2012/08/13/120813sh_shouts_odenkirk |date=2013-06-12 }} ''newyorker.com'' сайтында, 13 тамыз 2012 '''Сұхбат''' * [https://web.archive.org/web/20111220230837/http://blogs.amctv.com/breaking-bad/2009/04/bob-odenkirk-interview.php Q&A — Bob Odenkirk (Saul Goodman)] ''amctv.com'' сайттағы * [http://www.avclub.com/articles/bob-odenkirk,39237/ Сұхбат]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520152116/http://www.avclub.com/articles/bob-odenkirk,39237/ |date=2013-05-20 }} ''avclub.com'' сайтында, 18 наурыз 2010 * [http://www.chicagoreader.com/chicago/bob-odenkirk/Content?oid=1141571 How I Made It in Comedy: Bob Odenkirk]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027025854/http://www.chicagoreader.com/chicago/bob-odenkirk/Content?oid=1141571 |date=2013-10-27 }} ''chicagoreader.com'' сайтында, 2 шілде 2009 * [https://web.archive.org/web/20120723010603/http://www.scenemissingmagazine.com/interview/interview-wbob-odenkirk-director-melvin-goes-to-dinner-comedian-mrshow/ Interview W/Bob Odenkirk — Director, ''Melvin Goes to Dinner'' — Comedian, ''Mr.Show''] ''scenemissingmagazine.com'' сайтында, 15 қазан 2004 * [https://web.archive.org/web/20110714122750/http://mpempire.com/?p=1312 Сұхбат] ''mpempire.com'' сайтында, ақпан 2004 rmirl070flfyti75y2lhnkoqkepg5qc 3604604 3604603 2026-05-13T19:00:39Z Kasymov 10777 3604604 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф | есімі = Боб Оденкерк | шынайы есімі = {{lang-en|Bob Odenkirk}} | сурет = Bob Odenkirk at 53rd Saturn Awards 2026-02.jpg | сурет ені = | сурет атауы = Оденкерк 2026 жылы | туған кездегі есімі = Роберт Джон Оденкерк | туған күні = 22.10.1962 | туған жері = [[Беруин (Иллинойс)|Беруин]], [[Кук (округ, Иллинойс)|Кук]], [[Иллинойс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = | білімі = Чикагодағы Колумбия колледжі | мамандығы = {{актер|АҚШ телевидение|XX ғасыр|XXI ғасыр}}<br>{{сценарийші|АҚШ|XX ғасыр|XXI ғасыр}}<br>{{кинопродюсер|АҚШ|XX ғасыр|XXI ғасыр}}<br>{{режиссер|АҚШ|XXI ғасыр}}<br>комик | азаматтығы = {{USA}} | белсенді жылдары = 1987 — {{қ. у.}} | бағыты = | киностудия = | жұбайы = Наоми Оденкерк (1997 жылдан бастап) | серігі = | ата-анасы = Уолтер Оденкерк, Барбара Оденкерк | туыстары = Билл Оденкерк (інісі) | отбасы = | марапаттары = «[[Эмми]]» (1989, 1993)<br>«[[Сатурн (сыйлық)|Сатурн]]» (2022) | imdb_id = 0644022 | олтаңбасы = | сайты = [http://bobodenkirk.com bobodenkirk.com] | ортаққор = Bob Odenkirk }} [[Сурет:Lavell Crawford Bob Odenkirk Breaking Bad.jpg|250px|нобай|оңға||Боб Оденкерк (оң жақта) актер-комик [[Лавелл Кроуфорд]]пен бірге, 2011 жыл]] '''Роберт Джон «Боб» Оденкерк''' ({{Lang-en|Robert John «Bob» Odenkirk}}; [[22 қазан]] [[1962 жыл|1962]], [[Беруин (Иллинойс)|Беруин]], [[Иллинойс]]) — америкалық актер, комик, сценарист, продюсер және режиссер. Ол көбінесе «[[Жамандыққа бет бұру]]<nowiki/>» (2008—2013) криминалдық драмасындағы және оның «[[Солды шақырған жөн]]<nowiki/>» (2015—2022) спин-оффындағы адвокат [[Сол Гудман]]ның рөлімен танымал, бұл рөлі үшін ол драмалық сериалдағы үздік ер адам рөлі үшін төрт «[[Эмми]]<nowiki/>» номинациясын алды. Ол сондай-ақ комик және досы [[Дэвид Кросс (актёр)|Дэвид Кросс]]пен бірге жасаған «[[Боб пен Дэвидтің Мистер Шоуы]]<nowiki/>» (1995—1998) комедиялық сериалымен және «[[Ешкім (фильм)|Ешкім]]<nowiki/>» (2021) боевигіндегі және оның [[Ешкім (фильм)|жалға]]сындағы басты рөлімен белгілі. == Өмірбаяны == Роберт Джон Оденкерк 1962 жылы 22 қазанда [[Иллинойс]] штатының [[Беруин (Иллинойс)|Беруин]] қаласында дүниеге келген, ал сол штаттың [[Нейпервилл]] қаласында өскен. Ата-анасы — Барбара Оденкерк пен Уолтер Оденкерк, неміс және ирланд тектес рим-католиктер.<ref>{{Cite web|url=http://chicago.timeout.com/articles/tv/83713/bob-odenkirk-interview|title=Bob Odenkirk - Interview - Time Out Chicago|publisher=archive.is|access-date=|archive-url=|archive-date=|accessdate=2016-04-09|archivedate=2010-03-24|archiveurl=https://archive.today/20100324192500/http://chicago.timeout.com/articles/tv/83713/bob-odenkirk-interview|lang=en}}</ref> Әкесі баспа бизнесінде жұмыс істеген. Оденкерктің алты аға-қарындасы бар, оның ішінде ағайындылардың бірі {{iw|Билл Оденкерк|Билл||Bill Odenkirk}} (1965 ж.т.) де сценарист-комик болып жұмыс істейді. Уолтер Оденкерк отбасынан кетіп, 1986 жылы сүйек қатерлі ісігінен қайтыс болды. Өмірінің соңғы жылдарында ол алкоголизммен ауырған, бұл содан бері ешқашан спирттік ішімдік ішпейтін Бобқа әсер етті. Боб {{iw|Чикагодағы Колумбия колледжінде|Чикагодағы Колумбия колледжі||Columbia College Chicago}} оқыды, сонда алғаш рет өзін комик ретінде сынап көрді: ди-джей болды және жергілікті [[Студенттік радио|университеттік радиостанция]] үшін сценарийлер жазды; оның алғашқы ұстазы белгілі актер, режиссер және оқытушы [[Дел Клоуз]] болды. 1988 жылы Боб Оденкерк алғаш рет теледидарға шықты: танымал «[[Saturday Night Live|Сенбі күні кешке тікелей эфир]]де» шоуында әртүрлі комедиялық рөлдерді сомдады, үш жыл ішінде он екі шығарылымға қатысты. Оның осы бағдарламадағы сценарист ретіндегі жұмысы әлдеқайда өнімді болды: сегіз жыл ішінде 133 шығарылым. Продюсер ретіндегі алғашқы тәжірибесі — 1996 жыл, ''Mr. Show with Bob and David: Fantastic Newness'' телефильмі; режиссер ретіндегі дебюті — 1998 жыл, «{{iw|Боб пен Дэвидтің Мистер Шоуы|Боб пен Дэвидтің Мистер Шоуы||Mr. Show with Bob and David}}» скетч-шоуының эпизодтарының бірі. 1997 жылдан бастап Наоми Оденкеркке (қыз күніндегі тегі — Йомтов) үйленген, ерлі-зайыптылардың екі баласы бар: Натан Уильям (1998 ж.т.) және Эрин Джейн (2000 ж.т.).<ref>[http://articles.latimes.com/2009/dec/28/entertainment/la-et-newyears-kids28-2009dec28 New Year’s Eve — with the kids?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104161139/http://articles.latimes.com/2009/dec/28/entertainment/la-et-newyears-kids28-2009dec28 |date=2012-11-04 }} articles.latimes.com сайтта, 28 желтоқсан 2009</ref> === Денсаулық === 2021 жылдың шілдесінде актер жүрек талмасына ұшырады. Сұхбатында ол инфаркттан кейін сол күнгі оқиғаларды, сондай-ақ қалпына келтірудің алғашқы екі аптасын еске түсіре алмайтынын айтты.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2022/02/21/odenkirk/|title=Звезда сериала «Во все тяжкие» рассказал о потере памяти после инфаркта|website=Lenta.RU|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-02-21|archivedate=2022-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220221124504/https://lenta.ru/news/2022/02/21/odenkirk/}}</ref> == Фильмография == === Актёр === {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда|1988|1991|[[Сенбі күні кешке тікелей эфир]]|Saturday Night Live|әр түрлі рөлдер (12 шығарылымда)}} {{Сериалда|1992|1993|{{iw|Бен Стиллер шоуы|||The Ben Stiller Show}}|The Ben Stiller Show|әр түрлі рөлдер (13 шығарылымда)}} {{Фильмде|1993|[[Уэйн әлемі 2]]|Wayne's World 2|концерттегі жанкүйер}} {{Сериалда|1993|1998|{{iw|Ларри Сандерс шоуы|||The Larry Sanders Show}}|The Larry Sanders Show|Стиви Грант (11 шығарылымда)}} {{Фильмде|1994|[[Кіршіксіз таза жады]]|Clean Slate|полицей}} {{Фильмде|1996|[[Мысықтар мен иттер туралы шындық]]|The Truth About Cats & Dogs|кітап дүкеніндегі адам}} {{Сериалда|1996||[[Сайнфелд (телехикая)|Сайнфелд]]|Seinfeld|Бен (8 сезон, 9 эпизод)|Ben}} {{Фильмде|1996|[[Кабельші]]|The Cable Guy|Стивен Ковачтың ағасы}} {{Фильмде|1996|{{iw|Гаффманды күту|||Waiting for Guffman}}|Waiting for Guffman|ер адам тыңдауда (несиелерде жоқ)}} {{Сериалда|1997|2001|[[Барлығы Раймондты жақсы көреді]]|Everybody Loves Raymond|Скотт Преман (2 эпизодта)}} {{Фильмде|1999|[[Күннен үшінші планета]]|3rd Rock from the Sun|сақтандыру агенті (5 сезон 3 серия)}} {{Фильмде|2001|[[Маймыл сүйегі]]|Monkeybone|бас хирург}} {{Фильмде|2001|[[Доктор Дулиттл 2]]|Dr. Dolittle 2|бірнеше жануарлардың дауысы}} {{Фильмде|2002|{{iw|Жүгіру, Ронни, жүгіру|||Run Ronnie Run}}|Run Ronnie Run|әр түрлі рөлдер}} {{Фильмде|2003|{{iw|Мелвин түскі асқа барады|||Melvin Goes to Dinner}}|Melvin Goes to Dinner|Кит}} {{Сериалда|2004|2006|[[Том мэрге барады]]|Tom Goes to the Mayor|әр түрлі рөлдер (21 эпизодта дауыстау)}} {{Фильмде|2005|{{iw|Менің үлкен тәуелсіз фильмім|||My Big Fat Independent Movie}}|My Big Fat Independent Movie|Стив}} {{Фильмде|2006|[[Біртүрлі туыстар]]|Relative Strangers|Митч Клейтон}} {{Фильмде|2006|[[Түрмеге бардық]]|Let’s Go to Prison|Дюан Розенберг}} {{Фильмде|2007|{{iw|Сүлеймен Ағайындылар|||The Brothers Solomon}}|The Brothers Solomon|Джим Тричер}} {{Сериалда|2007|2010|{{iw|Тим мен Эриктің керемет шоуы, керемет жұмыс!|||Tim and Eric Awesome Show, Great Job!}}|Tim and Eric Awesome Show, Great Job!|диктор (26 эпизодта)}} {{Сериалда|2008|2012|[[Мен сіздің анаңызды қалай кездестірдім]]|How I Met Your Mother|Артур Хоббс (9 эпизодта)}} {{Сериалда|2009|2010|[[Америкалық әке!]]|American Dad!|телеведущий / рабочий (озвучивание в 3 эпизодах)}} {{Сериалда|2009|2013|[[Жамандыққа бет бұру]]|Breaking Bad|[[Сол Гудман]] (43 эпизодта)}} {{Фильмде|2010|{{iw|Қылмыскерлер фотосуреттері|||Operation: Endgame}}|Operation: Endgame|[[Император (Таро картасы)|«Император»]]}} {{Фильмде|2010|[[Сымбаттылар]]|Entourage|Кен Остин (3 эпизодта)}} {{Фильмде|2011|[[Мені үйге апарыңыз]]|Take Me Home Tonight|Майк}} {{Фильмде|2012|{{iw|Тим мен Эриктің миллиард долларлық фильмі|||Tim and Eric's Billion Dollar Movie}}|Tim and Eric's Billion Dollar Movie|«Шлаанг-Корпорейшн» дикторы}} {{Фильмде|2012|{{iw|Алып механикалық адам|||The Giant Mechanical Man}}|The Giant Mechanical Man|Марк}} {{Сериалда|2012||[[Кеңсе (телехикая, АҚШ)|Кеңсе]]|The Office|Марк Фрэнкс ({{comment|1 эпизодта|}})}} {{Фильмде|2013|[[Қызықты уақыт]]|The Spectacular Now|Саттер Кили бастығы}} {{Фильмде|2013|[[Небраска (фильм)|Небраска]]|Nebraska|Росс Грант}} {{Сериалда|2014||[[Фарго (телехикая)|Фарго]]|Fargo|Билл Освальт (9 эпизодта)}} {{Сериалда|2015|2022|[[Солды шақырған жөн]]|Better Call Saul|[[Сол Гудман|Джимми Макгилл / Сол Гудман]] (63 эпизодта)}} {{Фильмде|2015|[[Ұста де жүгір (фильм, 2015)|Ұста де жүгір]]|Kitchen Sink|Шутер Паркер}} {{Фильмде|2015|{{iw|Тозаққа және артқа (мультфильм)|Тозаққа және артқа||Hell and Back (film)}}|Hell & Back|[[Шайтан]] (дауыс беру)}} {{Фильмде|2017|[[Сәтсіз туындыгер]]|The Disaster Artist|Константин Станиславский}} {{Фильмде|2017|[[Құпия құжаттама (фильм)|Құпия құжаттама]]|The Post|Бен Багдикян}} {{МФильмде|2018|[[Супер отбасы 2]]|Incredibles 2|Уинстон Девор}} {{Фильмде|2019|[[Сүйсең – патшайымды сүй]]|Long Shot|President Chambers}} {{Фильмде|2019|[[Менің атым Долемайт]]|Dolemite Is My Name|Лоуренс Вулнер}} {{Фильмде|2019|[[Кішкентай әйелдер (фильм, 2019)|Кішкентай әйелдер]]|Little Women|әкесі Марч}} {{МСериалда|2019||[[Болдырмау (мультхикая)|Болдырмау]]|Undone|Джейкоб}} {{Фильмде|2021|[[Ешкім (фильм)|Ешкім]]|Nobody|Хатч Мэнселл}} {{Фильмде|2021|[[Хэллоуин өлтіреді]]|Halloween Kills|Боб Симмс}} {{Сериалда|2023|2023|[[Аю (телехикая)|Аю]]|The Bear|Ли ағай (''Fishes'' эпизодында)}} {{Сериалда|2023||[[Бақытты Хэнк]]|Lucky Hank|кіші Уильям Генри Деверо}} {{Фильмде|2025|[[Ешкім 2]]|Nobody 2|Хатч Мэнселл}} {{Фильмде|2025|[[Нормал (фильм)|Нормал]]|Normal|Улисс}} {{ФильмдеТөм}} === Сценарийші === {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда|1987|1995|[[Сенбі күні кешке тікелей эфир]]|Saturday Night Live|133 шығарылым}} {{Сериалда|1992|1993|{{iw|Бен Стиллер шоуы|||The Ben Stiller Show}}|The Ben Stiller Show|12 шығарылым}} {{Сериалда|1993|1994|{{iw|Конан О’Брайенмен кешкісін кеш|||Late Night with Conan O'Brien}}|Late Night with Conan O'Brien|14 шығарылым}} {{Сериалда|1995|1998|{{iw|Боб пен Дэвидтің Мырза Шоуы|||Mr. Show with Bob and David}}|Mr. Show with Bob and David|30 шығарылым}} {{Фильмде|2002|{{iw|Жүгіру, Ронни, жүгіру|||Run Ronnie Run}}|Run Ronnie Run|}} {{Сериалда|2004|2006|[[Том идёт к мэру]]|Tom Goes to the Mayor|28 эпизод}} {{Сериалда|2007|2007|{{iw|Дерек пен Саймон|||Derek & Simon}}|Derek & Simon|13 эпизод}} {{Сериалда|2007||{{iw|Тим мен Эриктің керемет шоуы, керемет жұмыс!|||Tim and Eric Awesome Show, Great Job!}}|Tim and Eric Awesome Show, Great Job!|11 эпизод}} {{Фильмде|2013|[[Муви 43]]|Movie 43|бір сегмент}} {{ФильмдеТөм}} === Продюсер === {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда|1995|1998|{{iw|Боб пен Дэвидтің Мырза Шоуы|||Mr. Show with Bob and David}}|Mr. Show with Bob and David|30 шығарылым}} {{Фильмде|2003|{{iw|Мелвин түскі асқа барады|||Melvin Goes to Dinner}}|Melvin Goes to Dinner|}} {{Сериалда|2004|2006|[[Том мэрге барады]]|Tom Goes to the Mayor|31 эпизод}} {{Сериалда|2007|2007|{{iw|Дерек пен Саймон|||Derek & Simon}}|Derek & Simon|13 эпизод}} {{Фильмде|2021|[[Ешкім (фильм)|Ешкім]]|Nobody|}} {{ФильмдеТөм}} === Режиссер === {{ФильмдеЖоғ}} {{Фильмде|2003|{{iw|Мелвин түскі асқа барады|||Melvin Goes to Dinner}}|Melvin Goes to Dinner|}} {{Фильмде|2006|[[Түрмеге бардық]]|Let’s Go to Prison|}} {{Сериалда|2007|2007|{{iw|Дерек пен Саймон|||Derek & Simon}}|Derek & Simon|13 эпизод}} {{Фильмде|2007|{{iw|Сүлеймен Ағайындылар|||The Brothers Solomon}}|The Brothers Solomon|}} {{Фильмде|2013|[[Муви 43]]|Movie 43|бір сегмент}} {{ФильмдеТөм}} == Таңдалған марапаттар мен номинациялар == ''<small>Боб Оденкерктің марапаттары мен номинацияларының толық тізімімен [https://www.imdb.com/name/nm0644022/awards IMDB.com сайтында]танысуға болады{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916013024/http://www.imdb.com/name/nm0644022/awards |date=2013-09-16 }}</small>'' * 1989 — «[[Saturday Night Live|Сенбі күні кешке тікелей эфирде]]<nowiki/>» телешоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында [[Прайм-тайм «Эмми» сыйлығы|«Эмми» прайм-тайм сыйлығы]] (тағы он тоғыз сценаристпен бірге) — '''жеңіс'''. * 1990 — «Сенбі күні кешке тікелей эфирде» телешоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы он сегіз сценаристпен бірге) — '''номинация'''. * 1991 — «Сенбі күні кешке тікелей эфирде» телешоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы он алты сценаристпен бірге) — '''номинация'''. * 1993 — {{iw|Бен Стиллер шоуы|«Бен Стиллер шоуы»||The Ben Stiller Show}}» скетч-шоуы үшін «Үздік жеке жетістік (музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған сценарий)» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы тоғыз сценаристпен бірге) — '''жеңіс'''. * 1998 — {{iw|Боб пен Дэвид қатысқан Мистер Шоу|«Боб пен Дэвид қатысқан Мистер Шоу»||Mr. Show with Bob and David}} скетч-шоуы үшін «Үздік музыка мен өлеңдер» (тағы төрт композитор және ақынмен бірге) және «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» (тағы сегіз сценаристпен бірге) санаттарында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы — екі '''номинация''' да. * 1999 — «Боб пен Дэвид қатысқан Мистер Шоу» скетч-шоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы сегіз сценаристпен бірге) — '''номинация'''. * 2014 — «[[Муви 43]]<nowiki/>» үшін ең нашар режиссура (тағы он екі қоюшымен бірге) және ең нашар сценарий (тағы он сегіз сценаристпен бірге) үшін «Алтын таңқурай» — '''жеңіс'''.<ref>{{Cite web|url=http://www.deadline.com/2014/03/razzie-awards-will-smith-after-earth-movie-43/|title=Объявлены победители премии «Золотая малина» за 2013 год|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-03-02|archivedate=2014-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140305013758/http://www.deadline.com/2014/03/razzie-awards-will-smith-after-earth-movie-43/|lang=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Ресми сайт}} * [http://articles.latimes.com/2003/mar/14/entertainment/et-oksenhorn14 Four comics face reality]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120715050707/http://articles.latimes.com/2003/mar/14/entertainment/et-oksenhorn14 |date=2012-07-15 }} ''articles.latimes.com'' сайтында, 14 наурыз 2003 * [http://www.funnyordie.com/bob_odenkirk Боб Оденкерк]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602190906/http://www.funnyordie.com/bob_odenkirk |date=2013-06-02 }} ''funnyordie.com'' сайтында * ''Боб Оденкерк''. [http://www.newyorker.com/humor/2012/08/13/120813sh_shouts_odenkirk «Суретшінің портреті»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130612184407/http://www.newyorker.com/humor/2012/08/13/120813sh_shouts_odenkirk |date=2013-06-12 }} ''newyorker.com'' сайтында, 13 тамыз 2012 '''Сұхбат''' * [https://web.archive.org/web/20111220230837/http://blogs.amctv.com/breaking-bad/2009/04/bob-odenkirk-interview.php Q&A — Bob Odenkirk (Saul Goodman)] ''amctv.com'' сайттағы * [http://www.avclub.com/articles/bob-odenkirk,39237/ Сұхбат]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520152116/http://www.avclub.com/articles/bob-odenkirk,39237/ |date=2013-05-20 }} ''avclub.com'' сайтында, 18 наурыз 2010 * [http://www.chicagoreader.com/chicago/bob-odenkirk/Content?oid=1141571 How I Made It in Comedy: Bob Odenkirk]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027025854/http://www.chicagoreader.com/chicago/bob-odenkirk/Content?oid=1141571 |date=2013-10-27 }} ''chicagoreader.com'' сайтында, 2 шілде 2009 * [https://web.archive.org/web/20120723010603/http://www.scenemissingmagazine.com/interview/interview-wbob-odenkirk-director-melvin-goes-to-dinner-comedian-mrshow/ Interview W/Bob Odenkirk — Director, ''Melvin Goes to Dinner'' — Comedian, ''Mr.Show''] ''scenemissingmagazine.com'' сайтында, 15 қазан 2004 * [https://web.archive.org/web/20110714122750/http://mpempire.com/?p=1312 Сұхбат] ''mpempire.com'' сайтында, ақпан 2004 5gykcby6pyefzkgm3fysph7fr83lxx3 3604605 3604604 2026-05-13T19:01:04Z Kasymov 10777 + [[Санат:АҚШ комиктері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3604605 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф | есімі = Боб Оденкерк | шынайы есімі = {{lang-en|Bob Odenkirk}} | сурет = Bob Odenkirk at 53rd Saturn Awards 2026-02.jpg | сурет ені = | сурет атауы = Оденкерк 2026 жылы | туған кездегі есімі = Роберт Джон Оденкерк | туған күні = 22.10.1962 | туған жері = [[Беруин (Иллинойс)|Беруин]], [[Кук (округ, Иллинойс)|Кук]], [[Иллинойс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = | білімі = Чикагодағы Колумбия колледжі | мамандығы = {{актер|АҚШ телевидение|XX ғасыр|XXI ғасыр}}<br>{{сценарийші|АҚШ|XX ғасыр|XXI ғасыр}}<br>{{кинопродюсер|АҚШ|XX ғасыр|XXI ғасыр}}<br>{{режиссер|АҚШ|XXI ғасыр}}<br>комик | азаматтығы = {{USA}} | белсенді жылдары = 1987 — {{қ. у.}} | бағыты = | киностудия = | жұбайы = Наоми Оденкерк (1997 жылдан бастап) | серігі = | ата-анасы = Уолтер Оденкерк, Барбара Оденкерк | туыстары = Билл Оденкерк (інісі) | отбасы = | марапаттары = «[[Эмми]]» (1989, 1993)<br>«[[Сатурн (сыйлық)|Сатурн]]» (2022) | imdb_id = 0644022 | олтаңбасы = | сайты = [http://bobodenkirk.com bobodenkirk.com] | ортаққор = Bob Odenkirk }} [[Сурет:Lavell Crawford Bob Odenkirk Breaking Bad.jpg|250px|нобай|оңға||Боб Оденкерк (оң жақта) актер-комик [[Лавелл Кроуфорд]]пен бірге, 2011 жыл]] '''Роберт Джон «Боб» Оденкерк''' ({{Lang-en|Robert John «Bob» Odenkirk}}; [[22 қазан]] [[1962 жыл|1962]], [[Беруин (Иллинойс)|Беруин]], [[Иллинойс]]) — америкалық актер, комик, сценарист, продюсер және режиссер. Ол көбінесе «[[Жамандыққа бет бұру]]<nowiki/>» (2008—2013) криминалдық драмасындағы және оның «[[Солды шақырған жөн]]<nowiki/>» (2015—2022) спин-оффындағы адвокат [[Сол Гудман]]ның рөлімен танымал, бұл рөлі үшін ол драмалық сериалдағы үздік ер адам рөлі үшін төрт «[[Эмми]]<nowiki/>» номинациясын алды. Ол сондай-ақ комик және досы [[Дэвид Кросс (актёр)|Дэвид Кросс]]пен бірге жасаған «[[Боб пен Дэвидтің Мистер Шоуы]]<nowiki/>» (1995—1998) комедиялық сериалымен және «[[Ешкім (фильм)|Ешкім]]<nowiki/>» (2021) боевигіндегі және оның [[Ешкім (фильм)|жалға]]сындағы басты рөлімен белгілі. == Өмірбаяны == Роберт Джон Оденкерк 1962 жылы 22 қазанда [[Иллинойс]] штатының [[Беруин (Иллинойс)|Беруин]] қаласында дүниеге келген, ал сол штаттың [[Нейпервилл]] қаласында өскен. Ата-анасы — Барбара Оденкерк пен Уолтер Оденкерк, неміс және ирланд тектес рим-католиктер.<ref>{{Cite web|url=http://chicago.timeout.com/articles/tv/83713/bob-odenkirk-interview|title=Bob Odenkirk - Interview - Time Out Chicago|publisher=archive.is|access-date=|archive-url=|archive-date=|accessdate=2016-04-09|archivedate=2010-03-24|archiveurl=https://archive.today/20100324192500/http://chicago.timeout.com/articles/tv/83713/bob-odenkirk-interview|lang=en}}</ref> Әкесі баспа бизнесінде жұмыс істеген. Оденкерктің алты аға-қарындасы бар, оның ішінде ағайындылардың бірі {{iw|Билл Оденкерк|Билл||Bill Odenkirk}} (1965 ж.т.) де сценарист-комик болып жұмыс істейді. Уолтер Оденкерк отбасынан кетіп, 1986 жылы сүйек қатерлі ісігінен қайтыс болды. Өмірінің соңғы жылдарында ол алкоголизммен ауырған, бұл содан бері ешқашан спирттік ішімдік ішпейтін Бобқа әсер етті. Боб {{iw|Чикагодағы Колумбия колледжінде|Чикагодағы Колумбия колледжі||Columbia College Chicago}} оқыды, сонда алғаш рет өзін комик ретінде сынап көрді: ди-джей болды және жергілікті [[Студенттік радио|университеттік радиостанция]] үшін сценарийлер жазды; оның алғашқы ұстазы белгілі актер, режиссер және оқытушы [[Дел Клоуз]] болды. 1988 жылы Боб Оденкерк алғаш рет теледидарға шықты: танымал «[[Saturday Night Live|Сенбі күні кешке тікелей эфир]]де» шоуында әртүрлі комедиялық рөлдерді сомдады, үш жыл ішінде он екі шығарылымға қатысты. Оның осы бағдарламадағы сценарист ретіндегі жұмысы әлдеқайда өнімді болды: сегіз жыл ішінде 133 шығарылым. Продюсер ретіндегі алғашқы тәжірибесі — 1996 жыл, ''Mr. Show with Bob and David: Fantastic Newness'' телефильмі; режиссер ретіндегі дебюті — 1998 жыл, «{{iw|Боб пен Дэвидтің Мистер Шоуы|Боб пен Дэвидтің Мистер Шоуы||Mr. Show with Bob and David}}» скетч-шоуының эпизодтарының бірі. 1997 жылдан бастап Наоми Оденкеркке (қыз күніндегі тегі — Йомтов) үйленген, ерлі-зайыптылардың екі баласы бар: Натан Уильям (1998 ж.т.) және Эрин Джейн (2000 ж.т.).<ref>[http://articles.latimes.com/2009/dec/28/entertainment/la-et-newyears-kids28-2009dec28 New Year’s Eve — with the kids?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104161139/http://articles.latimes.com/2009/dec/28/entertainment/la-et-newyears-kids28-2009dec28 |date=2012-11-04 }} articles.latimes.com сайтта, 28 желтоқсан 2009</ref> === Денсаулық === 2021 жылдың шілдесінде актер жүрек талмасына ұшырады. Сұхбатында ол инфаркттан кейін сол күнгі оқиғаларды, сондай-ақ қалпына келтірудің алғашқы екі аптасын еске түсіре алмайтынын айтты.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2022/02/21/odenkirk/|title=Звезда сериала «Во все тяжкие» рассказал о потере памяти после инфаркта|website=Lenta.RU|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-02-21|archivedate=2022-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220221124504/https://lenta.ru/news/2022/02/21/odenkirk/}}</ref> == Фильмография == === Актёр === {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда|1988|1991|[[Сенбі күні кешке тікелей эфир]]|Saturday Night Live|әр түрлі рөлдер (12 шығарылымда)}} {{Сериалда|1992|1993|{{iw|Бен Стиллер шоуы|||The Ben Stiller Show}}|The Ben Stiller Show|әр түрлі рөлдер (13 шығарылымда)}} {{Фильмде|1993|[[Уэйн әлемі 2]]|Wayne's World 2|концерттегі жанкүйер}} {{Сериалда|1993|1998|{{iw|Ларри Сандерс шоуы|||The Larry Sanders Show}}|The Larry Sanders Show|Стиви Грант (11 шығарылымда)}} {{Фильмде|1994|[[Кіршіксіз таза жады]]|Clean Slate|полицей}} {{Фильмде|1996|[[Мысықтар мен иттер туралы шындық]]|The Truth About Cats & Dogs|кітап дүкеніндегі адам}} {{Сериалда|1996||[[Сайнфелд (телехикая)|Сайнфелд]]|Seinfeld|Бен (8 сезон, 9 эпизод)|Ben}} {{Фильмде|1996|[[Кабельші]]|The Cable Guy|Стивен Ковачтың ағасы}} {{Фильмде|1996|{{iw|Гаффманды күту|||Waiting for Guffman}}|Waiting for Guffman|ер адам тыңдауда (несиелерде жоқ)}} {{Сериалда|1997|2001|[[Барлығы Раймондты жақсы көреді]]|Everybody Loves Raymond|Скотт Преман (2 эпизодта)}} {{Фильмде|1999|[[Күннен үшінші планета]]|3rd Rock from the Sun|сақтандыру агенті (5 сезон 3 серия)}} {{Фильмде|2001|[[Маймыл сүйегі]]|Monkeybone|бас хирург}} {{Фильмде|2001|[[Доктор Дулиттл 2]]|Dr. Dolittle 2|бірнеше жануарлардың дауысы}} {{Фильмде|2002|{{iw|Жүгіру, Ронни, жүгіру|||Run Ronnie Run}}|Run Ronnie Run|әр түрлі рөлдер}} {{Фильмде|2003|{{iw|Мелвин түскі асқа барады|||Melvin Goes to Dinner}}|Melvin Goes to Dinner|Кит}} {{Сериалда|2004|2006|[[Том мэрге барады]]|Tom Goes to the Mayor|әр түрлі рөлдер (21 эпизодта дауыстау)}} {{Фильмде|2005|{{iw|Менің үлкен тәуелсіз фильмім|||My Big Fat Independent Movie}}|My Big Fat Independent Movie|Стив}} {{Фильмде|2006|[[Біртүрлі туыстар]]|Relative Strangers|Митч Клейтон}} {{Фильмде|2006|[[Түрмеге бардық]]|Let’s Go to Prison|Дюан Розенберг}} {{Фильмде|2007|{{iw|Сүлеймен Ағайындылар|||The Brothers Solomon}}|The Brothers Solomon|Джим Тричер}} {{Сериалда|2007|2010|{{iw|Тим мен Эриктің керемет шоуы, керемет жұмыс!|||Tim and Eric Awesome Show, Great Job!}}|Tim and Eric Awesome Show, Great Job!|диктор (26 эпизодта)}} {{Сериалда|2008|2012|[[Мен сіздің анаңызды қалай кездестірдім]]|How I Met Your Mother|Артур Хоббс (9 эпизодта)}} {{Сериалда|2009|2010|[[Америкалық әке!]]|American Dad!|телеведущий / рабочий (озвучивание в 3 эпизодах)}} {{Сериалда|2009|2013|[[Жамандыққа бет бұру]]|Breaking Bad|[[Сол Гудман]] (43 эпизодта)}} {{Фильмде|2010|{{iw|Қылмыскерлер фотосуреттері|||Operation: Endgame}}|Operation: Endgame|[[Император (Таро картасы)|«Император»]]}} {{Фильмде|2010|[[Сымбаттылар]]|Entourage|Кен Остин (3 эпизодта)}} {{Фильмде|2011|[[Мені үйге апарыңыз]]|Take Me Home Tonight|Майк}} {{Фильмде|2012|{{iw|Тим мен Эриктің миллиард долларлық фильмі|||Tim and Eric's Billion Dollar Movie}}|Tim and Eric's Billion Dollar Movie|«Шлаанг-Корпорейшн» дикторы}} {{Фильмде|2012|{{iw|Алып механикалық адам|||The Giant Mechanical Man}}|The Giant Mechanical Man|Марк}} {{Сериалда|2012||[[Кеңсе (телехикая, АҚШ)|Кеңсе]]|The Office|Марк Фрэнкс ({{comment|1 эпизодта|}})}} {{Фильмде|2013|[[Қызықты уақыт]]|The Spectacular Now|Саттер Кили бастығы}} {{Фильмде|2013|[[Небраска (фильм)|Небраска]]|Nebraska|Росс Грант}} {{Сериалда|2014||[[Фарго (телехикая)|Фарго]]|Fargo|Билл Освальт (9 эпизодта)}} {{Сериалда|2015|2022|[[Солды шақырған жөн]]|Better Call Saul|[[Сол Гудман|Джимми Макгилл / Сол Гудман]] (63 эпизодта)}} {{Фильмде|2015|[[Ұста де жүгір (фильм, 2015)|Ұста де жүгір]]|Kitchen Sink|Шутер Паркер}} {{Фильмде|2015|{{iw|Тозаққа және артқа (мультфильм)|Тозаққа және артқа||Hell and Back (film)}}|Hell & Back|[[Шайтан]] (дауыс беру)}} {{Фильмде|2017|[[Сәтсіз туындыгер]]|The Disaster Artist|Константин Станиславский}} {{Фильмде|2017|[[Құпия құжаттама (фильм)|Құпия құжаттама]]|The Post|Бен Багдикян}} {{МФильмде|2018|[[Супер отбасы 2]]|Incredibles 2|Уинстон Девор}} {{Фильмде|2019|[[Сүйсең – патшайымды сүй]]|Long Shot|President Chambers}} {{Фильмде|2019|[[Менің атым Долемайт]]|Dolemite Is My Name|Лоуренс Вулнер}} {{Фильмде|2019|[[Кішкентай әйелдер (фильм, 2019)|Кішкентай әйелдер]]|Little Women|әкесі Марч}} {{МСериалда|2019||[[Болдырмау (мультхикая)|Болдырмау]]|Undone|Джейкоб}} {{Фильмде|2021|[[Ешкім (фильм)|Ешкім]]|Nobody|Хатч Мэнселл}} {{Фильмде|2021|[[Хэллоуин өлтіреді]]|Halloween Kills|Боб Симмс}} {{Сериалда|2023|2023|[[Аю (телехикая)|Аю]]|The Bear|Ли ағай (''Fishes'' эпизодында)}} {{Сериалда|2023||[[Бақытты Хэнк]]|Lucky Hank|кіші Уильям Генри Деверо}} {{Фильмде|2025|[[Ешкім 2]]|Nobody 2|Хатч Мэнселл}} {{Фильмде|2025|[[Нормал (фильм)|Нормал]]|Normal|Улисс}} {{ФильмдеТөм}} === Сценарийші === {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда|1987|1995|[[Сенбі күні кешке тікелей эфир]]|Saturday Night Live|133 шығарылым}} {{Сериалда|1992|1993|{{iw|Бен Стиллер шоуы|||The Ben Stiller Show}}|The Ben Stiller Show|12 шығарылым}} {{Сериалда|1993|1994|{{iw|Конан О’Брайенмен кешкісін кеш|||Late Night with Conan O'Brien}}|Late Night with Conan O'Brien|14 шығарылым}} {{Сериалда|1995|1998|{{iw|Боб пен Дэвидтің Мырза Шоуы|||Mr. Show with Bob and David}}|Mr. Show with Bob and David|30 шығарылым}} {{Фильмде|2002|{{iw|Жүгіру, Ронни, жүгіру|||Run Ronnie Run}}|Run Ronnie Run|}} {{Сериалда|2004|2006|[[Том идёт к мэру]]|Tom Goes to the Mayor|28 эпизод}} {{Сериалда|2007|2007|{{iw|Дерек пен Саймон|||Derek & Simon}}|Derek & Simon|13 эпизод}} {{Сериалда|2007||{{iw|Тим мен Эриктің керемет шоуы, керемет жұмыс!|||Tim and Eric Awesome Show, Great Job!}}|Tim and Eric Awesome Show, Great Job!|11 эпизод}} {{Фильмде|2013|[[Муви 43]]|Movie 43|бір сегмент}} {{ФильмдеТөм}} === Продюсер === {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда|1995|1998|{{iw|Боб пен Дэвидтің Мырза Шоуы|||Mr. Show with Bob and David}}|Mr. Show with Bob and David|30 шығарылым}} {{Фильмде|2003|{{iw|Мелвин түскі асқа барады|||Melvin Goes to Dinner}}|Melvin Goes to Dinner|}} {{Сериалда|2004|2006|[[Том мэрге барады]]|Tom Goes to the Mayor|31 эпизод}} {{Сериалда|2007|2007|{{iw|Дерек пен Саймон|||Derek & Simon}}|Derek & Simon|13 эпизод}} {{Фильмде|2021|[[Ешкім (фильм)|Ешкім]]|Nobody|}} {{ФильмдеТөм}} === Режиссер === {{ФильмдеЖоғ}} {{Фильмде|2003|{{iw|Мелвин түскі асқа барады|||Melvin Goes to Dinner}}|Melvin Goes to Dinner|}} {{Фильмде|2006|[[Түрмеге бардық]]|Let’s Go to Prison|}} {{Сериалда|2007|2007|{{iw|Дерек пен Саймон|||Derek & Simon}}|Derek & Simon|13 эпизод}} {{Фильмде|2007|{{iw|Сүлеймен Ағайындылар|||The Brothers Solomon}}|The Brothers Solomon|}} {{Фильмде|2013|[[Муви 43]]|Movie 43|бір сегмент}} {{ФильмдеТөм}} == Таңдалған марапаттар мен номинациялар == ''<small>Боб Оденкерктің марапаттары мен номинацияларының толық тізімімен [https://www.imdb.com/name/nm0644022/awards IMDB.com сайтында]танысуға болады{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916013024/http://www.imdb.com/name/nm0644022/awards |date=2013-09-16 }}</small>'' * 1989 — «[[Saturday Night Live|Сенбі күні кешке тікелей эфирде]]<nowiki/>» телешоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында [[Прайм-тайм «Эмми» сыйлығы|«Эмми» прайм-тайм сыйлығы]] (тағы он тоғыз сценаристпен бірге) — '''жеңіс'''. * 1990 — «Сенбі күні кешке тікелей эфирде» телешоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы он сегіз сценаристпен бірге) — '''номинация'''. * 1991 — «Сенбі күні кешке тікелей эфирде» телешоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы он алты сценаристпен бірге) — '''номинация'''. * 1993 — {{iw|Бен Стиллер шоуы|«Бен Стиллер шоуы»||The Ben Stiller Show}}» скетч-шоуы үшін «Үздік жеке жетістік (музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған сценарий)» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы тоғыз сценаристпен бірге) — '''жеңіс'''. * 1998 — {{iw|Боб пен Дэвид қатысқан Мистер Шоу|«Боб пен Дэвид қатысқан Мистер Шоу»||Mr. Show with Bob and David}} скетч-шоуы үшін «Үздік музыка мен өлеңдер» (тағы төрт композитор және ақынмен бірге) және «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» (тағы сегіз сценаристпен бірге) санаттарында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы — екі '''номинация''' да. * 1999 — «Боб пен Дэвид қатысқан Мистер Шоу» скетч-шоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы сегіз сценаристпен бірге) — '''номинация'''. * 2014 — «[[Муви 43]]<nowiki/>» үшін ең нашар режиссура (тағы он екі қоюшымен бірге) және ең нашар сценарий (тағы он сегіз сценаристпен бірге) үшін «Алтын таңқурай» — '''жеңіс'''.<ref>{{Cite web|url=http://www.deadline.com/2014/03/razzie-awards-will-smith-after-earth-movie-43/|title=Объявлены победители премии «Золотая малина» за 2013 год|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-03-02|archivedate=2014-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140305013758/http://www.deadline.com/2014/03/razzie-awards-will-smith-after-earth-movie-43/|lang=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Ресми сайт}} * [http://articles.latimes.com/2003/mar/14/entertainment/et-oksenhorn14 Four comics face reality]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120715050707/http://articles.latimes.com/2003/mar/14/entertainment/et-oksenhorn14 |date=2012-07-15 }} ''articles.latimes.com'' сайтында, 14 наурыз 2003 * [http://www.funnyordie.com/bob_odenkirk Боб Оденкерк]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602190906/http://www.funnyordie.com/bob_odenkirk |date=2013-06-02 }} ''funnyordie.com'' сайтында * ''Боб Оденкерк''. [http://www.newyorker.com/humor/2012/08/13/120813sh_shouts_odenkirk «Суретшінің портреті»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130612184407/http://www.newyorker.com/humor/2012/08/13/120813sh_shouts_odenkirk |date=2013-06-12 }} ''newyorker.com'' сайтында, 13 тамыз 2012 '''Сұхбат''' * [https://web.archive.org/web/20111220230837/http://blogs.amctv.com/breaking-bad/2009/04/bob-odenkirk-interview.php Q&A — Bob Odenkirk (Saul Goodman)] ''amctv.com'' сайттағы * [http://www.avclub.com/articles/bob-odenkirk,39237/ Сұхбат]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520152116/http://www.avclub.com/articles/bob-odenkirk,39237/ |date=2013-05-20 }} ''avclub.com'' сайтында, 18 наурыз 2010 * [http://www.chicagoreader.com/chicago/bob-odenkirk/Content?oid=1141571 How I Made It in Comedy: Bob Odenkirk]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027025854/http://www.chicagoreader.com/chicago/bob-odenkirk/Content?oid=1141571 |date=2013-10-27 }} ''chicagoreader.com'' сайтында, 2 шілде 2009 * [https://web.archive.org/web/20120723010603/http://www.scenemissingmagazine.com/interview/interview-wbob-odenkirk-director-melvin-goes-to-dinner-comedian-mrshow/ Interview W/Bob Odenkirk — Director, ''Melvin Goes to Dinner'' — Comedian, ''Mr.Show''] ''scenemissingmagazine.com'' сайтында, 15 қазан 2004 * [https://web.archive.org/web/20110714122750/http://mpempire.com/?p=1312 Сұхбат] ''mpempire.com'' сайтында, ақпан 2004 [[Санат:АҚШ комиктері]] kogchs744xu94rv7yorqe6fnifb2z6i 3604607 3604605 2026-05-13T19:02:04Z Kasymov 10777 3604607 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф | есімі = Боб Оденкерк | шынайы есімі = {{lang-en|Bob Odenkirk}} | сурет = Bob Odenkirk at 53rd Saturn Awards 2026-02.jpg | сурет ені = | сурет атауы = Оденкерк 2026 жылы | туған кездегі есімі = Роберт Джон Оденкерк | туған күні = 22.10.1962 | туған жері = [[Беруин (Иллинойс)|Беруин]], [[Кук (округ, Иллинойс)|Кук]], [[Иллинойс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = | білімі = Чикагодағы Колумбия колледжі | мамандығы = {{актер|АҚШ телевидение|XX ғасыр|XXI ғасыр}}<br>{{сценарийші|АҚШ|XX ғасыр|XXI ғасыр}}<br>{{кинопродюсер|АҚШ|XX ғасыр|XXI ғасыр}}<br>{{Кинорежиссёр|АҚШ|XXI ғасыр}}<br>комик | азаматтығы = {{USA}} | белсенді жылдары = 1987 — {{қ. у.}} | бағыты = | киностудия = | жұбайы = Наоми Оденкерк (1997 жылдан бастап) | серігі = | ата-анасы = Уолтер Оденкерк, Барбара Оденкерк | туыстары = Билл Оденкерк (інісі) | отбасы = | марапаттары = «[[Эмми]]» (1989, 1993)<br>«[[Сатурн (сыйлық)|Сатурн]]» (2022) | imdb_id = 0644022 | олтаңбасы = | сайты = [http://bobodenkirk.com bobodenkirk.com] | ортаққор = Bob Odenkirk }} [[Сурет:Lavell Crawford Bob Odenkirk Breaking Bad.jpg|250px|нобай|оңға||Боб Оденкерк (оң жақта) актер-комик [[Лавелл Кроуфорд]]пен бірге, 2011 жыл]] '''Роберт Джон «Боб» Оденкерк''' ({{Lang-en|Robert John «Bob» Odenkirk}}; [[22 қазан]] [[1962 жыл|1962]], [[Беруин (Иллинойс)|Беруин]], [[Иллинойс]]) — америкалық актер, комик, сценарист, продюсер және режиссер. Ол көбінесе «[[Жамандыққа бет бұру]]<nowiki/>» (2008—2013) криминалдық драмасындағы және оның «[[Солды шақырған жөн]]<nowiki/>» (2015—2022) спин-оффындағы адвокат [[Сол Гудман]]ның рөлімен танымал, бұл рөлі үшін ол драмалық сериалдағы үздік ер адам рөлі үшін төрт «[[Эмми]]<nowiki/>» номинациясын алды. Ол сондай-ақ комик және досы [[Дэвид Кросс (актёр)|Дэвид Кросс]]пен бірге жасаған «[[Боб пен Дэвидтің Мистер Шоуы]]<nowiki/>» (1995—1998) комедиялық сериалымен және «[[Ешкім (фильм)|Ешкім]]<nowiki/>» (2021) боевигіндегі және оның [[Ешкім (фильм)|жалға]]сындағы басты рөлімен белгілі. == Өмірбаяны == Роберт Джон Оденкерк 1962 жылы 22 қазанда [[Иллинойс]] штатының [[Беруин (Иллинойс)|Беруин]] қаласында дүниеге келген, ал сол штаттың [[Нейпервилл]] қаласында өскен. Ата-анасы — Барбара Оденкерк пен Уолтер Оденкерк, неміс және ирланд тектес рим-католиктер.<ref>{{Cite web|url=http://chicago.timeout.com/articles/tv/83713/bob-odenkirk-interview|title=Bob Odenkirk - Interview - Time Out Chicago|publisher=archive.is|access-date=|archive-url=|archive-date=|accessdate=2016-04-09|archivedate=2010-03-24|archiveurl=https://archive.today/20100324192500/http://chicago.timeout.com/articles/tv/83713/bob-odenkirk-interview|lang=en}}</ref> Әкесі баспа бизнесінде жұмыс істеген. Оденкерктің алты аға-қарындасы бар, оның ішінде ағайындылардың бірі {{iw|Билл Оденкерк|Билл||Bill Odenkirk}} (1965 ж.т.) де сценарист-комик болып жұмыс істейді. Уолтер Оденкерк отбасынан кетіп, 1986 жылы сүйек қатерлі ісігінен қайтыс болды. Өмірінің соңғы жылдарында ол алкоголизммен ауырған, бұл содан бері ешқашан спирттік ішімдік ішпейтін Бобқа әсер етті. Боб {{iw|Чикагодағы Колумбия колледжінде|Чикагодағы Колумбия колледжі||Columbia College Chicago}} оқыды, сонда алғаш рет өзін комик ретінде сынап көрді: ди-джей болды және жергілікті [[Студенттік радио|университеттік радиостанция]] үшін сценарийлер жазды; оның алғашқы ұстазы белгілі актер, режиссер және оқытушы [[Дел Клоуз]] болды. 1988 жылы Боб Оденкерк алғаш рет теледидарға шықты: танымал «[[Saturday Night Live|Сенбі күні кешке тікелей эфир]]де» шоуында әртүрлі комедиялық рөлдерді сомдады, үш жыл ішінде он екі шығарылымға қатысты. Оның осы бағдарламадағы сценарист ретіндегі жұмысы әлдеқайда өнімді болды: сегіз жыл ішінде 133 шығарылым. Продюсер ретіндегі алғашқы тәжірибесі — 1996 жыл, ''Mr. Show with Bob and David: Fantastic Newness'' телефильмі; режиссер ретіндегі дебюті — 1998 жыл, «{{iw|Боб пен Дэвидтің Мистер Шоуы|Боб пен Дэвидтің Мистер Шоуы||Mr. Show with Bob and David}}» скетч-шоуының эпизодтарының бірі. 1997 жылдан бастап Наоми Оденкеркке (қыз күніндегі тегі — Йомтов) үйленген, ерлі-зайыптылардың екі баласы бар: Натан Уильям (1998 ж.т.) және Эрин Джейн (2000 ж.т.).<ref>[http://articles.latimes.com/2009/dec/28/entertainment/la-et-newyears-kids28-2009dec28 New Year’s Eve — with the kids?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104161139/http://articles.latimes.com/2009/dec/28/entertainment/la-et-newyears-kids28-2009dec28 |date=2012-11-04 }} articles.latimes.com сайтта, 28 желтоқсан 2009</ref> === Денсаулық === 2021 жылдың шілдесінде актер жүрек талмасына ұшырады. Сұхбатында ол инфаркттан кейін сол күнгі оқиғаларды, сондай-ақ қалпына келтірудің алғашқы екі аптасын еске түсіре алмайтынын айтты.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2022/02/21/odenkirk/|title=Звезда сериала «Во все тяжкие» рассказал о потере памяти после инфаркта|website=Lenta.RU|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-02-21|archivedate=2022-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220221124504/https://lenta.ru/news/2022/02/21/odenkirk/}}</ref> == Фильмография == === Актёр === {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда|1988|1991|[[Сенбі күні кешке тікелей эфир]]|Saturday Night Live|әр түрлі рөлдер (12 шығарылымда)}} {{Сериалда|1992|1993|{{iw|Бен Стиллер шоуы|||The Ben Stiller Show}}|The Ben Stiller Show|әр түрлі рөлдер (13 шығарылымда)}} {{Фильмде|1993|[[Уэйн әлемі 2]]|Wayne's World 2|концерттегі жанкүйер}} {{Сериалда|1993|1998|{{iw|Ларри Сандерс шоуы|||The Larry Sanders Show}}|The Larry Sanders Show|Стиви Грант (11 шығарылымда)}} {{Фильмде|1994|[[Кіршіксіз таза жады]]|Clean Slate|полицей}} {{Фильмде|1996|[[Мысықтар мен иттер туралы шындық]]|The Truth About Cats & Dogs|кітап дүкеніндегі адам}} {{Сериалда|1996||[[Сайнфелд (телехикая)|Сайнфелд]]|Seinfeld|Бен (8 сезон, 9 эпизод)|Ben}} {{Фильмде|1996|[[Кабельші]]|The Cable Guy|Стивен Ковачтың ағасы}} {{Фильмде|1996|{{iw|Гаффманды күту|||Waiting for Guffman}}|Waiting for Guffman|ер адам тыңдауда (несиелерде жоқ)}} {{Сериалда|1997|2001|[[Барлығы Раймондты жақсы көреді]]|Everybody Loves Raymond|Скотт Преман (2 эпизодта)}} {{Фильмде|1999|[[Күннен үшінші планета]]|3rd Rock from the Sun|сақтандыру агенті (5 сезон 3 серия)}} {{Фильмде|2001|[[Маймыл сүйегі]]|Monkeybone|бас хирург}} {{Фильмде|2001|[[Доктор Дулиттл 2]]|Dr. Dolittle 2|бірнеше жануарлардың дауысы}} {{Фильмде|2002|{{iw|Жүгіру, Ронни, жүгіру|||Run Ronnie Run}}|Run Ronnie Run|әр түрлі рөлдер}} {{Фильмде|2003|{{iw|Мелвин түскі асқа барады|||Melvin Goes to Dinner}}|Melvin Goes to Dinner|Кит}} {{Сериалда|2004|2006|[[Том мэрге барады]]|Tom Goes to the Mayor|әр түрлі рөлдер (21 эпизодта дауыстау)}} {{Фильмде|2005|{{iw|Менің үлкен тәуелсіз фильмім|||My Big Fat Independent Movie}}|My Big Fat Independent Movie|Стив}} {{Фильмде|2006|[[Біртүрлі туыстар]]|Relative Strangers|Митч Клейтон}} {{Фильмде|2006|[[Түрмеге бардық]]|Let’s Go to Prison|Дюан Розенберг}} {{Фильмде|2007|{{iw|Сүлеймен Ағайындылар|||The Brothers Solomon}}|The Brothers Solomon|Джим Тричер}} {{Сериалда|2007|2010|{{iw|Тим мен Эриктің керемет шоуы, керемет жұмыс!|||Tim and Eric Awesome Show, Great Job!}}|Tim and Eric Awesome Show, Great Job!|диктор (26 эпизодта)}} {{Сериалда|2008|2012|[[Мен сіздің анаңызды қалай кездестірдім]]|How I Met Your Mother|Артур Хоббс (9 эпизодта)}} {{Сериалда|2009|2010|[[Америкалық әке!]]|American Dad!|телеведущий / рабочий (озвучивание в 3 эпизодах)}} {{Сериалда|2009|2013|[[Жамандыққа бет бұру]]|Breaking Bad|[[Сол Гудман]] (43 эпизодта)}} {{Фильмде|2010|{{iw|Қылмыскерлер фотосуреттері|||Operation: Endgame}}|Operation: Endgame|[[Император (Таро картасы)|«Император»]]}} {{Фильмде|2010|[[Сымбаттылар]]|Entourage|Кен Остин (3 эпизодта)}} {{Фильмде|2011|[[Мені үйге апарыңыз]]|Take Me Home Tonight|Майк}} {{Фильмде|2012|{{iw|Тим мен Эриктің миллиард долларлық фильмі|||Tim and Eric's Billion Dollar Movie}}|Tim and Eric's Billion Dollar Movie|«Шлаанг-Корпорейшн» дикторы}} {{Фильмде|2012|{{iw|Алып механикалық адам|||The Giant Mechanical Man}}|The Giant Mechanical Man|Марк}} {{Сериалда|2012||[[Кеңсе (телехикая, АҚШ)|Кеңсе]]|The Office|Марк Фрэнкс ({{comment|1 эпизодта|}})}} {{Фильмде|2013|[[Қызықты уақыт]]|The Spectacular Now|Саттер Кили бастығы}} {{Фильмде|2013|[[Небраска (фильм)|Небраска]]|Nebraska|Росс Грант}} {{Сериалда|2014||[[Фарго (телехикая)|Фарго]]|Fargo|Билл Освальт (9 эпизодта)}} {{Сериалда|2015|2022|[[Солды шақырған жөн]]|Better Call Saul|[[Сол Гудман|Джимми Макгилл / Сол Гудман]] (63 эпизодта)}} {{Фильмде|2015|[[Ұста де жүгір (фильм, 2015)|Ұста де жүгір]]|Kitchen Sink|Шутер Паркер}} {{Фильмде|2015|{{iw|Тозаққа және артқа (мультфильм)|Тозаққа және артқа||Hell and Back (film)}}|Hell & Back|[[Шайтан]] (дауыс беру)}} {{Фильмде|2017|[[Сәтсіз туындыгер]]|The Disaster Artist|Константин Станиславский}} {{Фильмде|2017|[[Құпия құжаттама (фильм)|Құпия құжаттама]]|The Post|Бен Багдикян}} {{МФильмде|2018|[[Супер отбасы 2]]|Incredibles 2|Уинстон Девор}} {{Фильмде|2019|[[Сүйсең – патшайымды сүй]]|Long Shot|President Chambers}} {{Фильмде|2019|[[Менің атым Долемайт]]|Dolemite Is My Name|Лоуренс Вулнер}} {{Фильмде|2019|[[Кішкентай әйелдер (фильм, 2019)|Кішкентай әйелдер]]|Little Women|әкесі Марч}} {{МСериалда|2019||[[Болдырмау (мультхикая)|Болдырмау]]|Undone|Джейкоб}} {{Фильмде|2021|[[Ешкім (фильм)|Ешкім]]|Nobody|Хатч Мэнселл}} {{Фильмде|2021|[[Хэллоуин өлтіреді]]|Halloween Kills|Боб Симмс}} {{Сериалда|2023|2023|[[Аю (телехикая)|Аю]]|The Bear|Ли ағай (''Fishes'' эпизодында)}} {{Сериалда|2023||[[Бақытты Хэнк]]|Lucky Hank|кіші Уильям Генри Деверо}} {{Фильмде|2025|[[Ешкім 2]]|Nobody 2|Хатч Мэнселл}} {{Фильмде|2025|[[Нормал (фильм)|Нормал]]|Normal|Улисс}} {{ФильмдеТөм}} === Сценарийші === {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда|1987|1995|[[Сенбі күні кешке тікелей эфир]]|Saturday Night Live|133 шығарылым}} {{Сериалда|1992|1993|{{iw|Бен Стиллер шоуы|||The Ben Stiller Show}}|The Ben Stiller Show|12 шығарылым}} {{Сериалда|1993|1994|{{iw|Конан О’Брайенмен кешкісін кеш|||Late Night with Conan O'Brien}}|Late Night with Conan O'Brien|14 шығарылым}} {{Сериалда|1995|1998|{{iw|Боб пен Дэвидтің Мырза Шоуы|||Mr. Show with Bob and David}}|Mr. Show with Bob and David|30 шығарылым}} {{Фильмде|2002|{{iw|Жүгіру, Ронни, жүгіру|||Run Ronnie Run}}|Run Ronnie Run|}} {{Сериалда|2004|2006|[[Том идёт к мэру]]|Tom Goes to the Mayor|28 эпизод}} {{Сериалда|2007|2007|{{iw|Дерек пен Саймон|||Derek & Simon}}|Derek & Simon|13 эпизод}} {{Сериалда|2007||{{iw|Тим мен Эриктің керемет шоуы, керемет жұмыс!|||Tim and Eric Awesome Show, Great Job!}}|Tim and Eric Awesome Show, Great Job!|11 эпизод}} {{Фильмде|2013|[[Муви 43]]|Movie 43|бір сегмент}} {{ФильмдеТөм}} === Продюсер === {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда|1995|1998|{{iw|Боб пен Дэвидтің Мырза Шоуы|||Mr. Show with Bob and David}}|Mr. Show with Bob and David|30 шығарылым}} {{Фильмде|2003|{{iw|Мелвин түскі асқа барады|||Melvin Goes to Dinner}}|Melvin Goes to Dinner|}} {{Сериалда|2004|2006|[[Том мэрге барады]]|Tom Goes to the Mayor|31 эпизод}} {{Сериалда|2007|2007|{{iw|Дерек пен Саймон|||Derek & Simon}}|Derek & Simon|13 эпизод}} {{Фильмде|2021|[[Ешкім (фильм)|Ешкім]]|Nobody|}} {{ФильмдеТөм}} === Режиссер === {{ФильмдеЖоғ}} {{Фильмде|2003|{{iw|Мелвин түскі асқа барады|||Melvin Goes to Dinner}}|Melvin Goes to Dinner|}} {{Фильмде|2006|[[Түрмеге бардық]]|Let’s Go to Prison|}} {{Сериалда|2007|2007|{{iw|Дерек пен Саймон|||Derek & Simon}}|Derek & Simon|13 эпизод}} {{Фильмде|2007|{{iw|Сүлеймен Ағайындылар|||The Brothers Solomon}}|The Brothers Solomon|}} {{Фильмде|2013|[[Муви 43]]|Movie 43|бір сегмент}} {{ФильмдеТөм}} == Таңдалған марапаттар мен номинациялар == ''<small>Боб Оденкерктің марапаттары мен номинацияларының толық тізімімен [https://www.imdb.com/name/nm0644022/awards IMDB.com сайтында]танысуға болады{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916013024/http://www.imdb.com/name/nm0644022/awards |date=2013-09-16 }}</small>'' * 1989 — «[[Saturday Night Live|Сенбі күні кешке тікелей эфирде]]<nowiki/>» телешоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында [[Прайм-тайм «Эмми» сыйлығы|«Эмми» прайм-тайм сыйлығы]] (тағы он тоғыз сценаристпен бірге) — '''жеңіс'''. * 1990 — «Сенбі күні кешке тікелей эфирде» телешоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы он сегіз сценаристпен бірге) — '''номинация'''. * 1991 — «Сенбі күні кешке тікелей эфирде» телешоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы он алты сценаристпен бірге) — '''номинация'''. * 1993 — {{iw|Бен Стиллер шоуы|«Бен Стиллер шоуы»||The Ben Stiller Show}}» скетч-шоуы үшін «Үздік жеке жетістік (музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған сценарий)» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы тоғыз сценаристпен бірге) — '''жеңіс'''. * 1998 — {{iw|Боб пен Дэвид қатысқан Мистер Шоу|«Боб пен Дэвид қатысқан Мистер Шоу»||Mr. Show with Bob and David}} скетч-шоуы үшін «Үздік музыка мен өлеңдер» (тағы төрт композитор және ақынмен бірге) және «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» (тағы сегіз сценаристпен бірге) санаттарында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы — екі '''номинация''' да. * 1999 — «Боб пен Дэвид қатысқан Мистер Шоу» скетч-шоуы үшін «Музыкалық немесе варьете-бағдарламаға арналған үздік сценарий» санатында «Эмми» прайм-тайм сыйлығы (тағы сегіз сценаристпен бірге) — '''номинация'''. * 2014 — «[[Муви 43]]<nowiki/>» үшін ең нашар режиссура (тағы он екі қоюшымен бірге) және ең нашар сценарий (тағы он сегіз сценаристпен бірге) үшін «Алтын таңқурай» — '''жеңіс'''.<ref>{{Cite web|url=http://www.deadline.com/2014/03/razzie-awards-will-smith-after-earth-movie-43/|title=Объявлены победители премии «Золотая малина» за 2013 год|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-03-02|archivedate=2014-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140305013758/http://www.deadline.com/2014/03/razzie-awards-will-smith-after-earth-movie-43/|lang=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Ресми сайт}} * [http://articles.latimes.com/2003/mar/14/entertainment/et-oksenhorn14 Four comics face reality]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120715050707/http://articles.latimes.com/2003/mar/14/entertainment/et-oksenhorn14 |date=2012-07-15 }} ''articles.latimes.com'' сайтында, 14 наурыз 2003 * [http://www.funnyordie.com/bob_odenkirk Боб Оденкерк]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602190906/http://www.funnyordie.com/bob_odenkirk |date=2013-06-02 }} ''funnyordie.com'' сайтында * ''Боб Оденкерк''. [http://www.newyorker.com/humor/2012/08/13/120813sh_shouts_odenkirk «Суретшінің портреті»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130612184407/http://www.newyorker.com/humor/2012/08/13/120813sh_shouts_odenkirk |date=2013-06-12 }} ''newyorker.com'' сайтында, 13 тамыз 2012 '''Сұхбат''' * [https://web.archive.org/web/20111220230837/http://blogs.amctv.com/breaking-bad/2009/04/bob-odenkirk-interview.php Q&A — Bob Odenkirk (Saul Goodman)] ''amctv.com'' сайттағы * [http://www.avclub.com/articles/bob-odenkirk,39237/ Сұхбат]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520152116/http://www.avclub.com/articles/bob-odenkirk,39237/ |date=2013-05-20 }} ''avclub.com'' сайтында, 18 наурыз 2010 * [http://www.chicagoreader.com/chicago/bob-odenkirk/Content?oid=1141571 How I Made It in Comedy: Bob Odenkirk]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027025854/http://www.chicagoreader.com/chicago/bob-odenkirk/Content?oid=1141571 |date=2013-10-27 }} ''chicagoreader.com'' сайтында, 2 шілде 2009 * [https://web.archive.org/web/20120723010603/http://www.scenemissingmagazine.com/interview/interview-wbob-odenkirk-director-melvin-goes-to-dinner-comedian-mrshow/ Interview W/Bob Odenkirk — Director, ''Melvin Goes to Dinner'' — Comedian, ''Mr.Show''] ''scenemissingmagazine.com'' сайтында, 15 қазан 2004 * [https://web.archive.org/web/20110714122750/http://mpempire.com/?p=1312 Сұхбат] ''mpempire.com'' сайтында, ақпан 2004 [[Санат:АҚШ комиктері]] btzgc40npnpo0o7gs7sqzr3wkjlw83b 0 781175 3604728 3603657 2026-05-14T03:57:15Z ShadZ01 56180 /* Өндірісі */ 3604728 wikitext text/x-wiki {{Кино | Қазақша атауы = Жарқыл биі | Шынайы атауы = {{lang-en|Flashdance}} | Суреті = Flashdance.jpg | Сурет ені = | Сурет атауы = | Жанры = [[Романтикалық фильм|романтикалық драма]] | Режиссёрі = [[Эдриан Лайн]] | Продюсері = [[Джерри Брукхаймер]]<br>[[Дон Симпсон]]<br>Питер Губер<br>Том Джейкобсон<br>[[Линда Обст]]<br>Джон Питерс | Композиторы = [[Джорджо Мородер]] | Қоюшы суретші = | Негізі = Морин Мардердің шынайы оқиғасы | Сценарист = Томас Хедли мл.<br>[[Джо Эстерхаз]] | Актерлер = [[Дженнифер Билз]]<br>Белинда Бауэр<br>[[Майкл Нури]]<br>[[Лилия Скала]] | Операторы = [[Дональд Питерман]] | Компания = Paramount Pictures | Дистрибьютор = | Ұзақтығы = 95 мин | Бюджеті = 7 млн [[АҚШ доллары|$]] | Түсім = 217 млн [[АҚШ доллары|$]] | Мемлекет = {{USA}} | Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | Жыл = 1983 | Алдыңғы фильм = | Келесі фильм = | imdb_id = 0085549 | Сайты = | Ортаққор = Flashdance }} '''«Жарқыл биі»''' ({{Lang-en|Flashdance}}) — режиссер [[Эдриан Лайн]]ның [[1983 жыл кинода|1983 жыл]]ғы [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] [[Романтикалық фильм|романтикалық драмасы]]. Фильм АҚШ-та 1983 жылғы 15 сәуірде прокатқа шықты.<ref name="AFICatalog">{{Cite web|url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/57962|title=AFI{{!}}Catalog|author=|website=|date=|publisher=catalog.afi.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200731174726/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/57962|archivedate=2020-07-31}}</ref> Фильм сюжеті бойынша [[Дженнифер Билз]] кәсіби [[Балет әртісі|балерина]] болуға ұмтылатын жас бишіні (Алекс) ойнайды, ал [[Майкл Нури]] оның жігіті және [[Питтсбург]]те ол күндіз жұмыс істейтін [[Металлургия комбинаты|болат қорыту зауыты]] иесінің рөлін сомдайды. Бұл продюсерлер [[Дон Симпсон]] мен [[Джерри Брукхаймер]]дің алғашқы бірлескен жұмысы болды. Алекстің күрделі би сахналары дублерлердің көмегімен түсірілген (Билздің басты дублері титрда көрсетілмеген француз актрисасы {{iw|Марин Джахан|Марин Джахан||Marine Jahan}} болды, ал [[брейк-данс]] қимылдарын биші [[Крэйзи Легс]] дублер ретінде орындады).<ref name="Borelli2014">{{cite book|last=DeFrantz|first=Thomas F|editor=Melissa Blanco Borelli|title=The Oxford Handbook of Dance and the Popular Screen|chapter-url=https://books.google.com/books?id=qlrBAwAAQBAJ&pg=PA117|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-989783-4|page=117|chapter=Hip-Hop in Hollywood: Encounter, Community, Resistance}}</ref> [[Rock Steady Crew]] орындауындағы екі минуттық брейк-данс сахнасы 1970-жылдардың соңында бәсеңдеп қалған көше биіне деген қызығушылықты қайта жандандырды.<ref name="¡Mira!Spring1984">{{мақала| авторы= Mandalit del Barco|тақырыбы=Хип-хоп ура: Үлкен уақытқа серпіліс|шынайы атауы=Hip Hop Hooray: Breaking into the Big Time|сілтеме=https://legacy.npr.org/programs/morning/features/patc/breakdancing/article.html|тілі=en|басылым=¡Mira! (The Magazine of the South Bronx)|түрі=журнал|баспасы=Columbia University School of Journalism|жыл=1984, көктем|archive-date=2023-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328221220/https://legacy.npr.org/programs/morning/features/patc/breakdancing/article.html}}</ref> Фильмнің арқасында брейк-данс алғаш рет [[Нью-Йорк]]тен тыс жерде таныстырылды.<ref name="kozo">{{cite web|url=https://www.globaldarkness.com/articles/history%20of%20breakdance.htm|title=B-Boying (Breaking)|author=Okumura, Kozo|publisher=Global Darkness|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=dead|accessdate=2023-04-10|archivedate=2021-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418191415/https://www.globaldarkness.com/articles/history%20of%20breakdance.htm|lang=en}}</ref> Фильм кәсіби сыншылардың теріс пікірлерін тудырды, бірақ көрермендер арасында орасан зор жетістікке ие болды, 1983 жылы АҚШ-тағы ең кассалық үшінші фильм болды<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/yearly/chart/?yr=1983&p=.htm|title=1983 Yearly Box Office Results|publisher=[[Box Office Mojo]]|access-date=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|accessdate=2023-04-10|archivedate=2013-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116083650/http://www.boxofficemojo.com/yearly/chart/?yr=1983&p=.htm|lang=en}}</ref> және бүкіл әлем бойынша 200 миллион доллардан астам қаражат жинады.<ref>[https://www.the-numbers.com/movies/1983/0FLDN.php Box Office Information for ''Flashdance''] {{Wayback|url=https://www.the-numbers.com/movies/1983/0FLDN.php|date=20131224221947}}. The Numbers. Retrieved April 10, 2023.</ref>{{sfn|Dick|2015|с=177}} [[Джорджо Мородер]] құрастырған саундтрек бірнеше хитті дүниеге әкелді, соның ішінде [[Майкл Сембелло]]ның орындауындағы «[[Маниак (Майкл Сембеллоның әні)|Maniac]]<nowiki/>» және «[[Оскар (1984)|Оскар]]<nowiki/>» сыйлығына ие болған [[Айрин Кара]]ның орындауындағы «[[Flashdance… What a Feeling]]<nowiki/>» әндері бар. == Сюжеті == 18 жасар Александра «Алекс» Оуэнс ([[Дженнифер Билз]]) өзінің Грант атты [[питбул]]імен бірге [[Питтсбург]]тегі қайта жабдықталған қоймада тұрады. Күндіз ол болат қорыту зауытында дәнекерлеуші болып жұмыс істейді, ал кешке Mawby’s атты жергілікті гриль-барында биші болып қосымша табыс табады және кәсіби балерина болуға ұмтылады. Алекстің бардағы әріптестері де үлкен шығармашылық жетістіктерге жетуді армандайды. Даяшы Джини ({{iw|Санни Джонсон|||Sunny Johnson}}) мәнерлеп сырғанаушы болу үшін жаттығады, ал оның сүйіктісі, аспаз Ричи ({{iw|Кайл Хеффнер|||Kyle T. Heffner}}), [[стендап-комик]] болудан үміттенеді. Бірде Алекстің өнерін ол жұмыс істейтін болат қорыту зауытының иесі Ник Херли ([[Майкл Нури]]) байқап қалады. Алекстің өз қызметкерлерінің бірі екенін білген соң, Ник оның соңынан жүре бастайды, бірақ Алекс оның көңіл білдіруін қабылдамайды. Сонымен қатар, «Занзибар» стриптиз-клубының иесі Джонни Си ({{iw|Ли Винг|||Lee Ving}}) Алекс пен оның құрбысы Джиниге өз клубынан жұмыс ұсынады. Алекстің тәлімгері, бұрынғы балерина Ханна Лонг ([[Лилия Скала]]), оған Питтсбург би консерваториясына өтініш беруге кеңес береді, бірақ бұрынғы би тәжірибесі мен білімінің болмауы оны өтініш бермей-ақ ол жерден кетуге мәжбүр етеді. Бір күні кешке бардан шығып бара жатқанда, Ричи мен Алекс Джонни Си мен оның оққағары Сесилдің шабуылына ұшырайды. Ник араласады, Алексті үйіне алып кетеді және олардың арасында романтикалық қарым-қатынас басталады. Мәнерлеп сырғанау жарысы кезінде Джини өнер көрсету барысында екі рет құлап, спорттан кетуге шешім қабылдайды. Сәтсіздіктен және [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]]те бағын сынауға бел буған сүйіктісі Ричидің кетіп қалуынан тауы шағылған Джини Джонни Симен кездесе бастайды және «Занзибарда» оның стриптизшілерінің бірі болып жұмыс істейді. Мұны білген Алекс оны тауып алып, «Занзибардан» алып кетеді. Бір күні түнде балетте Никті бейтаныс әйелмен бірге көрген Алекс оның үйінің терезесін таспен сындырады, ал кейінірек оның бұрынғы әйелі ([[Белинда Бауэр]]) екенін біледі. Алекс пен Ник татуласады және ол консерваторияға түсуге батылдық жинайды. Қызға көмектескісі келген Ник оған тыңдалым ұйымдастыру үшін өзінің байланыстарын пайдаланады. Мұны білген Алекс Никке ашуланып, бастаған ісінен бас тартады, ал балерина Ханна кенеттен қайтыс болғаннан кейін мұңға батады, бірақ соңында тыңдалымға баруға бел буады. Емтиханда Алекс алдымен қателік жібереді, бірақ содан кейін бойын жинап, өзі үйренген және жаттыққан қимылдардан, соның ішінде Питтсбург көшелерінде көрген [[брейк-данс]]тан тұратын би нөмірін сәтті аяқтайды. Қабылдау комиссиясының мүшелері оң әсер білдіреді, ал Алекс консерваториядан қуана шығып, өзін раушан гүл шоғымен күтіп тұрған Ник пен питбуль Грантты кездестіреді. == Рөлдерде == * [[Дженнифер Билз]] — ''Александра «Алекс» Оуэнс'' (би сахналарын {{iw|Марин Джахан|||Marine Jahan}} дублер ретінде орындады) * [[Майкл Нури]] — ''Ник Херли'' * [[Лилия Скала]] — ''Ханна Лонг'' * {{iw|Санни Джонсон|||Sunny Johnson}} — ''Джини Сабо'' * {{iw|Кайл Хеффнер|||Kyle T. Heffner}} — ''Ричи Блазек'' * {{iw|Ли Винг|||Lee Ving}} — ''Джонни Си'' * [[Рон Карабацос]] — ''Джейк Моуби'' * [[Белинда Бауэр]] — ''Кэти Херли'' * [[Мальколм Дэнар]] — ''Сесил'' * [[Филип Брунс]] — ''Фрэнк Сабо'' * [[Синтия Родес]] — ''Тина Тек'' * [[Миколе Меркурио]] — ''Розмари Сабо'' * [[Люси Ли Флиппин]] — ''секретарь'' * [[Дон Брокетт]] — ''Пит'' * [[Дурга МакБрум]] — ''Хилс'' * [[Стейси Пикрен]] — ''Марго'' * [[Боб Харкс]] — ''дін қызметшісі'' * [[Лиз Сагал]] — ''Санни'' == Фильмді жасаушылар == * Сценарий авторлары — [[Том Хедли]] мен [[Джо Эстерхаз]] * Музыка — Джорджо Мородер * Режиссёр — [[Эдриан Лайн]] * Продюсерлер — [[Дон Симпсон]], [[Джерри Брукхаймер]], [[Том Джэйкобсон]], [[Линда Розен Обст]], [[Питер Гюбер]], [[Джон Питерс]] == Музыкалық сүйемелдеу == Негізгі музыкалық тақырыпты — [[Айрин Кара]]ның орындауындағы «[[Flashdance… What a Feeling|What a Feeling]]<nowiki/>» әнін — [[Джорджо Мородер]] жазған. Осы әнді жазғаны үшін композитор «Үздік түпнұсқа ән» номинациясында өзінің екінші «Оскар» сыйлығын, сонымен қатар екі «[[Алтын глобус]]<nowiki/>» иеленді. * [[Майкл Сембелло]] мен {{iw|Деннис Маткоскидің|Деннис Маткоски|de|Dennis Matkosky}} «[[Маниак (Майкл Сембеллоның әні)|Maniac]]<nowiki/>» әні 1983 жылдың қыркүйегінде Billboard Hot 100 чартында бірінші орынға жетті. * «Lady, Lady, Lady» әнін [[Джо Эспозито]] орындайды. * «Gloria» және «Imagination» әндерін [[Лора Брэниган]] орындайды. * «I’ll Be Here Where The Heart Is» әнін [[Ким Карнс]] орындайды. * «[[I Love Rock ’n’ Roll]]<nowiki/>» әнін [[Джоан Джетт]] пен [[The Blackhearts]] тобы орындайды (жаттығу залында естіледі). * «Manhunt» әнін {{iw|Карен Камон|||Karen Kamon}} орындайды. * «Romeo» әнін [[Донна Саммер]] орындайды. Саундтрек күйтабақ болып шығарылды. == Өндіріс == [[Paramount]] басшылары картинаның әлеуетіне сенімді болмады және премьерасына дейін фильм құқықтарының 25%-ын сатып жіберді. Түсірілім 1982 жылғы 18 қазаннан 1982 жылғы 30 желтоқсанға дейін екі жарым айға созылды.<ref name="AFICatalog" /> «Жарқыл биі» сонымен қатар [[Дженнифер Билз]] үлкен ойығы бар толстовка киген фильм постерімен де жиі есте қалады. Билз толстовканың бұл танымал бейнесі кездейсоқ пайда болғанын айтты. Жуған кезде толстовка қатты кішірейіп кеткендіктен, актриса оны қайтадан кию үшін жоғарғы жағынан үлкен ойық кесіп алған.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com/entertainment/television/2011/02/16/jennifer_beals_from_ripped_sweats_to_dress_blues.html|title=Jennifer Beals: From ripped sweats to dress blues {{!}} The Star|publisher=thestar.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-19|archivedate=2019-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709015824/https://www.thestar.com/entertainment/television/2011/02/16/jennifer_beals_from_ripped_sweats_to_dress_blues.html}}</ref> === Кастинг === Алекс Оуэнс рөліне [[Дженнифер Билз]], [[Деми Мур]] және [[Лесли Винг]] қарастырылды.<ref>{{Cite web|url=http://www.suntimes.com/entertainment/television/3318625-421/beals-chicago-film-really-alfred.html|title=- Chicago Sun-Times|author=|website=|date=2012-07-23|publisher=web.archive.org|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=unfit|accessdate=2020-01-21|archivedate=2012-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120723042024/http://www.suntimes.com/entertainment/television/3318625-421/beals-chicago-film-really-alfred.html}}</ref> Ник Херли рөлі бастапқыда [[Джин Симмон]]сқа ұсынылды, бірақ ол бұл оның «жын» бейнесіне қайшы келетіндіктен бас тартты. Бұл рөлге [[Пирс Броснан]], [[Роберт Де Ниро]], [[Ричард Гир]], [[Мел Гибсон]], [[Том Хэнкс]] және [[Джон Траволта]] да қарастырылды. === Түсірілім === Фильмдегі күңгірт жарық ішінара басты кейіпкердің билерінің көпшілігін дублер — француз актрисасы {{iw|Марин Джахан|||Marine Jahan}} орындағанымен түсіндіріледі.{{iw|Марин Джахан|||Marine Jahan}}<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1346&dat=19830422&id=VJEsAAAAIBAJ&sjid=Y_sDAAAAIBAJ&pg=6801,2303492|title=Lakeland Ledger - Google News мұрағатынан іздеу|author=|website=|date=|publisher=news.google.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2018-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180502134643/https://news.google.com/newspapers?nid=1346&dat=19830422&id=VJEsAAAAIBAJ&sjid=Y_sDAAAAIBAJ&pg=6801,2303492}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://people.com/archive/hoofers-hidden-in-the-shadows-dream-of-the-limelight-vol-21-no-13/|title=Hoofers Hidden in the Shadows Dream of the Limelight|author=|website=|date=|publisher=PEOPLE.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2018-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621194157/https://people.com/archive/hoofers-hidden-in-the-shadows-dream-of-the-limelight-vol-21-no-13/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ew.com/article/2007/10/01/flashdance-collectors-edition-knockout/|title=The ''Flashdance'' collector's edition is a knockout|author=|website=|date=|publisher=EW.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2020-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806201017/https://ew.com/article/2007/10/01/flashdance-collectors-edition-knockout/}}</ref> Алекстің тыңдалым кезіндегі биіндегі соңғы секірісті кәсіби гимнаст [[Шэрон Шапиро]] орындады.<ref>{{Cite web|url=http://yahoo.com/entertainment/blogs/movie-talk/flashdance-30-years-later-b-boy-recalls-girling-170107851.html|title=‘Flashdance,’ 30 Years Later: B-Boy Recalls Girling Up for Final Scene|author=|website=|date=|publisher=yahoo.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209094646/https://www.yahoo.com/entertainment/blogs/movie-talk/flashdance-30-years-later-b-boy-recalls-girling-170107851.html}}</ref> Фильм продюсерлері дублерлерді пайдаланғандарын жасырмады, ал Марин Джахан есімінің аталмауы [[Paramount Pictures]] компаниясының соңғы титрларды қысқартып тастауымен байланысты болды.<ref name="автоссылка1" /> Түсірілімнің көп бөлігі [[Питтсбург]] маңында, [[Пенсильвания]] штатында жүргізілді. == Сыны == Фильм сыншылардың жағымсыз пікірлеріне ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтында картина 41 сыншының рецензиясына негізделген 34% рейтингке ие, ал орташа бағасы 10-нан 4,7-ні құрайды. Сайттың сыни пікірінде былай делінген: «Стилі көп, бірақ мазмұны өте аз «Жарқыл биі» тартымды би нөмірлерімен мақтана алады және Дженнифер Билздің тамаша жұмысынан пайда көреді, бірақ оның баяндауы бірсарынды».<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/flashdance|title=Flashdance (1983)|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2019-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191212055858/https://www.rottentomatoes.com/m/flashdance/}}</ref> Сыншы [[Роджер Эберт]] бұл картинаны өзінің ең жек көретін фильмдер тізіміне енгізіп, былай деп мәлімдеді: «Дженнифер Билз өзін жайсыз сезінбеуі керек. Оның табиғи таланты бар, ол балғын әрі тартымды, оған тек нашар сценарийлерді електен өткізе алатын табиғи таланты бар агент табу керек».<ref>{{Cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/flashdance-1983|title=Flashdance movie review & film summary (1983) {{!}} Roger Ebert|author=Roger Ebert|publisher=www.rogerebert.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2010-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100623101748/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19830419%2FREVIEWS%2F304190301%2F1023}}</ref> == Мұрасы == === Жалғасы === Картинаның жалғасы туралы талқылаулар болды, бірақ фильм бәрібір түсірілмеді. Билз түсірілім туралы ұсыныстан бас тартып, былай деді: «Бұл мені қаншалықты бай немесе танымал ететіні мені ешқашан қызықтырмады. Мен үлкен сомадағы ақшадан бас тарттым, ал менің агенттерім жай ғана жынданып кете жаздады».<ref>{{Cite web|url=http://www.contactmusic.net/news-article/beals-turned-down-flashdance-sequel|title=Beals Turned Down Flashdance Sequel|author=|website=|date=2003-08-18|publisher=Contactmusic.com|lang=en|access-date=|accessdate=2020-01-21}}</ref> === Музыкалық бейімделу === 2001 жылдың наурызында фильм желісі бойынша [[Джорджо Мородер]]дің жаңа әндері енген бродвейлік музыкалық қойылым ұсынылды, бірақ ол бәрібір жарық көрмеді.<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2001/legit/news/what-a-feeling-flashdance-fever-1117795691/|title=What a feeling: ‘Flashdance’ fever|author=Robert Hofler, Robert Hofler|date=2001-03-22|publisher=Variety|lang=en|access-date=|accessdate=2020-01-21}}</ref> 2008 жылдың шілдесінде [[Плимут (Англия)|Плимут]]тағы [[Корольдік театр (Плимут)|Корольдік театр]]да «[[Flashdance The Musical]]<nowiki/>» мюзиклінің премьерасы өтті.<ref>{{Cite web|url=http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821202487573|title=Flashdance Debuts in Plymouth, Sweeney Shouts {{!}} What's on Stage News {{!}} Whatsonstage|author=|website=|date=2008-10-19|publisher=web.archive.org|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=unfit|accessdate=2020-01-21|archivedate=2008-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081019014104/http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821202487573}}</ref> === Басқасы === Әншілер [[Дженнифер Лопес]] пен [[Джери Халлиуэлл]] өздерінің музыкалық клиптерінде бұл картинаға құрмет көрсетті. Лопестің [[This Is Me… Then]] альбомындағы «[[I'm Glad]]<nowiki/>» клипі негізінен бүкіл фильмнің сюжетіне негізделген, ал Халлиуэллдің екінші альбомы ''[[Scream If You Wanna Go Faster]]''-дің алғашқы синглі — «[[It’s Raining Men]]<nowiki/>» нұсқасы культтік тыңдалым сахнасынан шабыт алады. 2018 жылғы «[[Дэдпул 2]]<nowiki/>» фильмінің жарнамалық постері Дженнифер Билздің үстіне су құйылып, оның қолымен орындыққа тіреліп тұрған культтік сахнасын қайталайды.<ref>{{Cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/news/deadpool-flashdance-new-sequel-poster/|title=Deadpool Does Flashdance In A New Sequel Poster|date=2018-02-06|publisher=Empire|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2022-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407085014/https://www.empireonline.com/movies/news/deadpool-flashdance-new-sequel-poster/}}</ref> == Сот істері == Фильм [[Морин Мардер]]дің шынайы оқиғасына негізделген. Картинадағы Алекс Оуэнс сияқты, ол да беделді би мектебіне түсуге ұмтылды. [[Том Хедли]] сценарийдің бастапқы нобайын жазды, ал 1982 жылғы 6 желтоқсанда Мардер [[Paramount Pictures]] компаниясына өзінің өмірлік тарихын экранда пайдалану құқығын беретін құжатқа қол қойды, ол үшін оған 2300 доллар мөлшерінде біржолғы өтемақы төленді. Фильм бүкіл әлем бойынша 200 миллион доллардан астам қаражат жинады. 2006 жылдың маусымында [[Сан-Франциско]]дағы АҚШ-тың Тоғызыншы округтік [[Федералды округ бойынша АҚШ Апелляциялық соты|апелляциялық соты]] төменгі соттың Мардер 1982 жылы құжаттарға қол қойған кезде өзінің тарихын пайдалану құқығынан бас тартқан деген шешімін күшінде қалдырды. Сот сонымен қатар құжатқа қол қою кезінде Мардердің адвокаты қатысқанын атап өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfgate.com/bayarea/article/SAN-FRANCISCO-Inspiration-for-Flashdance-2517110.php|title=SAN FRANCISCO / Inspiration for 'Flashdance' loses appeal for more money|author=Suzanne Herel, Chronicle Staff Writer|website=|date=2006-06-13|publisher=SFGate|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2019-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190813120620/https://www.sfgate.com/bayarea/article/SAN-FRANCISCO-Inspiration-for-Flashdance-2517110.php}}</ref> === Дженнифер Лопеске қарсы сот талабы === 2003 жылы Дженнифер Лопстің «I'm Glad» клипінде (режиссері [[Дэвид Лашапель]]) фильмдегі би нөмірлері пайдаланылғаннан кейін, Мардер Лопесті, [[Sony Corporation]] (клипті жасаушылар) және [[Paramount]] компаниясын сотқа берді. Лопес өзінің «I'm Glad» бейнебаяны фильмге құрмет ретінде ойластырылғанын алға тартқанымен, 2003 жылдың мамырында Sony компаниясы Paramount-қа би нөмірлерін және фильмдегі басқа да материалдарды пайдаланғаны үшін лицензиялық алым төлеуге келісті.<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0085549/news|title=Flashdance (1983) - News - IMDb|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2019-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190909065758/https://www.imdb.com/title/tt0085549/news}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.davidlachapelle.com/press/nytimes2.shtml|title=D A V I D * L A C H A P E L L E|author=|website=|date=2006-10-19|publisher=web.archive.org|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=unfit|accessdate=2020-01-21|archivedate=2006-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061019144646/http://www.davidlachapelle.com/press/nytimes2.shtml}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == '''Монографиялар:''' * {{кітап|авторы=Bernard F. Dick|тақырыбы=Жұтылу: Paramount Pictures-тің өлімі және корпоративтік Голливудтың дүниеге келуі|шынайы атауы=Engulfed: The Death of Paramount Pictures and the Birth of Corporate Hollywood|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=-asfBgAAQBAJ&pg=PA177|баспасы=University Press of Kentucky|жыл=2015|беттері=1|барлық беті=280|isbn=9780813159287|ref=Dick}} '''Газеттер мен журналдардағы басылымдар:''' * {{мақала|авторы=Cynthia Rose|тақырыбы=Соқыр жарқыл!|шынайы атауы=Blinding Flash!|сілтеме=https://www.worldradiohistory.com/UK/New-Musical-Express/1983/NME-1983-07-02.pdf|тілі=en|басылым=''[[New Musical Express]]''|түрі=magazine|орны=Лондон|баспасы=TI Media|жыл=1983, 2 шілде|беттері=20|issn=0028-6362|archive-date=2025-11-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20251130141327/https://www.worldradiohistory.com/UK/New-Musical-Express/1983/NME-1983-07-02.pdf|ref=Rose}} [[Санат:АҚШ мелодрамалық фильмдері]] [[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Джерри Брукхаймер продюсерлік еткен фильмдер]] [[Санат:1983 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Би туралы фильмдер]] [[Санат:Джорджо Мородер музыкасы жазылған фильмдер]] [[Санат:«Үздік фильм әні» үшін «Оскар» сыйлығының лауреаттары атанған фильмдер]] nhnudy32vlu3i7q62w46goktq3w7xdz 0 781189 3604608 3603724 2026-05-13T19:04:23Z Kasymov 10777 3604608 wikitext text/x-wiki {{Парк |Атауы = Загреб ботаникалық бағы |Төл атауы = hr/Botanički vrt Prirodoslovno-matematičkog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu |Сурет = Botanical garden in Zagreb 13.jpg |Сурет тақырыбы = |Түрі = Ботаникалық бақ |Құрылды = 1889 |Сәулетшісі = |Ауданы = 4,7 |Метро = |Келушілер саны = |Статусы = |Сайты = https://hirc.botanic.hr/ |Координаттары = 45.481/15.581 |CoordScale = |Ел = Хорватия |Аймақ = |Аудан = |Қала = Загреб |Қала ауданы = |Тарихи аудан = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = Botanical garden in Zagreb }} '''Загреб ботаникалық бағы''' ({{Lang-hr|Botanički vrt Prirodoslovno-matematičkog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu}}) — [[Хорватия]]ның [[Загреб]] қаласының орталығында орналасқан ботаникалық бақ. 1889 жылы Загреб университетінің профессоры Антун Хайнц негізін қалаған. == Сипаттама == Загреб ботаникалық бағы 1889 жылы құрылған және Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең көне ботаникалық бақтардың бірі болып табылады. Ол 19 ғасырда хорватиялық Бан Йозеф Елачич үшін салынған бұрынғы қамалдың аумағында орналасқан. Бұл паркті 1889 жылы профессор Антун Хайнц құрды. Загреб қаласы Ботаникалық бақ орналасқан жерді университетке зерттеу мақсатында сыйға тартты, мақсаты — бақшаны көпшілікке қолжетімді ету.<br /> Бақша 5 гектардан астам аумақты алып жатыр және әлемнің түкпір-түкпірінен әкелінген көптеген экзотикалық өсімдіктерді қоса алғанда, 10 000-нан астам өсімдік түрін қамтиды. Мұнда орхидеялардың, кактустардың, пальмалардың және басқа да өсімдіктердің сирек кездесетін түрлерін көруге болады. Парктегі жұмыс 1890 жылы басталып, алғашқы егу жұмыстары 1892 жылы жасалды. Өсімдіктер олардың туыстық ерекшеліктеріне қарай отырғызылды, бірақ олардың эстетикалық құндылығы да ескерілді. Парктің көп бөлігі ағылшын ландшафт стилінде орналастырылған, ағаштар мен бұталар тобы дұрыс емес пішінді дендросаябақ алқаптары мен иілген жолдарға отырғызылған. Тек жылыжайдың оңтүстік жағындағы гүлдер жертөлесі ресми француз стилінде, қатаң тұрақты және симметриялы орналасумен салынған. Бақтың басты көрікті жерлерінің бірі — 1890 жылы салынған, тропикалық өсімдіктерді өсіру үшін пайдаланылатын шыны павильон. Ішінде үлкен пальма ағаштарын, банан ағаштарын және басқа да экзотикалық өсімдіктерді көруге болады. Көпжылдық және біржылдық өсімдіктердің коллекциялары негізгі кіреберістің жанындағы сәндік бақта, тоғанның жанындағы және бақшаның шығыс бөлігіндегі гүл бағында өсіріледі, оның жанында дәрілік және хош иісті өсімдіктер, сондай-ақ біздің флораның батпақты өсімдіктері бар шағын пион бағы орналасқан.<br /> Жылыжай коллекцияларында әртүрлі тропикалық және субтропикалық өсімдіктер, жыртқыш өсімдіктер, Жерорта теңізі ағаш өсімдіктері, суккуленттер және пальмалар бар. Қазіргі уақытта кеңістіктің шектеулілігіне байланысты отырғызу орындары шектеулі болғанымен, бақша әкімшілігі құнды жаңа өсімдіктер мен шағын жаңа коллекцияларды, мысалы, тропикалық папоротниктер мен жәндікқоректілер коллекциясын, раушан бағында өсіруді жоспарлап отырған мүк коллекциясын және мүк питомнигін іздеуге құлшыныс танытуда. Загреб ботаникалық бағында гүл көрмелері, концерттер және фестивальдер сияқты түрлі іс-шаралар өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=https://bukay.ru/object/horvatiya/zagreb-zagreb-botanical-garden?ysclid=mp28diaeo8606016353|title=Загреб: Загребский ботанический сад|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://most-beauty.ru/mesta/dostoprimechatelnosti-zagreba.html|title=ТОП-20 самых популярных достопримечательностей Загреба|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Jardin botanique de Zagreb, Pièce d'eau.jpg|Тоған Botanical Garden Zagreb2.jpg|Жылыжайдың жанындағы гүлдер Entrada del Jardín Botánico, Zagreb, Croacia, 2014-04-13, DD 01.JPG|Ботаникалық баққа кіру қақпасы Bot.Garden Zagreb.JPG|Ботаникалық бақ Botanical garden in Zagreb 05.jpg|Ботаникалық бақ картасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Хорватия парктері]] [[Санат:Загреб университеті]] 7u6lbmt9budx0l0rv1b56x7nuskf1ib 0 781198 3604609 3603947 2026-05-13T19:06:15Z Kasymov 10777 3604609 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Қылмыскер |Есімі = Перизат Қайрат |Шынайы есімі = Перизат Қайратқызы Қайрат |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Лақап аты = |Туған кездегі есімі = Перизат Қайратқызы Қайрат |Толық есімі = Перизат Қайратқызы Қайрат |Туған күні = 5 шілде 1991 |Туған жері = Ақтөбе, Қазақстан |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Жоғалған күні = |Жоғалған жері = |Жоғалу статусы = |Мәйіті табылды = |Жерленген жері = |Азаматтығы = Қазақстан |Білімі = Орта арнайы (толық емес); Ноттингем университеті (өзі айтқаны бойынша, сотта расталмаған) |Мамандығы = Қоғам қайраткері, волонтер, кәсіпкер, инфлюенсер |Белсенді жылдары = 2021–2024 |Жұмыс берушісі = |Ұйымы = Biz Birgemiz Qazaqstan қайырымдылық қоры |Не үшін белгілі = Қайырымдылық қоры арқылы ірі алаяқтық ісі |Белгілі еңбектері = |Бойы = |Саяси партиясы = |Қозғалысы = |Заңи мәртебесі = Сотталған, бас бостандығынан айырылған |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Туысы = Гайни (Ғайни) Алашбаева (анасы) |Марапаттары = «Шапағат» медалі (айырылған) |Мотивы = |Айыбы = Алаяқтық (әсіресе ірі көлемде), ақшаны заңдастыру |Жазасы = 10 жыл бас бостандығынан айыру, мүлкін тәркілеу, мемлекеттік наградасынан айыру |Ұсталу статусы = |Іздестіретіндер = |Әрекеттесі = |Іздестірілгені = |Қамаудан қашқаны = |Құрбаны = |Қылмыс күні = 2021–2024 |Қылмыс жылдары = 2024–2025 |Қылмыс елі = Қазақстан |Қылмыс нысаны = Қайырымдылық қаражаты (су тасқыны, Палестинаға көмек және т.б.) |Қаруы = |Ұсталған күні = 2024 жылдың қарашасы |Қамалған күні = |Сайты = |Қолтаңбасы = |Commons = }} '''Перизат Қайрат''' (толық аты — '''''Перизат Қайратқызы Қайрат''''', 5 шілде 1991 жылы туған, [[Ақтөбе]], [[Қазақстан]]) — қазақстандық қоғам қайраткері, [[Еріктілер|волонтер]], кәсіпкер және инфлюенсер<ref name=":0">{{Cite web|title=Перизат Кайрат|url=https://24smi.org/celebrity/374984-perizat-kairat.html}}</ref>. Biz Birgemiz Qazaqstan [[Қайырымдылық ұйымдары|қайырымдылық қорының]] бұрынғы басшысы. 2025 жылы [[алаяқтық]] және [[ақшаны заңдастыру]] ісі бойынша 10 жылға бас бостандығынан айырылды. <ref name=":1">{{Cite web|title=Чем известна Перизат Кайрат, возглавлявшая фонд BizBirgemiz Qazaqstan?|url=https://informburo.kz/stati/cem-izvestna-perizat-kairat-vozglavlyavsaya-fond-bizbirgemiz-qazaqstan|date=22 қараша 2024}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|title=Похитила 1,5 млрд тенге у пострадавших от паводков – главу благотворительного фонда задержали в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/poxitila-15-mlrd-tenge-u-postradavsix-ot-pavodkov-glavu-blagotvoritelnogo-fonda-zaderzali-v-astane}}</ref> Ол [[Төтенше жағдай|төтенше жағдайлар]] мен [[Әскери қақтығыс|әскери қақтығыстардан]] зардап шеккен азаматтарға көмектесу үшін ақша жинаған. Сотта ұсынылған материалдарға сәйкес, 2021 жылы Перизат Қайрат құрылтай құжаттарын қолдан жасап, жаңа ұйымның атауын жұмыс істеп тұрған қордың атауына ұқсас етіп таңдау арқылы «Biz Birgemiz Qazaqstan 2030» [[Қоғамдық бірлестіктер|қоғамдық бірлестігін]] тіркеген. Ол анасымен алдын ала сөз байласу арқылы мүгедектігі бар балаларға арналған оңалту орталығын салу, [[Қазақстандағы су тасқыны (2024)|Қазақстандағы су тасқынынан]] зардап шеккендерге, сондай-ақ [[Палестина]] тұрғындарына көмек көрсету деген сылтаумен ақша жинай бастаған. Мамандардың қорытындысы бойынша, бірлестіктің банктік шоттарына келесідей қаражат түскен: оңалту орталығына арналған қаражат эпизоды бойынша — 126 миллион теңгеден астам, Палестинаға көмек эпизоды бойынша — 566 миллион теңгеден астам және су тасқыны эпизоды бойынша — 2,86 миллиард теңгеден астам. Жиналған және жымқырылған қаражаттың жалпы сомасы 3,5 миллиард теңгеден асты.<ref name=":6">{{Cite web|title=Суд оставил без изменения приговор Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sud-ostavil-bez-izmeneniya-prigovor-perizat-kayrat-581489/}}</ref> Тергеу мәліметтері бойынша, ол қайырымдылық көмектің негізгі бөлігін [[жылжымайтын мүлік]], қымбат көліктер, сәндік заттар сатып алуға және шетелдік курорттарда демалуға жұмсаған<ref name=":3">{{Cite web|title=BBC. Русская служба. Элитная недвижимость и миллионы долларов. В Казахстане главу благотворительного фонда приговорили к 10 годам за растрату средств|url=https://www.bbc.com/russian/articles/clyxyp7wy8ko}}</ref><ref>{{Cite web|title=Суд оставил без изменения приговор Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sud-ostavil-bez-izmeneniya-prigovor-perizat-kayrat-581489/}}</ref> == Өмірбаяны == Перизат Қайрат 1991 жылдың 5 шілдесінде [[Ақтөбе|Ақтөбеде]] дүниеге келген. Мектепті [[Ақтау|Ақтауда]] аяқтаған. 2015 жылы [[Астана|Астанаға]] көшіп келген.<ref name=":4">{{Cite web|title=Агентство Республики Казахстан по финансовому мониторингу. Дело Перизат Кайрат: итоги расследования|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/afm/press/news/details/969683?lang=ru}}</ref> === Білімі === Білімі туралы мәліметтер қайшы. Өзі [[Ноттингем университеті|Ноттингем университетінде]] ([[Ұлыбритания]]) «Бизнес басқару» мамандығы бойынша білім алғанын айтқан. Алайда сот материалдарында 2006 жылы [[Ақтау өнер колледжі|Ақтаудағы өнер колледжінде]] хор дирижерлігі факультетіне түсіп, бір курс оқығаны ғана көрсетілген.<ref name=":5">{{Cite web|title=История Перизат Кайрат. Поддельные протоколы и тайны фонда Biz Birgemiz|url=https://www.inform.kz/ru/istoriya-perizat-kayrat-poddelnie-protokoli-i-tayni-fonda-biz-birgemiz-983fdd|date=30 қазан 2025}}</ref><ref>{{Cite web|title=“Диплома нет“. В суде рассказали про образование Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/diploma-net-v-sude-rasskazali-pro-obrazovanie-perizat-kayrat-575549/}}</ref><ref>{{Cite web|title=“Диплома нет“. В суде рассказали про образование Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/diploma-net-v-sude-rasskazali-pro-obrazovanie-perizat-kayrat-575549/}}</ref> === Қызметі === 2016–2020 жылдары [[Біріккен Араб Әмірліктері|Біріккен Араб Әмірліктерінде]] ([[Абу-Даби]]) түрлі компанияларда жұмыс істеген (сот кезінде расталмады). 2020 жылы Қазақстанға оралып, қоғамдық және кәсіпкерлік қызметпен айналысқан. Астанада Rebel Flowers гүл дүкендері желісінің иесі болған.<ref name=":2" /> 2019 жылы анасы Гайни Алашбаевамен бірге ауыр жол апатына түсіп, соның салдарынан қатты жарақаттар мен ми шайқалуын алған. Көлік тізгінінде Перизат болған.<ref name=":0" /> Қайрат волонтерлікпен және қайырымдылықпен [[COVID-19 пандемиясы|коронавирус пандемиясы]] кезінде, халыққа дәрі-дәрмек пен азық-түлік жетіспей жатқан уақытта белсенді айналыса бастады.<ref name=":0" /> 2020 жылғы қыркүйекте пандемия кезінде атқарған жұмысы үшін Президенттің жарлығымен [[Халық алғысы медалі|«Халық алғысы» медалімен]] марапатталды. <ref name=":0" /> === Қоғамдық қызметі === ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Қоғамдық кеңесінің мүшесі болды және «Қазақстан Жастар Конгресі» ҚБ қайырымдылық бағытын басқарды.<ref name=":4" /> [[Аманат (партия)|Нұр-Отан партиясының]] жаныдағы волонтерлік қызметтер атқарып, белсенді болады. Кезекті тағайындаудан кейін ол әлеуметтік желіде сол кездегі «Nur Otan» партиясы (қазіргі «Amanat» партиясы) төрағасының бірінші орынбасары [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбекке]] «көрсеткен сенімі үшін» алғыс айтқан.<ref name=":3" /> 2021 жылы Қайрат [[Астана|Астана қаласы]] [[Сарыарқа ауданы]] әкімінің инвестиция тарту және әлеуметтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі болып жұмыс істеді. 2018 жылы Халық қорының іске қосылған ''birgemiz.kz'' порталы халық арасында қайырымдылықтың ресми әрі сенімді көзі ретінде танылды. Пандемия кезінде ''«Біз біргеміз»'' ұраны жалпыұлттық сипатқа ие болып, мемлекеттік деңгейдегі көмек науқандарының басты атауына айналды. Бірнеше жылдан кейін, 2021 жылғы маусымда, Перизат Қайрат Астанада атауы ұқсас — ''Biz Birgemiz Qazaqstan'' қайырымдылық қорын тіркеді. Ұйым өзін құрамында 15 мыңнан астам адамы бар жалпыұлттық волонтерлік қозғалыс ретінде таныстырды.<ref name=":3" /> Қайратқа қарсы сотта волонтерлік қозғалыс биліктегі Nur Otan (жаңа атауы Amanat) партиясы төрағасының орынбасары [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбектің]] бастамасымен құрылғаны белгілі болды<ref>{{Cite web|title=Перизат Кайрат заявила в суде о связи Байбека с фондом Biz Birgemiz|url=https://informburo.kz/novosti/perizat-kairat-zaiavila-v-sude-o-sviazi-baibeka-s-fondom-biz-birgemiz}}</ref>. Партияның жоспары бойынша, «жедел әрекет ету» үшін әр өңірде волонтерлік орталықтар ашылуы тиіс еді.<ref name=":3" /> Қор пандемия кезінде, 2024 жылғы су тасқыны кезінде және Палестинаға көмек жинау науқандарында белсенді жұмыс істеді. Перизат Қайраттың волонтерлік қызметі үшін «Халық ризашылығы» және «[[Шапағат медалі|Шапағат» медальдарымен]] марапатталған.<ref name=":3" /> 2024 жылдың қазанында [[Қазақстан пара үстел теннисі федерациясы|Қазақстан пара үстел теннисі федерациясының]] президенті болып тағайындалды (кейін қызметінен босатылды).<ref name=":3" /> 2025 жылғы 15 қарашада Перизат Қайрат Пара үстел теннисі федерациясының президенті қызметінен босатылды. Ал биліктегі «Amanat» партиясы БАҚ-та қор құрылтайшыларының арасында партиямен байланысы бар адамдар туралы ақпарат тарағаннан кейін, «BizBirgemiz Qazaqstan» қорына ешқандай қатысы жоқ екенін мәлімдеді.<ref name=":3" /> Қайрат қазақ тілінде өлеңдер мен монологтар жазады. Оның [[Instagram]]-дағы Perizat Kairat (@01pk) парақшасына 562 мың адам жазылған. Оның Instagram-дағы соңғы жарияланымы 2024 жылғы 1 сәуір.<ref name=":3" /> 2024 жылдың қарашасында Перизат Қайрат су тасқынынан зардап шеккендерге арналған 1,5 млрд теңгеден астам қаражатты ұрлау күдігімен ұсталды. Кейін айыптау сомасы 3,5 млрд теңгеге (шамамен 6,6 млн АҚШ доллары) жетті. Ол және анасы Ғайни Алашбаева алаяқтық және ақшаны заңдастыру бойынша айыпталды<ref name=":4" /><ref name=":5" />. ==== Мүгедектігі бар балаларға арналған оңалту орталығының ашылуы ==== Орталықтың құрылысы үшін 2021 жылы Қайрат қайырымдылық аукционын ұйымдастырып, 21 миллион теңгеден астам (390 мың доллар) қаражат жинаған. Тергеудің мәлімдеуінше, айыпталушы бұл қаражаттың айтарлықтай бөлігін өз қажеттіліктеріне, мысалы, Дубайға сапар шегуге, қонақүйлерде тұруға және люкс киімдер сатып алуға жұмсаған. Оңалту орталығы сол күйі салынбады.<ref name=":3" /> ==== Палестиналықтарға арналған қайырымдылық жиыны ==== 2022 жылдан бастап Қайрат пен «Biz Birgemiz Qazaqstan» қоры бірнеше ірі қайырымдылық кампанияларын, соның ішінде [[Түркиядағы жер сілкінісі|Түркиядағы жер сілкінісінен]] зардап шеккендерге және палестиналықтарға көмек көрсету шараларын өткізді.<ref name=":3" /> Қор [[Газа]] тұрғындары үшін 566 миллион теңгеден астам (1 миллион доллардан астам) қаражат жинаған, оның тек 7,4 миллионы (13 мың доллар) ғана мақсаты бойынша аударылған<ref>{{Cite web|title=Собрала полмиллиарда, а перевела палестинцам 7 млн тенге: покупки Перизат Кайрат перечислили прокуроры|url=https://informburo.kz/novosti/sobrala-polmilliarda-a-perevela-palestincam-7-mln-tenge-pokupki-perizat-kairat-perecislili-prokurory}}</ref>. == Қылмыстық іс және сот == [[Қаржылық мониторинг агенттігі]] (ҚМА) Перизат Қайрат пен оның анасы Ғайни Алашбаеваға қатысты [[алаяқтық]], сондай-ақ қылмыстық жолмен алынған ақша мен мүлікті заңдастыру фактілері бойынша тергеудің аяқталғанын хабарлады<ref name=":7">{{Cite web|title=Расследование дела Перизат Кайрат завершено: какова итоговая сумма ущерба|url=https://tengrinews.kz/crime/rassledovanie-dela-perizat-kayrat-zaversheno-kakova-573296/}}</ref>. Кейін шығын көлемі едәуір өсіп 3,5 млрд теңге құрағандығы хабарланды<ref>{{Cite web|title=Расследование дела Перизат Кайрат завершено: сумма ущерба резко выросла|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/rassledovanie-dela-perizat-kayrat-zaversheno-summa-uscherba-566737/}}</ref>. Қаржылық мониторинг агенттігі төрағасының орынбасары барлық істер бойынша жәбірленушілердің нақты санын айта алмады. «Ірі сомалар аударған жәбірленушілер бар. Ал басқа жәбірленушілерге келетін болсақ, олардың мүддесін прокуратура қорғайды», - деп нақтылады Елемесов<ref name=":8">{{Cite web|title=Перизат Кайрат не признает вину|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-ne-priznaet-vinu-566738/}}</ref>. Перизат Қайраттың тағылған эпизодтар бойынша өз кінәсін мойындамайтынын да атап өтті<ref name=":8" />. Перизат Қайраттың анасына қатысты қылмыстық кодекстің 190-бабы («Алаяқтық») және 218-бабы («Қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыру (жылыстату)») бойынша айып тағылды. Тағылған айып бойынша 190-бап («Алаяқтық») бойынша үш эпизод, және қылмыстық жолмен алынған қаражатты активтерге біріктіру арқылы жасырған екі заңдастыру фактісі тіркелген<ref name=":8" />. 30 маусым күні Перизат Қайрат пен оның анасына қатысты қылмыстық іс мәні бойынша қарау үшін Астана қаласының қылмыстық істер жөніндегі ауданаралық сотына жолданды<ref>{{Cite web|title=Дело Перизат Кайрат направлено в суд|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/delo-perizat-kayrat-napravleno-v-sud-574216/}}</ref>. Перизат Қайрат пен оның анасы Ғани Алашбаеваның үстінен жүргізілген сот процесі 9 шілдеде басталып<ref>{{Cite web|title=В Астане начался судебный процесс по делу Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-astane-nachalsya-sudebnyiy-protsess-po-delu-perizat-kayrat-574916/}}</ref>, екі аптадан сәл астам уақыт ішінде — 25 шілдеде аяқталды<ref name=":7" /><ref name=":3" />. Сот талқылаулары ішінара жабық режимде өтті, өйткені іс материалдарында [[Құпия|құпия мәліметтер]], соның ішінде банктік [[Құпиялы құжаттар|құпиямен қорғалған құжаттар]] бар.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|title=Почему процесс по делу Перизат Кайрат будет частично закрытым, объяснил судья|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/pochemu-protsess-delu-perizat-kayrat-chastichno-zakryityim-574952/}}</ref> Айыпталушылардың соңғы сөзі айтылған сот отырысы да жабық режимде өтті.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|title=Суд над Перизат Кайрат и её матерью вновь перевели в закрытый режим|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sud-perizat-kayrat-e-materyu-vnov-pereveli-zakryityiy-rejim-575823/}}</ref> Бұған дейін, тараптардың жарыссөзі кезінде, екі айыпталушы да бірде-бір эпизод бойынша кінәсін мойындамады. Алашбаева сотта айғақ беруден мүлдем бас тартты.<ref name=":3" /> Сот отырыстары барысында [[Прокурор|прокурорлар]] Қайраттың телефонынан табылған видеоға назар аударды. Бейнежазбада 20 мыңдық теңге купюраларына толтырылған чемодан көрсетілген. Кадр сыртындағы дауыс: ''«Не айтуға болады, ең жақсы жыл. Аллаға шүкір»'', — дейді. Прокурорлар видеоның түсірілген күнін және чемодандағы ақшаның сомасын нақтыламады.<ref name=":3" /> Тергеудің есебі бойынша, өз қызметі кезінде Қайрат пен оның анасы Астанадағы элиталық тұрғын үй кешендерінен 323 млн теңгеге (600 мың доллар) үш пәтер, құны 150 млн теңге (278 мың доллар) болатын коттедж қалашығынан үй, 170 млн теңгеге (315 мың доллар) премиум кластағы үш автокөлік, сондай-ақ 158 млн теңгеге (294 мың доллар) брендтік киімдер, аксессуарлар мен бағалы әшекейлер сатып алған.<ref name=":3" /> Заң бойынша қоғамдық бірлестікті кемінде үш адам құруы тиіс. Сотта көрсетілген сараптама бойынша Перизат Қайрат құрылтай жиналысының №1 хаттамасына таныс еріктілердің есімдерін енгізіп, өзін президент етіп тағайындаған делінген. Кейіннен басқа қатысушылардың қолдарын қолдан қойған.<ref name=":1" /> 2021 жылғы 1 қазанда Әділет департаменті Biz Birgemiz атауын тіркеуден бас тартты. Себебі бұрыннан бар заңды тұлғаның атауына ұқсас болған. 4 қазанда Қайрат №1 хаттамадағы қолдарды қайтадан қолдан қойып, атауын ''Biz Birgemiz Kazakhstan 2030'' деп өзгерткен. Қорды тіркеу кезінде көрсетілген мекенжайда іс жүзінде компьютерлік клуб орналасқан болып шықты.<ref name=":1" /> Мекенжайдың компьютерлік клубтан тіркелуін [[Аманат (партия)|Amanat партиясының]] аудандық филал жетекшісі Сергей Матюшенко сотта берген куәлігінде айтты. Матюшенко ағасының компьютерлік клубын ұйымды тіркеу үшін құлдануға рұқсат сұрағанын, ал кейін Қайрат кеңсе партияның орталық аппараты орналасқан мекенжайға ауыстырылатынын айтқан.<ref name=":16">{{Cite web|title=Почему фонд Перизат Кайрат зарегистрирован в PlayStation-клубе, объяснил свидетель|url=https://informburo.kz/novosti/pocemu-fond-perizat-kairat-zaregistrirovan-v-playstation-klube-obieiasnil-svidetel}}</ref> Матюшенко бұл сөзге сенген себебі партия басшысы [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] волонтерлік штаб құруды тапсырған жиналыста Бауыржан Байбектің қасында Перизат Қайрат отырған<ref name=":16" />. [[Палестина|Палестинаға]] қолдау көрсету кезіндегі [[Қолма-қол ақша айналымы|қолма-қол қаржы]] шешіп алуды Перизат Қайрат ақшаны банктік аударымдар арқылы жіберген жағдайда, бұл әскери қақтығысты қаржыландыру ретінде бағалануы мүмкін деп қорыққан. Осы арқылы Қайрат өзінің шетелге жасаған көптеген сапарларын түсіндіруге тырысты.<ref name=":3" /> 16 қарашада Палестина тұрғындарына [[гуманитарлық көмек]] көрсетуге арналған тағы 200 миллион теңгені жымқыруға қатысты жаңа эпизод туралы хабарлады.<ref name=":3" /> [[Тергеу]] нұсқасы бойынша, қаражаттың басым бөлігі Mercedes-Benz EQE автокөлігін және Астанадағы элиталық тұрғын үй кешенінен пәтер сатып алуға жұмсалған.<ref name=":3" /> Оңалту орталығын салу үшін аукционда 12 млн 600 мың теңге жиналған. Алайда, Перизат Қайрат [[Әлеуметтік желілер|әлеуметтік желіде]] бұл соманы 48 млн теңге деп өтірік көрсеткен. Ол ауыр дертке шалдыққан балаларды оңалтумен айналысатын қорға құны 100 млн теңге тұратын ғимаратты сыйға тарттым деп мәлімдеген. Тергеу барысында мұндай ғимараттың іс жүзінде болмағаны анықталды. Жиналған ақша аукционнан кейін екі күн өткен соң-ақ мақсатсыз жұмсала бастаған. 2021 жылғы 29 қарашада ол БАӘ-ге ұшып кеткен. Онда ''Attana Hotel Dubai'' және ''Habtoor Palace Dubai'' сияқты қымбат қонақүйлерде тұрып, [[Gucci]] мен [[Tommy Hilfiger]] бутиктерінен сауда жасаған. Бұл сапарға, соның ішінде мейрамханалар мен такси шығындарына 1 897 476 теңге жұмсалған. 2021 жылғы 28 желтоқсанда ол халықтан қайырымдылық жиналатын [[ForteBank]]-тегі шоттан 600 мың теңге алып, [[Toyota Camry]] автокөлігін жалдау ақысын төлеген.<ref name=":3" /> === Сотқа қатысушылар === * Прокурор – Мадина Оразалина<ref name=":9">{{Cite web|title=Дело Перизат Кайрат: троих потерпевших доставят в суд принудительно|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/delo-perizat-kayrat-troih-poterpevshih-dostavyat-sud-575660/}}</ref>, Арман Кизикен<ref name=":10">{{Cite web|title=“Есть знакомые - замутить диплом?“ В суде зачитали переписку Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/est-znakomyie-zamutit-diplom-sude-zachitali-perepisku-575657/}}</ref> * Прокурор – Индира Жумагаликызы (екінші сот процессі)<ref>{{Cite web|title=Адвокат Перизат Кайрат попросил полностью её оправдать|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/advokat-perizat-kayrat-poprosil-polnostyu-e-opravdat-581527/}}</ref> * Cот – Сабыржан Каримов<ref name=":9" /><ref>{{Cite web|title=Матери Перизат Кайрат стало плохо в суде|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/materi-perizat-kayrat-stalo-ploho-v-sude-575587/}}</ref> * Адвокат – Арман Давлетьяров<ref name=":11">{{Cite web|title=Адвокат Перизат Кайрат попросил полностью её оправдать|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/advokat-perizat-kayrat-poprosil-polnostyu-e-opravdat-581527/}}</ref> * Адильхан Мусин – куәгер, «Консалтинг групп» директоры, ақша шығарып берген<ref>{{Cite web|title=“Перизат лично забирала деньги китайскими сумками“ - свидетель в суде|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-lichno-zabirala-dengi-kitayskimi-sumkami-svidetel-575651/}}</ref>. * Толганай Боранкул – куәгер, қазақстандық университет дипломын сатып алу туралы сөйлескен<ref name=":10" /> * Жулдыз Амангелдинова – The Akan Building компаниясының қаржы директоры, 700 000 теңге жолдаған<ref>{{Cite web|title=“В соцсетях было всё красочно, у нас сомнений не было“ - потерпевшие по делу Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-sotssetyah-vs-krasochno-nas-somneniy-byilo-poterpevshie-575479/}}</ref>. * Ғалия Исаева – куәгер, АО "Стройконструкция" заң консультанты, 200 миллион теңге жолдаған<ref name=":12">{{Cite web|title=“В соцсетях было всё красочно, у нас сомнений не было“ - потерпевшие по делу Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-sotssetyah-vs-krasochno-nas-somneniy-byilo-poterpevshie-575479/}}</ref>. * Сауле Куандыкова – куәгер, [[Назарбаев Зияткерлік мектептері|Назарбаев Зияткерлік мектептерінің]] ата-аналар комитетінің өкілі, 901 855 теңге жолдаған<ref name=":12" />. * Ляззат Распеки – куәгер, Перизат Қайраттың Мәдениет және спорт министрінің кеңесшісі ретінде тағайындалғанын айтты<ref>{{Cite web|title=Перизат Кайрат пыталась устроиться советником министра - свидетель|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-pyitalas-ustroitsya-sovetnikom-ministra-575662/}}</ref>. ==== Зардап шеккендер ==== * «Сұңқар» Алматы құс фабрикасының кадр бөлімінің бастығы: Кәсіпорын атынан 60 мың теңге<ref name=":13">{{Cite web|title=Дело Перизат Кайрат: троих потерпевших не смогли доставить в суд|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/delo-perizat-kayrat-troih-poterpevshih-smogli-dostavit-sud-575691/}}</ref> * «Анеко Л» мекемесі арқылы су тасқынымен күресуге 3 миллион теңге аударған<ref name=":13" />. * Маңғыстау облысы бойынша Қазынашылық департаментінің басшысы: Департамент атынан қорға 231 500 теңге аударған<ref name=":13" />. === Сот үкімі === 2025 жылдың 25 шілдесінде Астана соты Перизат Қайратты 10 жылға бас бостандығынан айыруға, мүлкін тәркілеуге және мемлекеттік наградаларынан айыруға үкім шығарды<ref>{{Cite web|title=Какой срок запросили для Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kakoy-srok-zaprosili-dlya-perizat-kayrat-575983/}}</ref><ref name=":5" /><ref name=":14">{{Cite web|title=Финал громкого дела: Перизат Кайрат вынесли приговор|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/final-gromkogo-dela-perizat-kayrat-vyinesli-prigovor-576331/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Приговор по громкому делу Перизат Кайрат: как это было|url=https://tengrinews.kz/article/prigovor-po-gromkomu-delu-perizat-kairat-kak-eto-bylo-3060/}}</ref>. Қайрат Перизат пен Ғайни Алашбаевадан 50 жәбірленушінің пайдасына жалпы сомасы 1 582 649 591 теңге көлеміндегі материалдық шығын ынтымақты түрде өндірілсін», — деп үкімде айтылды<ref name=":14" />. Анасы Гайни Алашбаева сот кезінде үйқамақта отырған, үкім шығарылған күні тұтқындалып<ref>{{Cite web|title=Мать Перизат Кайрат взяли под стражу в зале суда|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/mat-perizat-kayrat-vzyali-pod-straju-v-zale-suda-576345/}}</ref>, 7 жылға сотталды<ref>{{Cite web|title=Матери Перизат Кайрат дали 7 лет|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/materi-perizat-kayrat-dali-7-let-576336/}}</ref>. Үкім кейін [[Апелляция|апелляцияда]] расталды<ref name=":11" />. Қазір [[Абақты|колонияда]] жұмыс істейді.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web|title=Перизат Кайрат получила работу в колонии|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-poluchila-rabotu-v-kolonii-596583/}}</ref> 11 тамыз күні [[адвокат]] аппелияция берді<ref>{{Cite web|title=Перизат Кайрат пытается смягчить приговор: назначена дата суда|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-pyitaetsya-smyagchit-prigovor-naznachena-data-581316/}}</ref>. 25 қыркүйек күні Астанадағы сот процессінде Перизат Қайраттың [[Сот үкімі|үкімін]] қайта қарау туралы [[сот]] өтті. Сотта адвокат тергеу барсындағы қателіктер айыпталушының кінәлі еместігін және тәркіленген заттардың оригинал болмағанын айтып, үкімді азайту туралы сұраған еді<ref name=":11" />. Сот үкімі өзгеріссіз қалды<ref name=":6" />. === Жеке өмірі === Анасы Гайни Алашбаева қоғамдық қызметте белсенді болған және істе бірлесіп айыпталды. Қайрат Перизаттың әкесі туралы ақпарат аз. Перизат Қайраттың жеке өмірі мен отбасы туралы мәліметтер жарияланбады.<ref name=":5" /> == Тәркіленген заттар тізімі == [[Тәркілеу|Тәркіленіп]], материалдық шығынды өтеу есебіне [[Жәбірленуші|жәбірленушілерге]] берілуі тиіс нысандардың қатарында мыналар бар:<ref name=":15">{{Cite web|title=У прокурора ушло 4 минуты на перечисление имущества Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prokurora-ushlo-4-minutyi-perechislenie-imuschestva-perizat-576005/}}</ref> * [[Mercedes Benz S450]], [[Lexus LX 600]], Haval H6 GT, [[Mercedes Benz EQE 500]] автокөліктері; * Vela Village коттедж қалашығындағы жеке үй; * Sensata Plaza тұрғын үй кешеніндегі пәтер; * «Көк Жайлау» тұрғын үй кешеніндегі пәтер; * Highvill тұрғын үй кешеніндегі пәтер және паркинг орны; * Ақшалай қаражат: 20 миллион теңге; * 20 миллион 700 мың теңге (Перизат Қайраттың дебиторлық берешегі); * 5 миллион теңге (дебиторлық берешек); * Маңғыстау облысы әуежайының сақтау камерасындағы 8 миллион теңге; * Ақтөбе облысы әуежайының сақтау камерасындағы 3,5 миллион теңге; * «Пара үстел теннисі федерациясы» ҚБ шотындағы 10 миллион теңге; * «Банк ЦентрКредит» АҚ-дағы «Біз біргеміз Қазақстан» шотындағы 20 миллион теңгеден астам қаражат; * ForteBank-тегі «Біз біргеміз Қазақстан 2030» шотындағы 20 мың доллар (шамамен 10,5 миллион теңге); * ForteBank-тегі «Біз біргеміз Қазақстан 2030» шотындағы тағы 1 миллион теңге; * Kaspi Bank-тегі «Rebel Flowers» шотындағы 3 миллион теңге; * Амман көшесі, 54-үй мекенжайы бойынша тінту кезінде тәркіленген 6211 юань (шамамен 457 мың теңге), 200 доллар (шамамен 105 мың теңге), 195 дирхам (28 мың теңге), 20 риал (шамамен 2,9 мың теңге). Сонымен қатар, прокурор Перизат Қайраттың «Rebel Flowers» ЖШС жарғылық капиталындағы 100 пайыздық үлесін тәркілеуді талап етті.<ref name=":15" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} id5q6vyiaiu6mrg7mr2g1u6xbptbdz5 0 781204 3604610 3603817 2026-05-13T19:06:33Z Kasymov 10777 3604610 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Нейропластикалылық''' — мидың тәжірибе, оқу, қоршаған орта әсері немесе жарақат нәтижесінде өзгеру және бейімделу қабілеті. Бұл құбылыс нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі, жаңа нейрондық жолдардың қалыптасуы және мидың кейбір қызметтерінің қайта ұйымдастырылуы арқылы жүзеге асады<ref name=":0">Wikipedia — Neuroplasticity,     <nowiki>https://en.wikipedia.org/wiki/Neuroplasticity</nowiki></ref>. Нейропластикалылық (грекше neuron — «жүйке», plastikos — «өзгергіш») жүйке жүйесінің ішкі және сыртқы әсерлерге жауап ретінде өзінің құрылымы мен функцияларын өзгерту қасиетін білдіреді. Ғалымдар бұрын ересек адамның миы өзгермейді деп есептеген, алайда ХХ ғасырдың екінші жартысындағы зерттеулер мидың өмір бойы өзгеру қабілетін дәлелдеді. == Нейропластикалылықтың түрлері == 1.     Құрылымдық нейропластикалылық Мидың физикалық құрылымының өзгеруі. Мысалы, жаңа дағдыларды үйрену кезінде нейрондар арасында жаңа байланыстар түзіледі. 2.     Функционалдық нейропластикалылық Мидың белгілі бір аймақтарының қызметті қайта бөлуі. Мысалы, зақымданған аймақтың қызметін басқа бөліктердің атқаруы. == Негізгі механизмдері == Нейропластикалылық бірнеше биологиялық үдерістер арқылы іске асады: * Синаптикалық пластикалылық — нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі; * Нейрогенез — жаңа нейрондардың түзілуі; * Синаптикалық прунинг — пайдаланылмайтын байланыстардың жойылуы; * Кортекстік қайта ұйымдасу — мидың кейбір аймақтарының жаңа қызметтерді қабылдауы. == Ғылым тарихы == ХХ ғасырдың басында ғалымдар мидың құрылымы бала шақтан кейін өзгермейді деп санаған. Канадалық психолог Donald Hebb нейрондар арасындағы байланыстар тәжірибе нәтижесінде өзгеретінін ұсынды. Кейінгі нейробиологиялық зерттеулер бұл теорияны растады. == Нейропластикалылықтың маңызы == Нейропластикалылық: * оқу және есте сақтау процесіне; * тіл үйренуге; * жаңа дағдылар қалыптастыруға; * инсульттен кейінгі қалпына келуге; * психологиялық бейімделуге әсер етеді. Мысалы, инсульттан кейін ми жаңа нейрондық байланыстар құрып, жоғалған функцияларды ішінара қалпына келтіре алады<ref name=":0" />. == Нейропластикалылықты дамыту жолдары == Зерттеулерге сәйкес, мидың пластикалылығын келесі әрекеттер күшейтуі мүмкін: * тұрақты оқу; * шет тілдерін үйрену; * физикалық белсенділік; * медитация; * жеткілікті ұйқы; * әлеуметтік қарым-қатынас. == Дереккөздер == 1.    Wikipedia — Neuroplasticity <nowiki>https://en.wikipedia.org/wiki/Neuroplasticity</nowiki> 2.    Русская Википедия — Нейропластичность <nowiki>https://ru.wikipedia.org/wiki/Нейропластичность</nowiki> 3.    Britannica — Neuroplasticity <nowiki>https://www.britannica.com/science/neuroplasticity</nowiki> 4.    NCBI Bookshelf — Neuroplasticity <nowiki>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/</nowiki> 5.    ScienceDirect — Neuroplasticity <nowiki>https://www.sciencedirect.com/topics/neuroscience/neuroplasticity</nowiki> 6.    Anahana — Нейропластичность <nowiki>https://www.anahana.com/ru/physical-health/neuroplasticity</nowiki> 7.     Интегративная физиология — Физиологический континуум пластичности и патологии нервной системы <nowiki>https://intphysiology.ru/index.php/main/article/view/60</nowiki> 8.    Applied Information Aspects of Medicine — Нейропластичность — основа восстановительной неврологии <nowiki>https://new.vestnik-surgery.com/index.php/2070-9277/article/view/2009/ru_RU</nowiki> ny0z9mzwnr7qw1i173miyc2wh4t21kx 3604836 3604610 2026-05-14T06:44:45Z KoishymanovaG 153579 3604836 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Нейропластикалылық''' — мидың тәжірибе, оқу, қоршаған орта әсері немесе жарақат нәтижесінде өзгеру және бейімделу қабілеті. Бұл құбылыс нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі, жаңа нейрондық жолдардың қалыптасуы және мидың кейбір қызметтерінің қайта ұйымдастырылуы арқылы жүзеге асады<ref name=":0">[[:en:Neuroplasticity|Wikipedia — Neuroplasticity]]</ref><ref name=":1">[[:ru:Нейропластичность|Русская Википедия — Нейропластичность]]</ref><ref name=":2">[https://intphysiology.ru/index.php/main/article/view/60 Интегративная физиология — Физиологический континуум пластичности и патологии нервной системы]</ref>. Нейропластикалылық (грекше neuron — «жүйке», plastikos — «өзгергіш») жүйке жүйесінің ішкі және сыртқы әсерлерге жауап ретінде өзінің құрылымы мен функцияларын өзгерту қасиетін білдіреді. Ғалымдар бұрын ересек адамның миы өзгермейді деп есептеген, алайда ХХ ғасырдың екінші жартысындағы зерттеулер мидың өмір бойы өзгеру қабілетін дәлелдеді<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3">[https://www.sciencedirect.com/topics/neuroscience/neuroplasticity ScienceDirect — Neuroplasticity]</ref>. == Нейропластикалылықтың түрлері == '''1.     Құрылымдық нейропластикалылық''' Мидың физикалық құрылымының өзгеруі. Мысалы, жаңа дағдыларды үйрену кезінде нейрондар арасында жаңа байланыстар түзіледі<ref name=":4">[https://www.anahana.com/ru/physical-health/neuroplasticity Anahana — Нейропластичность]</ref><ref name=":0" />. '''2.     Функционалдық нейропластикалылық''' Мидың белгілі бір аймақтарының қызметті қайта бөлуі. Мысалы, зақымданған аймақтың қызметін басқа бөліктердің атқаруы<ref name=":3" /><ref name=":1" />. == Негізгі механизмдері == Нейропластикалылық бірнеше биологиялық үдерістер арқылы іске асады: * Синаптикалық пластикалылық — нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі; * Нейрогенез — жаңа нейрондардың түзілуі<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ NCBI Bookshelf — Neuroplasticity]</ref>; * Синаптикалық прунинг — пайдаланылмайтын байланыстардың жойылуы; * Кортекстік қайта ұйымдасу — мидың кейбір аймақтарының жаңа қызметтерді қабылдауы<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":4" />. == Ғылым тарихы == ХХ ғасырдың басында ғалымдар мидың құрылымы бала шақтан кейін өзгермейді деп санаған. Канадалық психолог Donald Hebb нейрондар арасындағы байланыстар тәжірибе нәтижесінде өзгеретінін ұсынды. Кейінгі нейробиологиялық зерттеулер бұл теорияны растады<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ Britannica — Neuroplasticity]</ref>. == Нейропластикалылықтың маңызы == Нейропластикалылық: * оқу және есте сақтау процесіне; * тіл үйренуге; * жаңа дағдылар қалыптастыруға; * инсульттен кейінгі қалпына келуге; * психологиялық бейімделуге әсер етеді<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref>[https://new.vestnik-surgery.com/index.php/2070-9277/article/view/2009/ru_RU Applied Information Aspects of Medicine — Нейропластичность — основа восстановительной неврологии]</ref>. Мысалы, инсульттан кейін ми жаңа нейрондық байланыстар құрып, жоғалған функцияларды ішінара қалпына келтіре алады == Нейропластикалылықты дамыту жолдары == Зерттеулерге сәйкес, мидың пластикалылығын келесі әрекеттер күшейтуі мүмкін: * тұрақты оқу; * шет тілдерін үйрену; * физикалық белсенділік; * медитация; * жеткілікті ұйқы; * әлеуметтік қарым-қатынас<ref>[https://skillbox.ru/media/growth/neuroplasticity/ Нейропластичность мозга: что это такое и как её поддержать]</ref>. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Психология]] t049seeu2vdwpkau5a1fu1se6tfvw7d 0 781213 3604611 3603899 2026-05-13T19:08:00Z Kasymov 10777 3604611 wikitext text/x-wiki {{Кратер |Атауы = Кярдла |Төл атауы = et/Kärdla |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Биіктігі = |Ұзындығы = |Ені = |Диаметрі = 4 |Ауданы = |Көлемі = |Түрі = |Ең төмен нүктесі = |Орташа тереңдігі = |Эпоним = |Қабылдаған жылы = |Координаттары = 58/58/00/N/22/46/00/W |CoordScale = |Ел = Эстония |Аймақ = Хийумаа |Аспан денесі = |Ортаққордағы санаты = |Позициялық карта = Эстония |Позициялық карта 1 = }} '''Кярдла кратері''' ({{lang-et|Kärdla}}) — [[Эстония]]дағы [[Хийумаа]] аралындағы Кярдла қаласының маңында орналасқан метеорит кратері. == Тарихы == Кярдла метеорит кратерінің жасы 455 миллион жыл. Ол метеориттің жарылуы нәтижесінде пайда болған, оның эпицентрі жағалау сызығынан үш шақырым жерде орналасқан. Ең жақсы сақталған биіктіктер — Палукула, Тубала және Линнумяэ. Кярдла метеорит кратерін зерттеу XIX ғасырдың ортасында басталды. Ғалымдар Карл Эдуард фон Эйхвальд, Александр Озерский және Александр фон Шренк Палукула тау жынысы құбылысын зерттеді. Шамамен сол уақытта зерттеушілер Генри фон Винклер, Ханс Скупин және Хендрик Палмре бұл жерде битум мен минералданудың бар екенін анықтады. Ауданды барлаудың ең ықпалды кезеңі 1967 жылы, Палукула үстіртінде бұрғылау басталған кезде басталды. 1970 жылдары тау жыныстарынан жоғары сапалы қиыршық тас өндіру жоспарлары жасалды. Тек 1981 жылы ғана ленинградтық ғалым Виктор Масаитис табиғи материалдарды зерттей отырып, жергілікті құрылым метеориттің жарылуы нәтижесінде пайда болған деген қорытындыға келді. 1983 жылы кратердің орталық ұңғымасынан минералды су алуға болатыны анықталды. Ол 400 метр тереңдіктен айдалды. Кярдлада минералды суды бөтелкеге ​​​​құю 1993 жылға дейін жалғасты, содан кейін ол тоқтатылды.<ref>{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/ostrova/hiiumaa/meteoritnyj-krater/?ysclid=mp2jjjrmd291533054|title=Метеоритный кратер Кярдла|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сипаттама == Диаметрі 4 км-ге жетеді, жасы шамамен 455 миллион (Ордовик). Кратер бетінде көрінбейді. Кратер Балтосканд қайраңындағы теңізде пайда болды және соққы кезінде теңіз тереңдігі шамамен 20 м-ден 50–100 м-ге дейін өзгеруі мүмкін деп есептеледі. Метеорит Жерге 30-40 км/с жылдамдықпен келген. 0,1 секундтан аз уақыт ішінде метеорит қалыңдығы 100 метрге дейінгі су қабатын және қалыңдығы 140 метрлік тау жыныстарының қабатын тесіп өтті, содан кейін ол Хиросимаға тасталған атом бомбасынан шамамен 25 000 есе үлкен күшпен жарылды. Кратердің диаметрі 4 шақырым, бұл әлемдегі ең үлкен кратерлердің бірі. Кратердің айналасындағы бөгет Палукула мен Тубаладан айқын көрінеді. Палукулада кратер үшін бақылау мұнарасы да салынған. Бақылау мұнарасының жанында ашық, жарылған тақтатас қабаты көрінетін шағын карьер бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.puhkuseestis.ee/otdyh-v-estonii-partnery?sightseeing_id=3531|title=Метеоритный кратер в Кярдла|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Эстониядағы кратерлер]] r5nanu6o4fsejbl3hanqkz1awn32j61 3604612 3604611 2026-05-13T19:08:17Z Kasymov 10777 3604612 wikitext text/x-wiki {{Кратер |Атауы = Кярдла |Төл атауы = et/Kärdla |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Биіктігі = |Ұзындығы = |Ені = |Диаметрі = 4 |Ауданы = |Көлемі = |Түрі = |Ең төмен нүктесі = |Орташа тереңдігі = |Эпоним = |Қабылдаған жылы = |Координаттары = 58/58/00/N/22/46/00/W |CoordScale = |Ел = Эстония |Аймақ = Хийумаа |Аспан денесі = |Ортаққордағы санаты = }} '''Кярдла кратері''' ({{lang-et|Kärdla}}) — [[Эстония]]дағы [[Хийумаа]] аралындағы Кярдла қаласының маңында орналасқан метеорит кратері. == Тарихы == Кярдла метеорит кратерінің жасы 455 миллион жыл. Ол метеориттің жарылуы нәтижесінде пайда болған, оның эпицентрі жағалау сызығынан үш шақырым жерде орналасқан. Ең жақсы сақталған биіктіктер — Палукула, Тубала және Линнумяэ. Кярдла метеорит кратерін зерттеу XIX ғасырдың ортасында басталды. Ғалымдар Карл Эдуард фон Эйхвальд, Александр Озерский және Александр фон Шренк Палукула тау жынысы құбылысын зерттеді. Шамамен сол уақытта зерттеушілер Генри фон Винклер, Ханс Скупин және Хендрик Палмре бұл жерде битум мен минералданудың бар екенін анықтады. Ауданды барлаудың ең ықпалды кезеңі 1967 жылы, Палукула үстіртінде бұрғылау басталған кезде басталды. 1970 жылдары тау жыныстарынан жоғары сапалы қиыршық тас өндіру жоспарлары жасалды. Тек 1981 жылы ғана ленинградтық ғалым Виктор Масаитис табиғи материалдарды зерттей отырып, жергілікті құрылым метеориттің жарылуы нәтижесінде пайда болған деген қорытындыға келді. 1983 жылы кратердің орталық ұңғымасынан минералды су алуға болатыны анықталды. Ол 400 метр тереңдіктен айдалды. Кярдлада минералды суды бөтелкеге ​​​​құю 1993 жылға дейін жалғасты, содан кейін ол тоқтатылды.<ref>{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/ostrova/hiiumaa/meteoritnyj-krater/?ysclid=mp2jjjrmd291533054|title=Метеоритный кратер Кярдла|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сипаттама == Диаметрі 4 км-ге жетеді, жасы шамамен 455 миллион (Ордовик). Кратер бетінде көрінбейді. Кратер Балтосканд қайраңындағы теңізде пайда болды және соққы кезінде теңіз тереңдігі шамамен 20 м-ден 50–100 м-ге дейін өзгеруі мүмкін деп есептеледі. Метеорит Жерге 30-40 км/с жылдамдықпен келген. 0,1 секундтан аз уақыт ішінде метеорит қалыңдығы 100 метрге дейінгі су қабатын және қалыңдығы 140 метрлік тау жыныстарының қабатын тесіп өтті, содан кейін ол Хиросимаға тасталған атом бомбасынан шамамен 25 000 есе үлкен күшпен жарылды. Кратердің диаметрі 4 шақырым, бұл әлемдегі ең үлкен кратерлердің бірі. Кратердің айналасындағы бөгет Палукула мен Тубаладан айқын көрінеді. Палукулада кратер үшін бақылау мұнарасы да салынған. Бақылау мұнарасының жанында ашық, жарылған тақтатас қабаты көрінетін шағын карьер бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.puhkuseestis.ee/otdyh-v-estonii-partnery?sightseeing_id=3531|title=Метеоритный кратер в Кярдла|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Эстониядағы кратерлер]] rk77llckzxjmic6esr8zma28msq5o91 10 781233 3604613 3603977 2026-05-13T19:09:41Z Kasymov 10777 3604613 wikitext text/x-wiki <includeonly><tr style="text-align:center;"> <th colspan="3" class="infobox-header" scope="colgroup">{{{Заголовок|Бейне клип}}}</th> </tr> <tr style="text-align:center;"> <td colspan="3">{{{1|}}}</td> </tr></includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер:Сыртқы сілтемелер]] [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Музыка]] </noinclude> epv841g2wf2akcvfsfobcb6jkd9bvwp 2 781251 3604789 3604195 2026-05-14T05:33:29Z Эльмира Ералиева 179349 Басты тақырыптың шрифт әріптері өзгертілді 3604789 wikitext text/x-wiki = Қазақ тіліндегі цифрлық контент = '''Цифрлық контент[[(digital content)|(digital content)]]-бұл интернетте немесе электронды құрылғыларда[[(компютер,смартфон,планшет)|(компютер,смартфон,планшет)]]сақталатын,таратылатын және қолданылатын ақпараттың барлық түрі.Ол цифрлық форматта болғандықтан,оны кез-келген уақытта өзгертуге,көшіруге және бөлісуге болады. ==Цифрлық контентке жататындар: == #Мәтіндік ақпарат: Мақалалар,электронды кітаптар,блог жазбалары. #Визуалды контент: Фотосуреттер,инфографикалар,суреттер. #Бейнематериалдар: YouTube видеолары,фильмдер,тікелей эфирлер. #Аудиоконтент: Подкасттар,музыка,аудиокітаптар. #Интерактивті контент: Ойындар,қосымшалар,онлайн курстар. '''Қазір цифрландыру дәуірі'''.Алдымызда тұрған мақсат-тілімізді цифрлық кеңістікте өркендету. Жасанды интеллектіні барлық салаға енгізу арқылы ел дамуына жол ашамыз.[[Жасанды интеллект]] өзегі-тіл, сондықтан ауқымды тіл моделін жасау-мемлекеттің кезек күттірмейтін қажеттілігі. <Орталық қолжетімді халықаралық ауқымды тіл модельдерін (LLM) қазақ тіліне бейімдеу жұмысы қарқынды дамып жатыр.'''Тіл''' - бүкіл жүйені біріктіретін басты құрал болуға тиіс.Қазақ тілі заманауи цифрлық жүйелерге енгізілген. Цифрлық дәуірдің талабы-ұлттық контентті дамыту. == Сыртқы сілтемелер == *[https://www.statistic.ernur.kz/ Ақпараттық портал- ERNUR.KZ] *[http://www.anatili.kazgazeta.kz/ ''Ana tili'' Ұлт газеті ] *[https://kostanaytany.kz/ ''Қостанай таңы'' газеті] *{{YouTube Qonaev Media News}} [[Санат: Тіл|*]] lxi39no5svrdtzpp9xxlbzogmczqe5d 0 781254 3604615 3604257 2026-05-13T19:15:11Z Kasymov 10777 «[[Санат:Эстония географиясы|Эстония географиясы]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604615 wikitext text/x-wiki {{Батпақ |Атауы = Виру батпағы |Төл атауы = et/Viru raba |Сурет = Sunrise_at_viru_bog.jpg |Сурет тақырыбы = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = |Ұзындығы = 3,4 |Ені = |Ауданы = 235 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Координаттары = 59.4713/25.6617 |CoordScale = |Ел = Эстония |Аймақ = Харьюмаа |Аудан = Куусалу |Позициялық карта = Эстония |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Viru bog }} '''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ. == Сипаттама == Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған. Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар. Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан. Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.<ref>{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Флора мен фаунасы == Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі. Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет. Мұнда құстардың 26 ​​түрі: бүркіттер, шымшықтар, шағалалар т.б. мекендейді, сонымен қатар қоныс аударатын құстардың мекені ретінде қызмет етеді. Виру батпағы ылғалдылықты жақсы көретін құстардың мекені. Күзде сұр қауырсындары бар тырналар мекендейді, бұл оларға күзгі көші-қон кезінде қауіпсіз түнеу орнын қамтамасыз етеді. Құстардың ерекше белгілеріне қара қауырсындар және мамық тәрізді салбырап тұрған құйрық қауырсындары жатады. Ересектерінің бастарында қызыл дақ болады. Тырналар әдетте Виру Богтың батпақты алқаптарында мекендейді. Виру батпағында торғайлардың ішінде кәдімгі торғайлар мен [[Жаурауық|жаурауық торғайлар]] көп. Көптеген құстар батпақты бассейндерді пайдаланып, батпақты аралдарда ұя салады.<ref>{{citeweb|url=https://rukivboki.ru/note/na-boloto-viru-gulyat-i-kupatsya/?ysclid=mp2xwqap99528897265|title=На болото Виру гулять и купаться|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Viru Raba Aerofoto.jpg|Виру батпағының әуеден түсірілген суреті Viru raba renoveeritud laudtee.JPG|Виру батпағындағы қалпына келтірілген жағалау Viru bog and its island.jpg|Виру батпағы. «Арал» Viru bog 0057.jpg|Батпақты көл </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Эстония уездері бойынша батпақтар]] [[Санат:Эстония табиғаты]] j171kq106wlajjqo9ojh0fwhmhd4gzm 0 781264 3604333 3604332 2026-05-13T11:59:15Z Мағыпар 100137 /* Сәулет және қала құрылысы */ толықтыру 3604333 wikitext text/x-wiki '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 2ihqnyov3nz96h63ddmzkpjoz7qubfo 3604334 3604333 2026-05-13T12:00:21Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3604334 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 30gpxda9i2yxad5hylvajnv4kmy71lm 3604336 3604334 2026-05-13T12:02:21Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3604336 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] kfqys94iep4ljp4j0vxyea00tw9oauu 3604337 3604336 2026-05-13T12:03:00Z Мағыпар 100137 үлгі 3604337 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 56xnfeoxvw6pxe7lpygcw4ec9sai32z 3604338 3604337 2026-05-13T12:03:43Z Мағыпар 100137 үлгі 3604338 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 3cu53ix05iyv7xm5mvporh8sldmhwwx 3604340 3604338 2026-05-13T12:05:09Z Мағыпар 100137 үлгі 3604340 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] f54h3rx5yh3qst7kie8j8ld2rz7ah73 3604343 3604340 2026-05-13T12:09:01Z Мағыпар 100137 үлгі 3604343 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] dw987qjfiq4ot5vebsyi7z875966k43 3604344 3604343 2026-05-13T12:09:41Z Мағыпар 100137 үлгі 3604344 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 706v2vsyudwvdsau8h4kaf9ml55oqc8 3604348 3604344 2026-05-13T12:13:00Z Мағыпар 100137 үлгі 3604348 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] f9tw0ibtb0ag5rfk2mnizjc134v48qv 3604351 3604348 2026-05-13T12:15:17Z Мағыпар 100137 /* Транспорты */ 3604351 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] b83ly6cpm2gux1nayqi4wwizywb8oum 3604353 3604351 2026-05-13T12:21:29Z Мағыпар 100137 үлгі 3604353 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 1jjypfx9v73tba127ivf5xl3smfjsgi 3604354 3604353 2026-05-13T12:27:47Z Мағыпар 100137 үлгі 3604354 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] f2699vbimkip7je77os356ib3q8y3qj 3604360 3604354 2026-05-13T13:29:08Z Мағыпар 100137 /* Сәулет және қала құрылысы */ сурет қою 3604360 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] naetzbewfz6twctmva8qb5zdsshlu9w 3604363 3604360 2026-05-13T13:32:21Z Мағыпар 100137 /* Сәулет және қала құрылысы */ сурет қою 3604363 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 81nejje2a3xgnd7hoyndi4ptoiyiije 3604364 3604363 2026-05-13T13:34:50Z Мағыпар 100137 /* Транспорты */ сурет қою 3604364 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 5j59dkgn70rlrpxx6oiezqj9447canu 3604367 3604364 2026-05-13T13:37:11Z Мағыпар 100137 сурет қою 3604367 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 3yzk2nars92bg2cwxqzkbzoauubcyqu 3604368 3604367 2026-05-13T13:38:26Z Мағыпар 100137 /* Сәулет және қала құрылысы */ дереккөз 3604368 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] cb90mckbrydxct7w345tg5tq7ac6iwc 3604441 3604368 2026-05-13T15:18:57Z Мағыпар 100137 толықтыру 3604441 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 3eyiuyiw85rqshwlsslagsytr8sdynl 3604446 3604441 2026-05-13T15:35:09Z Мағыпар 100137 /* Білім беру */ толықтыру 3604446 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 64ge61aqrffrwd5hnrd7jdngo79axty 3604448 3604446 2026-05-13T15:36:04Z Мағыпар 100137 /* Білім беру */ дереккөз 3604448 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] o8o8ygy7cn70blacja3p3mo0ipnfb21 3604511 3604448 2026-05-13T16:18:47Z Мағыпар 100137 толықтыру 3604511 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 8ie39zkf43n7khe5eyccq089hfj442o 3604512 3604511 2026-05-13T16:19:52Z Мағыпар 100137 /* Денсаулық сақтау */ дереккөз 3604512 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 7bcr1toygiq7qv8lvfwlbbkkev5ch8a 3604517 3604512 2026-05-13T16:34:53Z Мағыпар 100137 3604517 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар. Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 1cm2jfs9sjw0egoledktt9mdzok2u7f 3604536 3604517 2026-05-13T16:55:29Z Мағыпар 100137 толықтыру 3604536 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар.<br /> Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. == Көрікті жерлері == '''Гомель сарайы мен саябақ ансамблі.''' Бұл сарай 18 ғасырда салынған және оның ішінде әдемі бақтар мен көлдер, сондай-ақ өнер мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] rkncr2sbpp510us5l5oachoi319r16v 3604539 3604536 2026-05-13T16:58:18Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ толықтыру 3604539 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар.<br /> Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. == Көрікті жерлері == '''Гомель сарайы мен саябақ ансамблі''' — ұл сарай 18 ғасырда салынған және оның ішінде әдемі бақтар мен көлдер, сондай-ақ өнер мұражайы бар. '''Советс көшесі''' — кафелер, дүкендер мен тарихи ғимараттар орналасқан сәнді және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы көше. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] aemsd1n5oq1cykqk35s7nw62zb86o41 3604541 3604539 2026-05-13T16:59:22Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ толықтыру 3604541 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар.<br /> Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. == Көрікті жерлері == '''Гомель сарайы мен саябақ ансамблі''' — ұл сарай 18 ғасырда салынған және оның ішінде әдемі бақтар мен көлдер, сондай-ақ өнер мұражайы бар. '''Совет көшесі''' — кафелер, дүкендер мен тарихи ғимараттар орналасқан сәнді және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы көше. '''Румянцев-Паскевич резиденциясы''' — бір кездері үлкен сарай болған кешенде қазір мұражайлар, галереялар және саябақ орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] f1r7eb6o3522ckkh1qslp8koua57690 3604543 3604541 2026-05-13T17:02:03Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ толықтыру 3604543 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар.<br /> Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. == Көрікті жерлері == '''Гомель сарайы мен саябақ ансамблі''' — ұл сарай 18 ғасырда салынған және оның ішінде әдемі бақтар мен көлдер, сондай-ақ өнер мұражайы бар. '''Совет көшесі''' — кафелер, дүкендер мен тарихи ғимараттар орналасқан сәнді және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы көше. '''Румянцев-Паскевич резиденциясы''' — бір кездері үлкен сарай болған кешенде қазір мұражайлар, галереялар және саябақ орналасқан. '''Полоцкий Әулие Евфросин шіркеуі''' — қалаға маңындағы төбеде орналасқан XII ғасырдағы шіркеу. Ол әдемі фрескалармен безендірілген және қызықты тарихы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 95u870lxikgqh0u0g5j7ljv9hf1kgss 3604547 3604543 2026-05-13T17:04:09Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ толықтыру 3604547 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар.<br /> Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. == Көрікті жерлері == '''Гомель сарайы мен саябақ ансамблі''' — сарай 18 ғасырда салынған және оның ішінде әдемі бақтар мен көлдер, сондай-ақ өнер мұражайы бар. '''Совет көшесі''' — кафелер, дүкендер мен тарихи ғимараттар орналасқан сәнді және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы көше. '''Румянцев-Паскевич резиденциясы''' — бір кездері үлкен сарай болған кешенде қазір мұражайлар, галереялар және саябақ орналасқан. '''Полоцкий Әулие Евфросин шіркеуі''' — қалаға маңындағы төбеде орналасқан XII ғасырдағы шіркеу. Ол әдемі фрескалармен безендірілген және қызықты тарихы бар. '''Гомель облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражайда аймақтың тарихына, мәдениетіне және дәстүрлеріне арналған экспонаттар, соның ішінде тарихқа дейінгі кезең және қаланың өткені туралы экспонаттар қойылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] h54yy8ckpwb0oh0lojfh7qjwg98zdlr 3604550 3604547 2026-05-13T17:05:56Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ толықтыру 3604550 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар.<br /> Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. == Көрікті жерлері == '''Гомель сарайы мен саябақ ансамблі''' — сарай 18 ғасырда салынған және оның ішінде әдемі бақтар мен көлдер, сондай-ақ өнер мұражайы бар. '''Совет көшесі''' — кафелер, дүкендер мен тарихи ғимараттар орналасқан сәнді және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы көше. '''Румянцев-Паскевич резиденциясы''' — бір кездері үлкен сарай болған кешенде қазір мұражайлар, галереялар және саябақ орналасқан. '''Полоцкий Әулие Евфросин шіркеуі''' — қалаға маңындағы төбеде орналасқан XII ғасырдағы шіркеу. Ол әдемі фрескалармен безендірілген және қызықты тарихы бар. '''Гомель облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражайда аймақтың тарихына, мәдениетіне және дәстүрлеріне арналған экспонаттар, соның ішінде тарихқа дейінгі кезең және қаланың өткені туралы экспонаттар қойылған. '''Свято-Воскресенский кафедралды соборы''' — қаладағы ең биік ғимараттардың бірі болып табылатын таңғажайып және әсем безендірілген собор. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] j75fjzu6me6ix1nqv5kzceyrqy5884r 3604553 3604550 2026-05-13T17:08:35Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ толықтыру 3604553 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар.<br /> Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. == Көрікті жерлері == '''Гомель сарайы мен саябақ ансамблі''' — сарай 18 ғасырда салынған және оның ішінде әдемі бақтар мен көлдер, сондай-ақ өнер мұражайы бар. '''Совет көшесі''' — кафелер, дүкендер мен тарихи ғимараттар орналасқан сәнді және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы көше. '''Румянцев-Паскевич резиденциясы''' — бір кездері үлкен сарай болған кешенде қазір мұражайлар, галереялар және саябақ орналасқан. '''Полоцкий Әулие Евфросин шіркеуі''' — қалаға маңындағы төбеде орналасқан XII ғасырдағы шіркеу. Ол әдемі фрескалармен безендірілген және қызықты тарихы бар. '''Гомель облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражайда аймақтың тарихына, мәдениетіне және дәстүрлеріне арналған экспонаттар, соның ішінде тарихқа дейінгі кезең және қаланың өткені туралы экспонаттар қойылған. '''Свято-Воскресенский кафедралды соборы''' — қаладағы ең биік ғимараттардың бірі болып табылатын таңғажайып және әсем безендірілген собор. '''Гомель хайуанаттар бағы''' — жолбарыстар, маймылдар және экзотикалық құстар сияқты әртүрлі жануарлары бар шағын, бірақ алуан түрлі хайуанаттар бағы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 15njvhsxfwiy1zyz8r6nr0of3acah84 3604555 3604553 2026-05-13T17:10:05Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ толықтыру 3604555 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар.<br /> Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. == Көрікті жерлері == '''Гомель сарайы мен саябақ ансамблі''' — сарай 18 ғасырда салынған және оның ішінде әдемі бақтар мен көлдер, сондай-ақ өнер мұражайы бар. '''Совет көшесі''' — кафелер, дүкендер мен тарихи ғимараттар орналасқан сәнді және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы көше. '''Румянцев-Паскевич резиденциясы''' — бір кездері үлкен сарай болған кешенде қазір мұражайлар, галереялар және саябақ орналасқан. '''Полоцкий Әулие Евфросин шіркеуі''' — қалаға маңындағы төбеде орналасқан XII ғасырдағы шіркеу. Ол әдемі фрескалармен безендірілген және қызықты тарихы бар. '''Гомель облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражайда аймақтың тарихына, мәдениетіне және дәстүрлеріне арналған экспонаттар, соның ішінде тарихқа дейінгі кезең және қаланың өткені туралы экспонаттар қойылған. '''Свято-Воскресенский кафедралды соборы''' — қаладағы ең биік ғимараттардың бірі болып табылатын таңғажайып және әсем безендірілген собор. '''Гомель хайуанаттар бағы''' — жолбарыстар, маймылдар және экзотикалық құстар сияқты әртүрлі жануарлары бар шағын, бірақ алуан түрлі хайуанаттар бағы. '''Жеңіс алаңы''' — іс-шаралар, фестивальдар мен концерттер өткізілетін танымал орын болып табылатын үлкен қоғамдық алаң. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] rlklnedkcpfbxb1gxydpf682b8h70hv 3604557 3604555 2026-05-13T17:11:16Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ дереккөз 3604557 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар.<br /> Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. == Көрікті жерлері == '''Гомель сарайы мен саябақ ансамблі''' — сарай 18 ғасырда салынған және оның ішінде әдемі бақтар мен көлдер, сондай-ақ өнер мұражайы бар. '''Совет көшесі''' — кафелер, дүкендер мен тарихи ғимараттар орналасқан сәнді және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы көше. '''Румянцев-Паскевич резиденциясы''' — бір кездері үлкен сарай болған кешенде қазір мұражайлар, галереялар және саябақ орналасқан. '''Полоцкий Әулие Евфросин шіркеуі''' — қалаға маңындағы төбеде орналасқан XII ғасырдағы шіркеу. Ол әдемі фрескалармен безендірілген және қызықты тарихы бар. '''Гомель облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражайда аймақтың тарихына, мәдениетіне және дәстүрлеріне арналған экспонаттар, соның ішінде тарихқа дейінгі кезең және қаланың өткені туралы экспонаттар қойылған. '''Свято-Воскресенский кафедралды соборы''' — қаладағы ең биік ғимараттардың бірі болып табылатын таңғажайып және әсем безендірілген собор. '''Гомель хайуанаттар бағы''' — жолбарыстар, маймылдар және экзотикалық құстар сияқты әртүрлі жануарлары бар шағын, бірақ алуан түрлі хайуанаттар бағы. '''Жеңіс алаңы''' — іс-шаралар, фестивальдар мен концерттер өткізілетін танымал орын болып табылатын үлкен қоғамдық алаң.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gomel.htm|title=Карта Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] po097wy5e536bnxiq30936p3fhjo2hj 3604562 3604557 2026-05-13T17:20:15Z Мағыпар 100137 /* Білім беру */ сурет қою 3604562 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == [[Сурет:BLR Gomel Pavel Sukhoi State Tech Univ 1.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель мемлекеттік техникалық университеті]] Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар.<br /> Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. == Көрікті жерлері == '''Гомель сарайы мен саябақ ансамблі''' — сарай 18 ғасырда салынған және оның ішінде әдемі бақтар мен көлдер, сондай-ақ өнер мұражайы бар. '''Совет көшесі''' — кафелер, дүкендер мен тарихи ғимараттар орналасқан сәнді және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы көше. '''Румянцев-Паскевич резиденциясы''' — бір кездері үлкен сарай болған кешенде қазір мұражайлар, галереялар және саябақ орналасқан. '''Полоцкий Әулие Евфросин шіркеуі''' — қалаға маңындағы төбеде орналасқан XII ғасырдағы шіркеу. Ол әдемі фрескалармен безендірілген және қызықты тарихы бар. '''Гомель облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражайда аймақтың тарихына, мәдениетіне және дәстүрлеріне арналған экспонаттар, соның ішінде тарихқа дейінгі кезең және қаланың өткені туралы экспонаттар қойылған. '''Свято-Воскресенский кафедралды соборы''' — қаладағы ең биік ғимараттардың бірі болып табылатын таңғажайып және әсем безендірілген собор. '''Гомель хайуанаттар бағы''' — жолбарыстар, маймылдар және экзотикалық құстар сияқты әртүрлі жануарлары бар шағын, бірақ алуан түрлі хайуанаттар бағы. '''Жеңіс алаңы''' — іс-шаралар, фестивальдар мен концерттер өткізілетін танымал орын болып табылатын үлкен қоғамдық алаң.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gomel.htm|title=Карта Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] bvime27qbjz2vqbkatyn91w42g100kc 3604576 3604562 2026-05-13T17:32:01Z Мағыпар 100137 сурет қою 3604576 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == [[Сурет:BLR Gomel Pavel Sukhoi State Tech Univ 1.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель мемлекеттік техникалық университеті]] Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == [[Сурет:Gomel State Medical University.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель мемлекеттік медициналық университеті, бас ғимарат]] Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == [[Сурет:Гомельский областной драматический театр.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель облыстық драма театрының ғимараты]] Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар.<br /> Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. == Көрікті жерлері == '''Гомель сарайы мен саябақ ансамблі''' — сарай 18 ғасырда салынған және оның ішінде әдемі бақтар мен көлдер, сондай-ақ өнер мұражайы бар. [[Сурет:Палацава-паркавы комплекс ў Гомелі. Фасад палаца.jpg|нобай|оңға|200px|Румянцев-Паскевич резиденциясы]] '''Совет көшесі''' — кафелер, дүкендер мен тарихи ғимараттар орналасқан сәнді және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы көше. '''Румянцев-Паскевич резиденциясы''' — бір кездері үлкен сарай болған кешенде қазір мұражайлар, галереялар және саябақ орналасқан. '''Полоцкий Әулие Евфросин шіркеуі''' — қалаға маңындағы төбеде орналасқан XII ғасырдағы шіркеу. Ол әдемі фрескалармен безендірілген және қызықты тарихы бар. '''Гомель облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражайда аймақтың тарихына, мәдениетіне және дәстүрлеріне арналған экспонаттар, соның ішінде тарихқа дейінгі кезең және қаланың өткені туралы экспонаттар қойылған. '''Свято-Воскресенский кафедралды соборы''' — қаладағы ең биік ғимараттардың бірі болып табылатын таңғажайып және әсем безендірілген собор. '''Гомель хайуанаттар бағы''' — жолбарыстар, маймылдар және экзотикалық құстар сияқты әртүрлі жануарлары бар шағын, бірақ алуан түрлі хайуанаттар бағы. '''Жеңіс алаңы''' — іс-шаралар, фестивальдар мен концерттер өткізілетін танымал орын болып табылатын үлкен қоғамдық алаң.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gomel.htm|title=Карта Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 2ojf24qoua7s0ylftuwjvdsm7e6dy4y 3604577 3604576 2026-05-13T17:33:23Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Беларусь облыс орталықтары|Беларусь облыс орталықтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604577 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 526 873 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == [[Сурет:BLR Gomel Pavel Sukhoi State Tech Univ 1.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель мемлекеттік техникалық университеті]] Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == [[Сурет:Gomel State Medical University.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель мемлекеттік медициналық университеті, бас ғимарат]] Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == [[Сурет:Гомельский областной драматический театр.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель облыстық драма театрының ғимараты]] Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар.<br /> Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. == Көрікті жерлері == '''Гомель сарайы мен саябақ ансамблі''' — сарай 18 ғасырда салынған және оның ішінде әдемі бақтар мен көлдер, сондай-ақ өнер мұражайы бар. [[Сурет:Палацава-паркавы комплекс ў Гомелі. Фасад палаца.jpg|нобай|оңға|200px|Румянцев-Паскевич резиденциясы]] '''Совет көшесі''' — кафелер, дүкендер мен тарихи ғимараттар орналасқан сәнді және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы көше. '''Румянцев-Паскевич резиденциясы''' — бір кездері үлкен сарай болған кешенде қазір мұражайлар, галереялар және саябақ орналасқан. '''Полоцкий Әулие Евфросин шіркеуі''' — қалаға маңындағы төбеде орналасқан XII ғасырдағы шіркеу. Ол әдемі фрескалармен безендірілген және қызықты тарихы бар. '''Гомель облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражайда аймақтың тарихына, мәдениетіне және дәстүрлеріне арналған экспонаттар, соның ішінде тарихқа дейінгі кезең және қаланың өткені туралы экспонаттар қойылған. '''Свято-Воскресенский кафедралды соборы''' — қаладағы ең биік ғимараттардың бірі болып табылатын таңғажайып және әсем безендірілген собор. '''Гомель хайуанаттар бағы''' — жолбарыстар, маймылдар және экзотикалық құстар сияқты әртүрлі жануарлары бар шағын, бірақ алуан түрлі хайуанаттар бағы. '''Жеңіс алаңы''' — іс-шаралар, фестивальдар мен концерттер өткізілетін танымал орын болып табылатын үлкен қоғамдық алаң.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gomel.htm|title=Карта Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] [[Санат:Беларусь облыс орталықтары]] iugoec52q29vbawmxww7jbmotg68tuq 0 781265 3604342 3604291 2026-05-13T12:08:16Z TalgatSnow 143530 3604342 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Төрт жүз соққы |Шынайы атауы = {{lang-fr|Les Quatre Cents Coups}} |Суреті = 400blows.jpg |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = |Жанры = [[драма]] |Режиссёрі = [[Франсуа Трюффо]] |Продюсері = [[Франсуа Трюффо]]<br>Жорж Шарло |Сценарист = [[Франсуа Трюффо]]<br>[[Марсель Мусси]] |Актерлер = [[Жан-Пьер Лео]]<br>[[Клэр Морье]]<br>[[Альбер Реми]]<br>[[Ги Декомбль]] |Операторы = [[Анри Декаэ]] |Композиторы = [[Жан Константен]] |Компания = Les Films du Carrosse |Дистрибьютор = Cocinor |Ұзақтығы = 99 мин. |Бюджеті = |Түсім = 30,7 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>[http://www.boxofficestory.com/box-office-francois-truffaut-c25718972 Box Office information for Francois Truffaut films] at Box Office Story</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|Франция}} |Тілі = [[Француз тілі|француз]] |Жыл = 1959 |imdb_id = 0053198 |Сайты = }} «'''Төрт жүз соққы'''» ({{lang-fr|Les Quatre Cents Coups}}) — 1959 жылы жарық көрген есею туралы француз драмалық фильмі. Бұл — [[Франсуа Трюффо]]ның режиссерлік дебюті. [[Франциялық жаңа толқын]]ының негізін қалаушы туындылардың бірі ретінде бұл фильм осы қозғалысқа тән көптеген сипаттарды көрсетеді. Трюффо мен Марсель Мусси жазған туынды Антуан Дуанель (жартылай автобиографиялық кейіпкер) есімді париждік жасөспірім туралы баяндайды. Өзінің асау мінез-құлқына байланысты ол ата-анасымен және мұғалімдерімен түсінісе алмай, қиындықтарға тап болады. Түсірілім жұмыстары [[Париж]] бен [[Онфлёр]] көшелерінде өткен. «Төрт жүз соққы» көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Соның ішінде 1959 жылы [[Канн кинофестивалі]]нде «Үздік режиссер» жүлдесін иеленіп, «[[Алтын пальма бұтағы]]на» үміткер атанды. Ал 1960 жылы «[[Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық сценарий]]» номинациясы бойынша «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығына ұсынылды. Францияда фильмді 4,1 миллион көрермен тамашалап, бұл туынды Трюффоның өз еліндегі ең табысты фильміне айналды.<ref name="jp">{{cite web |title=Les Quatre cents coups |publisher=J.P.'s Box-Office |url=http://www.jpbox-office.com/fichfilm.php?id=9452 |access-date=18 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420110409/http://www.jpbox-office.com/fichfilm.php?id=9452 |archive-date=20 April 2016 |url-status=live }}</ref> Бұл туынды әлемдік кино тарихындағы ең үздік фильмдердің бірі саналады. [[Sight & Sound]] журналының 2022 жылғы киносыншылар арасында жүргізген сауалнамасында ол 50-ші орынға тұрақтады.<ref>{{cite web| title=The Greatest Films Poll| url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/greatest-films-all-time|website=bfi.org.uk|publisher=BFI|access-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114045040/https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/greatest-films-all-time|archive-date=14 January 2024|url-status=dead}}</ref> Ал режиссерлер арасындағы сауалнама бойынша ең үздік фильмдер тізімінде 33-ші орынды иеленді. == Сюжеті == Антуан Дуанель — асау мінезді, қиын жасөспірім. Ол анасымен және өгей әкесімен бірге тар пәтерде тұрады. Мұғалімдері оны үнемі келеңсіздіктердің көзі деп санап, әрбір ұсақ-түйек үшін жазалап отырады. Отбасындағы жағдай да мәз емес: анасы Антуанға менсінбей, немқұрайлы қарайды, ал жұмысбасты өгей әкесінің мінезі жұмсақ болғанымен, баланың тәрбиесіне бас қатырмайды, бірақ оған деген ниеті түзу. Антуан ең жақын досы Ренемен бірге сабақтан қашып, ойын-сауық саябақтары мен кинотеатрларға баруды әдетке айналдырады. Бірде көшеде Ренемен серуендеп жүріп, Антуан анасының басқа еркекпен сүйісіп тұрғанын көріп қалады, бірақ бұған аса мән бермейді. Үйде ата-анасы болмашы нәрселер үшін жиі жанжалдасады, кейінірек олар Антуанның сыныптасынан баланың мектепке бармай жүргенін естиді. Мектепке келгенде, Антуан мұғаліміне кеше «анасының кенеттен қайтыс болуына байланысты» келе алмағанын айтып өтірік соғады. Мұғалім оған сенеді, бірақ дәл сол күні мектепке ата-анасы келіп, үлкен жанжал шығады. Антуан үйіне қайтпауға бел буып, түні бойы Париж көшелерін кезіп шығады. Келесі күні ата-анасы оны тауып алып, үйге қайтарады. Анасы ұлымен тіл табысуға тырысқансып, Антуан да ынтамен оқуға кіріседі. Ол [[Оноре де Бальзак]]тың шығармашылығы бойынша диктант-шығарма жазады, бірақ мұғалім оны «плагиат» деп айыптап, екілік қояды. Ата-анасының қаһарынан қорыққан Антуан тағы да үйден қашып кетеді. Ол досы Рененің үйін паналайды. Бірнеше күннен кейін ақша табу үшін Антуан өгей әкесінің кеңсесінен жазу машинкасын ұрлауға бел байлайды. Бірақ оны сата алмай, қайта орнына қоймақ болған кезінде ұсталып, ата-анасына тапсырылады. Жасөспірім түнді полиция бөлімшесінде өткізеді. Ата-анасы оны түзеу мекемесіне беру туралы шешім қабылдады. Психологпен әңгімелесу кезінде Антуанның анасын неге жек көретіні белгілі болады: анасы оған некесіз жүкті болып, [[аборт]] жасатқысы келген, бірақ әжесі оны бұл райынан қайтарған екен. Бірнеше аптадан кейін анасы Антуанға келеді, бала оның үстінен жаңа, сәнді киімдерді көреді. Белгілі болғандай, бала интернатқа кеткен соң, олардың қаржылық жағдайы жақсарған, бірақ анасына да, өгей әкесіне де Антуанның тағдыры бәрібір еді. Біраз уақыттан соң жасөспірім мекемеден қашып шығады. Ол өзі бұрыннан көруді армандаған теңізге қарай ұмтылады. Фильм Антуанның шарасыздық пен үмітсіздікке толы жүзі бейнеленген стоп-кадрмен аяқталады. == Атауы == Француздың «faire les 400 coups» тіркесі «әдептен аттап, моральдық нормаларды бұзу» деген мағынаны береді. Бұл көбінесе балалардың ерсі қылықтарына, тентектігі мен бұзақылығына қатысты айтылады. Бұл тіркестің шығу тарихы 1621 жылы [[XIII Луи|XIII Людовик]] Монтобанды қоршауға алуымен байланысты. Сол кезде француз королі қаланы қорғап тұрған [[Протестантизм|протестанттар]]дың үрейін ұшыру үшін қалаға зеңбіректен 400 рет оқ атуға («400 coups de canon») бұйрық берген екен. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Жан-Пьер Лео]]||Антуан Дуанель}} {{Рөлдерде|[[Альбер Реми]]||Жюльен Дуанель, Антуанның өгей әкесі}} {{Рөлдерде|[[Клэр Морье]]||Жильберта Дуанель, Антуанның анасы}} {{Рөлдерде|[[Ги Декомбль]]||мектеп мұғалімі}} {{Рөлдерде|Патрик Оффэ||Рене Биже, Антуанның ең жақын досы}} {{Рөлдерде|[[Жорж Фламан]]||Монсеньор Биже, Рененің әкесі}} {{Рөлдерде|[[Пьер Репп]]||ағылшын тілі мұғалімі}} {{Рөлдерде|Даниэль Кутюрье||Бертран Морисе}} {{Рөлдерде|[[Люк Андрие]]||дене шынықтыру мұғалімі}} {{Рөлдерде|Робер Бове||мектеп директоры}} {{Рөлдерде|[[Ивонн Клоди]]||Мадам Биже}} {{Рөлдерде|Мариус Лори||инспектор Кабанель}} {{Рөлдерде|Клод Мансар||тергеуші судья}} {{Рөлдерде|[[Жак Моно (актер)|Жак Моно]]||комиссар}} {{Рөлдерде|Анри Вирложе||түнгі күзетші}} {{Рөлдерде|[[Жанна Моро]]||итін іздеп жүрген әйел}} {{Рөлдерде|[[Жан-Клод Бриали]]||көшедегі ер адам}} {{РөлдердеАсты}} Трюффо фильмдегі эпизодтық және фондық рөлдерге өзінің режиссер достарын тартқан. Мысалы, аттракциондар саябағындағы көріністе режиссердің өзі және [[Филипп де Брока]] бой көрсетсе, [[Жак Деми]] полицей рөлін сомдаған. Сонымен қатар, кадр сыртынан [[Жан-Люк Годар]] мен [[Жан-Поль Бельмондо]]ның дауыстарын естуге болады (Бельмондоның дауысы баспаханадағы көріністе шығады). == Түсірілімі == Режиссер жас актерлерден рөлдерін жаттап алуды талап етпей, керісінше, импровизация жасауды құптаған. 14 жасар Жан-Пьер Леоның актерлік шеберлігі әлемдік деңгейде мойындалды. Ол басқа үміткер балалардың арасынан режиссерге сыртқы ұқсастығы үшін таңдап алынған еді. Бастапқыда Трюффо кастинг ассистенттеріне Антуанның рөліне 12 жастан аспаған балаларды іздеуді тапсырса да, 14 жастағы Леоны тыңдап көруге келіседі. Режиссер Леоның бойынан тек өзін ғана емес, кейіпкері Антуанды да көреді (ол кезде Лео пансионда оқып жүрген және тәртіпті жиі бұзатын сотқар бала болатын). Фильм атауына қатысты нұсқалар: Фильмнің атын таңдау кезінде «Антуанның қашуы», «Төрт бейсенбі», «Көше мектебі», «Париж балалары», «Жабайы түлкілер» және «Кішкентай сарбаздар» сияқты ондаған нұсқалар қарастырылған. Туынды небәрі 46 күнде түсірілді. Жұмыс қараша айында басталып, желтоқсанның аяғына дейін жалғасты. Кейінірек Трюффо фильмдерін дәл осылай, «найзағайдай жылдам шабуыл» стратегиясымен түсіруді әдетке айналдырады. Фильмнің соңына қарай психологпен болатын қысқа көрініс іс жүзінде скрин-тесттен (сынақ түсірілімі) алынған үзінді болып табылады. Трюффо Леоға жауаптардың жалпы бағытын ғана түсіндірген, сондықтан Антуанның жауаптарының көпшілігі — актердің жеке [[импровизация]]сы. Монтаж кезінде Трюффо кадрдың түсін қоюлатып, өзінің дауысын әйел адамның дауысымен алмастырған.<ref>{{Cite web|url=https://kinorotterdam.nl/films/les-quatre-cents-coups-1959/|title=Les quatre cents coups / The 400 Blows (1959)|website=kinorotterdam.nl|author=Wes Anderson|lang=en|access-date=2024-09-27|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204101449/https://kinorotterdam.nl/films/les-quatre-cents-coups-1959/|url-status=live}}</ref> Трюффоның кинодебюті сол кездегі «камера-қалам» техникасының манифесі ретінде қабылданды. Бұл әдіс студиялық павильондар мен қозғалмайтын камераның шектеулерінен азат болуды білдіретін. Трюффоның камерасы кадр шеңберінен шығып кетуге ұмтылады: ол үйлердің шатырына дейін көтеріліп, бұрын-соңды болмаған еркін қозғалыстар жасайды. Сонымен қатар, басты кейіпкердің камераға тік қарап, кадрдың қатып қалатын (стоп-кадр) финалы сол уақыт үшін революциялық жаңалық болып, кейіннен көптеген еліктеушілерді тудырды. «Франциялық жаңа толқынының» көптеген фильмдеріндегідей, мұнда тек психологпен болған көріністің дыбысы ғана түсірілім кезінде тікелей жазылған. Қалған барлық диалогтар мен дыбыстық сүйемелдеу монтаж кезінде қайта дыбысталды. == Марапаттары мен номинациялары == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" border="2" cellpadding="3" |- align="center" ! colspan=5 style="background:#B0C4DE;" | Марапаттары мен номинациялары |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Жыл ! style="background: #CCCCCC;" | Марапат ! style="background: #CCCCCC;" | Санат ! style="background: #CCCCCC;" | Нәтиже ! style="background: #CCCCCC;" | {{Abbr|Дер.|Дереккөздер|0}} |- |rowspan="3" align="center"|1959 |rowspan="2"|[[Канн кинофестивалі]] |«[[Алтын пальма бұтағы]]» |{{Номинация}} |rowspan="2" align="center"|<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/3400/year/1959.html |title=Les Quatre Cents Coups |publisher=Festival de Cannes |access-date=2022-12-13}}</ref> |- |Үздік режиссер ([[Франсуа Трюффо]]) |{{Жеңіс}} |- |Нью-Йорк киносыншылар кеңесі |Үздік шет тілді фильм |{{Жеңіс}} |align="center"|<ref name=":2">{{Cite news |last=Crowther |first=Bosley |date=January 3, 1960 |title=Critics' Choices |work=The New York Times |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1960/01/03/105172358.html?pageNumber=255 |access-date=December 13, 2022}}</ref> |- |rowspan="3" align="center"|1960 |[[Оскар сыйлығы|Оскар]] |[[Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық сценарий]] (Франсуа Трюффо, Марсель Мусси) |{{Номинация}} |align="center"|<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1960 |title=The 32nd Academy Awards (1960) |publisher=AMPAS |access-date=2022-12-13}}</ref> |- |[[Бодиль]] |Үздік еуропалық фильм |{{Жеңіс}} |rowspan="2" align="center"|<ref name=":3">{{Cite web |title=The 400 Blows - Awards |url=https://www.imdb.com/title/tt0053198/awards |publisher=IMDb |access-date=2022-12-13}}</ref> |- |Франция киносыншыларының синдикаты |Үздік фильм |{{Жеңіс}} |- |rowspan="3" align="center"|1961 |rowspan="2"|[[BAFTA]] |Үздік фильм |{{Номинация}} |rowspan="2" align="center"|<ref>{{Cite web |title=Film in 1961 |url=http://awards.bafta.org/award/1961/film |access-date=2022-12-13 |website=awards.bafta.org}}</ref> |- |Үміт күттіретін жаңа есім (Жан-Пьер Лео) |{{Номинация}} |- |Sant Jordi марапаты |Үздік шетелдік режиссер (Франсуа Трюффо) |{{Жеңіс}} |align="center"|<ref name=":3" /> |} == Маңызы мен мұрасы == Франсуа Трюффо актер Жан-Пьер Леомен бірлесіп, Антуан Дуанельдің кейінгі тағдырын баяндайтын тағы төрт туынды түсірді: «Антуан мен Колетт» (Трюффоның 1962 жылғы «Жиырма жастағы махаббат» киноальманахына қосқан үлесі), «Ұрланған сүйістер», «Отбасылық ошақ» және «Зымыраған махаббат». [[Акира Куросава]], [[Луис Бунюэль]], [[Сатьяджит Рай]], [[Стивен Спилберг]], [[Жан Кокто]], [[Карл Теодор Дрейер]], [[Ричард Линклейтер]], [[Вуди Аллен]], [[Уэс Андерсон]] және [[Николас Кейдж]] сияқты танымал киногерлер «Төрт жүз соққыны» өздерінің ең сүйікті фильмдерінің бірі ретінде атап өткен.<ref>{{cite web |title=BFI {{!}} Sight & Sound {{!}} Top Ten Poll 2002 |url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/voted.php?film=The%20400%20Blows%20%28Truffaut%29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204052414/http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/voted.php?film=The%20400%20Blows%20%28Truffaut%29 |archive-date=4 December 2009 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web | title = Akira Kurosawa's Top 100 Movies! | url = http://wildgrounds.com/index.php/2009/01/17/akira-kurosawas-top-100-movies/ | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20100327124349/http://wildgrounds.com/index.php/2009/01/17/akira-kurosawas-top-100-movies/ | archive-date = 27 March 2010 | df = dmy-all }}</ref> Куросава бұл туындыны «өмірімде көрген ең әдемі фильмдердің бірі» деп бағалады.<ref>{{cite web | title = The 400 Blows | url = http://www.movie-film-review.com/devfilm.asp?rtype=1&id=4529 |website=movie-film-review.com | access-date = 6 August 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110714121951/http://www.movie-film-review.com/devfilm.asp?rtype=1&id=4529 | archive-date = 14 July 2011 | url-status = dead }}</ref> [[Мартин Скорсезе]] бұл фильмді «Жас киногерлер көруі тиіс 39 маңызды шетелдік фильмнің» тізіміне қосты.<ref>{{cite web|url=http://www.openculture.com/2014/10/scorseses-list-of-39-essential-foreign-films.html |title=Martin Scorsese Creates a List of 39 Essential Foreign Films for a Young Filmmaker |publisher=Open Culture |date=15 October 2014 |access-date=1 February 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201938/http://www.openculture.com/2014/10/scorseses-list-of-39-essential-foreign-films.html |archive-date=February 7, 2015 }}</ref> 2010 жылы [[Empire]] журналы фильмді «Әлемдік киноның 100 үздік туындысы» тізімінде 29-шы орынға қойды.<ref>{{cite web |title=The 100 Best Films Of World Cinema {{!}} 29. The 400 Blows |url=http://www.empireonline.com/features/100-greatest-world-cinema-films/default.asp?film=29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111202082223/http://www.empireonline.com/features/100-greatest-world-cinema-films/default.asp?film=29 |archive-date=2 December 2011 |access-date=30 July 2010 |work=Empire}}</ref> Ал 2018 жылы әлемнің 43 елінен жиналған 209 киносыншының қатысуымен өткен [[Би-Би-Си|BBC]] сауалнамасында бұл туынды «барлық кезеңдегі ең ұлы шетелдік фильмдердің» ішінде 8-ші орынды иеленді.<ref>{{Cite web|title=The 100 greatest foreign-language films|url=https://www.bbc.com/culture/article/20181029-the-100-greatest-foreign-language-films|access-date=December 17, 2020|website=BBC Culture}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|0053198}} {{рейтинг-10|8.0}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Франсуа Трюффо фильмдері]] [[Санат:Француз тіліндегі фильмдер]] [[Санат:1959 жылғы Франция фильмдері]] [[Санат:Франция ақ-қара түсті фильмдері]] [[Санат:Франция драма-фильмдері]] [[Санат:Париж туралы фильмдер]] 87ildlnnj7rto3mkwfql8ux5m5utmxu 2 781269 3604640 3604311 2026-05-13T21:14:46Z MuratbekErkebulan 162992 3604640 wikitext text/x-wiki [[Бозанбай]] {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} ''Бұл тіркелгі [[Бозанбай]] ауылындағы орта мектептің 236006000960-нөмірлі ноутбук арқылы жасалған'' {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] [[Санат:Уикипедия:Шығыс Қазақстан облысы қатысушылары]] dnj1mtvfxhjtf20qotoht1p28o8u158 0 781271 3604345 3604324 2026-05-13T12:10:05Z Kshetunsky 166191 /* Тарихы */ 3604345 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Компания |company_name=Выберу.ру |company_logo= |company_type= |company_activity=Қаржылық маркетплейс<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/10/24/mikrofinansovye-organizacii-stali-rezhe-naviazyvat-dopuslugi.html|title=Микрофинансовые организации стали реже навязывать допуслуги|author=Варвара Королева|date= 2024-10-24 |work=Российская газета|lang=ru}}</ref> |founders=Григорий Бурденко |location=[[Ресей]], [[Мәскеу]] |key_people=Григорий Бурденко<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6466166 |title=Короткие займы сократили срок | date= 2024-01-24|lang=ru |work=Коммерсантъ}}</ref><br>Ярослав Баджурак<ref>{{Cite web|url=https://www.dp.ru/a/2024/03/04/na-bankovskom-rinke-skepticheski |lang=ru|title=Какие будут ставки по сберегательным сертификатам |author=Евгений Петров|date= 2024-03-04 |work=Деловой Петербург}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/05/02/zaemshiki/|title=Подсчитано количество не справляющихся с выплатой кредитов россиян |lang=ru|author=Вячеслав Агапов|date= 2023-05-02 |work=Lenta.ru}}</ref><br>Ирина Андриевская<ref>{{Cite web|url=https://aif.ru/money/mymoney/zakryt_i_zabyt_vygodno_li_seychas_dosrochno_gasit_kredit |title=Закрыть и забыть. Выгодно ли сейчас досрочно гасить кредит?|author=Елена Трегубова|lang=ru| date=2022-07-28 |work=Аргументы и факты}}</ref><br>Анна Романенко<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/1775444/2024-10-17/eksperty-ukazali-na-rost-popularnosti-selskoi-ipoteki-v-rossii |title=Эксперты указали на рост популярности сельской ипотеки в России|lang=ru| date= 2024-10-17 |work=Известия}}</ref> |industry=[[Қаржы]] |num_employees=шамамен 120 (2024) |сайты=https://www.vbr.ru/ }} '''«Выберу.ру»''' — [[банк]]тік, [[инвестиция]]лық, [[сақтандыру]] және [[білім беру]] өнімдерін салыстыру мен таңдауға арналған ресейлік [[Веб-қызмет|онлайн-сервис]]; қаржылық маркетплейс қағидасы бойынша жұмыс істейді.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/67372cc39a7947da8c8124ed? |title=В «Выберу.ру» увидели сдвиг интереса россиян в пользу вкладов до полугода |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-15 |work=РБК }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/6725e8c49a794720ecba5913? |title=ЦБ: средняя ставка по вкладам в топ-10 банков превысила 20% годовых |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-02 |work=РБК }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20241025/tsentrobank-1979958707.html |title=Социологи узнали об отношении россиян к предложению ограничить займы в МФО |lang=ru|date=2024-10-25 |work=РИА Новости }}</ref> == Тарихы == Жобаны 2015 жылы DD Planet IT-компаниясының бас директоры Григорий Бурденко іске қосты.<ref name="PT">{{Cite web|url=https://planet-today.ru/stati/zhizn/recommend/item/174482-kak-rossiyanam-oplachivat-pokupki-za-granitsej |title=Как россиянам оплачивать покупки за границей |author=Дмитрий Иванов|date= 2024-11-11 |lang=ru|work=Planet Today }}</ref><ref name="comnews">{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203435/2019-12-10/2019-w50/mobilnoe-prilozhenie-vyberuru-stalo-laureatom-premii-comnews-awards-2019|title=Мобильное приложение "Выберу.ру" стало лауреатом премии ComNews Awards 2019 |work=www.comnews.ru|lang=ru|date=2019-12-10}}</ref> Бұған дейін Бурденко қаржылық өнімдерді таңдауға арналған ұқсас сервис — «Сравни.ру» (2009 жылы іске қосылған) — әзірлеумен айналысқан.<ref name="БИТ">{{Cite web|url=https://bit.samag.ru/interwiev/more/145|title=Григорий Бурденко: «Если сервисов, агрегирующих финансовые продукты и услуги, будет больше, мы все от этого только выиграем»|lang=ru|work=Бизнес & Информационные технологии}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://platforms.su/expert/23758|title=Григорий Юрьевич Бурденко: эксперт ИТ-рынка |lang=ru|work=Цифровой маркетплейс}}</ref> 2017 жылғы 23 қарашада жоба «Экономика, бизнес және инвестициялар» санатында Рунет сыйлығына ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://vechor.ru/news-today/proekt-vyberu-ru-byl-nagrazhden-premiej-runeta|title=Проект Выберу.ру был награжден Премией Рунета |work=Вечерний Орёл |lang=ru|date=2017-12-30|author=Полина Новикова }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.epigraph.info/14-obshchestvo/653-proekt-vyberu-ru-stal-laureatom-premii-runeta.html|title=Проект Выберу.ру стал лауреатом премии Рунета|work=Эпиграф |lang=ru|date=2017-12-28}}</ref> Сол кезде «Выберу.ру» сайтының айлық кірушілер саны шамамен 600 000 адамға жетті.<ref name="БИТ" /><ref>{{Cite web|url=https://kazlenta.kz/112256-cifrovoy-tenge-i-novye-nalogovye-pravila-v-2026-kak-reforma-povliyaet-na-zhizn-grazhdan-i-biznes.html|title=Цифровой тенге и новые налоговые правила в 2026: как реформа повлияет на жизнь граждан и бизнес|work=Kazlenta |lang=ru|date=2026-03-22}}</ref> 2018 жылы [[Мобильді қосымшалар|мобильді қосымша]] әзірленді.<ref name="comnews" /> 2019 жылы «Выберу.ру» мобильді қосымшасы ComNews Awards сыйлығының «Ақылды қала. Қаржы секторындағы үздік шешім» номинациясында лауреат атанды.<ref>{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203399/2019-12-09/2019-w50/comnews-nagradil-liderov-umnogo-goroda|title=ComNews наградил лидеров умного города |work=ComNews |lang=ru|date=2019-12-09|author=Анастасия Самсонова}}</ref> 2020 жылы Цифрлық даму министрлігінің бұйрығымен сервис отандық әлеуметтік маңызы бар ақпараттық ресурстар тізіміне енгізілді.<ref>{{Cite web|url=https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|title=Приказ Минкомсвязи России № 148 «О проведении эксперимента об оказании гражданам на безвозмездной основе услуг связи по передаче данных и предоставлению доступа к информационно-телекоммуникационной сети «Интернет» на территории Российской Федерации для использования социально значимых информационных ресурсов в информационно-телекоммуникационной сети «Интернет»|lang=ru|work=digital.gov.ru|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406191347/https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|archive-date=2020-04-06}}</ref> 2021 жылдан бері Сколково резиденті болып табылады.<ref name="PT" /><ref>{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Исследование: какая ипотека интересна пользователям на сегодняшний день|work=Аргументы Недели|lang=ru|date=2024-11-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» получил статус резидента «Сколково»|work=Национальный банковский журнал|lang=ru|date=2022-01-24}}</ref> 2021 жылдың шілде айында маркетплейс Роскомнадзордың БАҚ лицензиясын алды — тіркеу нөмірі ЭЛ № ФС 77 — 81497, 16.07.2021 ж.<ref name="PT" /><ref>{{Cite web|url=https://rkn.gov.ru/activity/mass-media/for-founders/media/?id=875491&page=|title= Перечень наименований зарегистрированных СМИ|lang=ru|work=Федеральная служба по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций}}</ref> 2022 жылы [[Қазақстан]]ға арналған платформа («Выберу Казахстан») іске қосылды.<ref>{{Cite web|url=https://nbj.ru/blogz/viveru/59419/|title=«Выберу.ру» запустил маркетплейс банков и МФО Казахстана |work=Национальный банковский журнал|lang=ru|access-date=2022-08-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://spark.ru/startup/redaktsiya-spark-ru/blog/99084/kak-zapustit-tsifrovoj-biznes-v-kazahstane-poka-etogo-ne-sdelali-konkurenti|title= Как запустить цифровой бизнес в Казахстане, пока этого не сделали конкуренты|work=spark.ru|lang=ru|access-date=2022-11-07}}</ref> Сол жылы маркетплейстің ресми сайтында жасанды интеллект (ЖИ) негізіндегі «Валера» нейрожелілік көмекшісі жұмыс істей бастады.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2022-11-24_finansovyj_marketplejs_vyberu|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» объявил о запуске искусственного интеллекта «Валеры» |work=CNews |lang=ru| date=2022-11-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/yaroslav_badzhurak_vyberu_ru_dvum_platezhn/62575/|title=Ярослав Баджурак, «Выберу.ру»: Двум платежным системам не бывать|work=Национальный банковский журнал |lang=ru| date=2023-07-02}}</ref> 2022 жылы «Выберу.ру» сайтының ең жоғары кірушілер саны айына 5 миллионнан 7 миллион адамға дейін өсті.<ref>{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_simbioz_bankov/60762/|title=Григорий БУРДЕНКО, «Выберу.ру»: «Симбиоз банков и финансовых маркетплейсов — ответ рынка на растущий онлайн-спрос»| work=Национальный банковский журнал|lang=ru| date=2022-12-15}}</ref> Жыл қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігінің ең көп сілтеме жасалатын қаржылық БАҚ рейтингінде 5-ші орын алды<ref>{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|title=Топ-20 самых цитируемых СМИ финансовой отрасли - 2022 год|work=Медиалогия|lang=ru|date=2023-01-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124015555/https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|archive-date=2023-01-24}}</ref> және «Қаржылық маркетплейс» номинациясында «Қаржылық Олимп» сыйлығының лауреаты болды.<ref name="PT" /><ref>{{Cite web|url=https://www.business-key.com/object/193019/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» стал лауреатом премии «Финансовый Олимп — 2022»| work=Бизнес Ключ| date=2022-12-01|lang=ru}}</ref> 2023 жылы «Выберу.ру» Ресейде алғаш рет микроқаржы нарығында компания мен клиент арасындағы өзара іс-қимыл саласында «МҚҰ клиенттік ашықтық рейтингі» кешенді зерттеу жүргізді. Зерттеу барысында 80-нен астам ең ірі компания 50 параметр бойынша талданды.<ref>{{Cite web|url=https://finance.rnx.ru/text/123347.html|title=Рейтинг клиентской открытости МФО : краткие итоги|work=RNX|date=2023-10-30|lang=ru}}</ref> Осы зерттеуді әзірлегені үшін сервис журналистер мен публицистер арасындағы «МиР» СРО «Микроқаржыландыру және Даму» сыйлығының «Пікір» номинациясында жеңімпаз атанды.<ref>{{Cite web|url=https://npmir.ru/news/otr-news/key-events/7323/|title=СРО «МиР» наградила лауреатов конкурса «Микрофинансирование и Развитие» среди журналистов и публицистов |work=СРО «Мир»| date=2023-12-01|lang=ru}}</ref> 2024 жылы [[Өзбекстан]]ға арналған платформа іске қосылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2024-02-21_vyberuru_zapustil_finansovyj|title=«Выберу.ру» запустил финансовый маркетплейс в Узбекистане|lang=ru |work=CNews | date=2024-02-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rb.ru/news/vyberuru-uzbekistan/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» вышел на рынок Узбекистана| author=Анастасия Марьина |lang=ru|work=rb.ru|date=2024-02-21}}</ref> 2024 жылдың I жартыжылдығы қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігі нұсқасындағы қаржылық маркетплейстердің сілтеме жасалу рейтингінде екінші орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/research/13385/|title=Финансовые маркетплейсы: I полугодие 2024 |work= Медиалогия| date=2024-09-19|lang=ru}}</ref> Жыл соңында «Выберу.ру» «Алтын сайт» интернет-жобалар конкурсында «Ең үздік агрегатор сайт (сауда, ойын-сауық, қаржы және т.б. үшін)» номинациясында екінші орын иеленді,<ref>{{Cite web|url=https://raec.ru/live/branch/14638/|title=Церемония награждения лауреатов премии «Золотой сайт» и «Золотое приложение 2023» прошла в Кибердоме |work=Ассоциация электронных коммуникаций (РАЭК)| date=2024-12-19|lang=ru}}</ref> «Қаржылық элита 2024» қаржы сыйлығының «МҚҰ нарығын кешенді зерттегені үшін» номинациясында лауреат атанды<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/novosti-partnerov/22731315|title=Объявлены имена лауреатов XIX Премии "Финансовая элита России 2024" |author= Пресс-служба премии «Финансовая элита России» |work=TACC| date=2024-12-20|lang=ru}}</ref> және «Ұлттық банктік сыйлық — 2024» байқауында «Қаржы секторындағы клиенттік ашықтық мәселелерін зерттегені үшін» номинациясында жеңіске жетті.<ref>{{Cite web|url=https://nbj.ru/video/nbj-i-arb-nazvali-pobediteley-natsionalnoy/67998/|title=NBJ и АРБ назвали победителей Национальной банковской премии – 2024|website=Национальный банковский журнал| date=2024-12-26|lang=ru}}</ref> 2026 жылы Мексикада қаржы маркетплейсін іске қосты.<ref>{{Cite web|url=https://investfuture.ru/articles/rossiyskiy-fintekh-servis-vyberu-ru-vykhodit-na-rynok-meksiki-s-47-predlozheniyami-1178808241|title=Российский финтех-сервис "Выберу.ру" выходит на рынок Мексики с 47 предложениями |lang=ru|author=Никита Марычев|work=InvestFuture|date=2026-04-24|access-date=2026-04-30}}</ref> == Бизнес-үлгісі == «Выберу.ру» бизнес-үлгісінің негізінде заңды тұлғалармен — банктік, инвестициялық, сақтандыру және білім беру қызметтерін жеткізушілермен ынтымақтастық жатыр. Аудиторияны тарту тұрғысынан қаржылық маркетплейстерде маңызды артықшылық бар: [[Яндекс]] және [[Google іздеу|Google]] сияқты іздеу жүйелері көп өнім ұсынатын сайттарға артықшылық береді, сондықтан ірі маркетплейстер іздеу нәтижелерінде банктер немесе сақтандыру компанияларына қарағанда жоғары көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_finansovye_mar/61434/|title=Григорий Бурденко, Выберу.ру: «Финансовые маркетплейсы стремятся к бесшовному предоставлению банковский услуг, но есть нюансы»|work=Национальный банковский журнал| date=2023-03-03|lang=ru}}</ref> «Выберу.ру» алгоритмдері классикалық скорингтік модельдер мен өзіндік әзірлемелерді пайдалана отырып, агрегацияланған деректер негізінде ең тиімді өнімді салыстыру және таңдау мүмкіндігін ұсынумен қатар, пайдаланушылардың цифрлық портреттерін жасайды, оларды сегменттейді және серіктестер тарапына жібереді. Клиентті алдын ала өңдеудің барлық шығындары цифрлық витрина тарапында қалады, ал серіктестер маркетплейске медиялық жарнама үшін де, түпкілікті клиент үшін де төлейді. Мұндай ынтымақтастық үлгісінде шағын және орта заңды тұлғалар өз қызметтерін сатуға көбірек мүмкіндік алады, сонымен қатар бұл оларға [[андерайтинг]]ке кететін уақыт пен шығынды үнемдеуге көмектеседі.<ref>{{Cite web|url=https://retail-loyalty.org/expert-forum/tekhnologicheskaya-evolyutsiya-finansovykh-marketpleysov/|title=Технологическая эволюция финансовых маркетплейсов|work=Retail Loyalty| date=2022-12-29|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5019543|title=Финансовые маркетплейсы — не вместо банков, а вместе |work=Коммерсантъ| date=2021-10-08|lang=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2015 жылы құрылған компаниялар]] in1pdq44opdtqk7rzjoektpvi57jpzj 3604349 3604345 2026-05-13T12:14:18Z Kshetunsky 166191 3604349 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Компания |company_name=Выберу.ру |company_logo= |company_type= |company_activity=Қаржылық маркетплейс<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/10/24/mikrofinansovye-organizacii-stali-rezhe-naviazyvat-dopuslugi.html|title=Микрофинансовые организации стали реже навязывать допуслуги|author=Варвара Королева|date= 2024-10-24 |work=Российская газета|lang=ru}}</ref> |founders=Григорий Бурденко |location=[[Ресей]], [[Мәскеу]] |key_people=Григорий Бурденко<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6466166 |title=Короткие займы сократили срок | date= 2024-01-24|lang=ru |work=Коммерсантъ}}</ref><br>Ярослав Баджурак<ref>{{Cite web|url=https://www.dp.ru/a/2024/03/04/na-bankovskom-rinke-skepticheski |lang=ru|title=Какие будут ставки по сберегательным сертификатам |author=Евгений Петров|date= 2024-03-04 |work=Деловой Петербург}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/05/02/zaemshiki/|title=Подсчитано количество не справляющихся с выплатой кредитов россиян |lang=ru|author=Вячеслав Агапов|date= 2023-05-02 |work=Lenta.ru}}</ref><br>Ирина Андриевская<ref>{{Cite web|url=https://aif.ru/money/mymoney/zakryt_i_zabyt_vygodno_li_seychas_dosrochno_gasit_kredit |title=Закрыть и забыть. Выгодно ли сейчас досрочно гасить кредит?|author=Елена Трегубова|lang=ru| date=2022-07-28 |work=Аргументы и факты}}</ref><br>Анна Романенко<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/1775444/2024-10-17/eksperty-ukazali-na-rost-popularnosti-selskoi-ipoteki-v-rossii |title=Эксперты указали на рост популярности сельской ипотеки в России|lang=ru| date= 2024-10-17 |work=Известия}}</ref> |industry=[[Қаржы]] |num_employees=шамамен 120 (2024) |сайты=https://www.vbr.kz/ }} '''«Выберу.ру»''' — [[банк]]тік, [[инвестиция]]лық, [[сақтандыру]] және [[білім беру]] өнімдерін салыстыру мен таңдауға арналған ресейлік [[Веб-қызмет|онлайн-сервис]]; қаржылық маркетплейс қағидасы бойынша жұмыс істейді.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/67372cc39a7947da8c8124ed? |title=В «Выберу.ру» увидели сдвиг интереса россиян в пользу вкладов до полугода |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-15 |work=РБК }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/6725e8c49a794720ecba5913? |title=ЦБ: средняя ставка по вкладам в топ-10 банков превысила 20% годовых |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-02 |work=РБК }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20241025/tsentrobank-1979958707.html |title=Социологи узнали об отношении россиян к предложению ограничить займы в МФО |lang=ru|date=2024-10-25 |work=РИА Новости }}</ref> == Тарихы == Жобаны 2015 жылы DD Planet IT-компаниясының бас директоры Григорий Бурденко іске қосты.<ref name="PT">{{Cite web|url=https://planet-today.ru/stati/zhizn/recommend/item/174482-kak-rossiyanam-oplachivat-pokupki-za-granitsej |title=Как россиянам оплачивать покупки за границей |author=Дмитрий Иванов|date= 2024-11-11 |lang=ru|work=Planet Today }}</ref><ref name="comnews">{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203435/2019-12-10/2019-w50/mobilnoe-prilozhenie-vyberuru-stalo-laureatom-premii-comnews-awards-2019|title=Мобильное приложение "Выберу.ру" стало лауреатом премии ComNews Awards 2019 |work=www.comnews.ru|lang=ru|date=2019-12-10}}</ref> Бұған дейін Бурденко қаржылық өнімдерді таңдауға арналған ұқсас сервис — «Сравни.ру» (2009 жылы іске қосылған) — әзірлеумен айналысқан.<ref name="БИТ">{{Cite web|url=https://bit.samag.ru/interwiev/more/145|title=Григорий Бурденко: «Если сервисов, агрегирующих финансовые продукты и услуги, будет больше, мы все от этого только выиграем»|lang=ru|work=Бизнес & Информационные технологии}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://platforms.su/expert/23758|title=Григорий Юрьевич Бурденко: эксперт ИТ-рынка |lang=ru|work=Цифровой маркетплейс}}</ref> 2017 жылғы 23 қарашада жоба «Экономика, бизнес және инвестициялар» санатында Рунет сыйлығына ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://vechor.ru/news-today/proekt-vyberu-ru-byl-nagrazhden-premiej-runeta|title=Проект Выберу.ру был награжден Премией Рунета |work=Вечерний Орёл |lang=ru|date=2017-12-30|author=Полина Новикова }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.epigraph.info/14-obshchestvo/653-proekt-vyberu-ru-stal-laureatom-premii-runeta.html|title=Проект Выберу.ру стал лауреатом премии Рунета|work=Эпиграф |lang=ru|date=2017-12-28}}</ref> Сол кезде «Выберу.ру» сайтының айлық кірушілер саны шамамен 600 000 адамға жетті.<ref name="БИТ" /><ref>{{Cite web|url=https://kazlenta.kz/112256-cifrovoy-tenge-i-novye-nalogovye-pravila-v-2026-kak-reforma-povliyaet-na-zhizn-grazhdan-i-biznes.html|title=Цифровой тенге и новые налоговые правила в 2026: как реформа повлияет на жизнь граждан и бизнес|work=Kazlenta |lang=ru|date=2026-03-22}}</ref> 2018 жылы [[Мобильді қосымшалар|мобильді қосымша]] әзірленді.<ref name="comnews" /> 2019 жылы «Выберу.ру» мобильді қосымшасы ComNews Awards сыйлығының «Ақылды қала. Қаржы секторындағы үздік шешім» номинациясында лауреат атанды.<ref>{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203399/2019-12-09/2019-w50/comnews-nagradil-liderov-umnogo-goroda|title=ComNews наградил лидеров умного города |work=ComNews |lang=ru|date=2019-12-09|author=Анастасия Самсонова}}</ref> 2020 жылы Цифрлық даму министрлігінің бұйрығымен сервис отандық әлеуметтік маңызы бар ақпараттық ресурстар тізіміне енгізілді.<ref>{{Cite web|url=https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|title=Приказ Минкомсвязи России № 148 «О проведении эксперимента об оказании гражданам на безвозмездной основе услуг связи по передаче данных и предоставлению доступа к информационно-телекоммуникационной сети «Интернет» на территории Российской Федерации для использования социально значимых информационных ресурсов в информационно-телекоммуникационной сети «Интернет»|lang=ru|work=digital.gov.ru|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406191347/https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|archive-date=2020-04-06}}</ref> 2021 жылдан бері Сколково резиденті болып табылады.<ref name="PT" /><ref>{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Исследование: какая ипотека интересна пользователям на сегодняшний день|work=Аргументы Недели|lang=ru|date=2024-11-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» получил статус резидента «Сколково»|work=Национальный банковский журнал|lang=ru|date=2022-01-24}}</ref> 2021 жылдың шілде айында маркетплейс Роскомнадзордың БАҚ лицензиясын алды — тіркеу нөмірі ЭЛ № ФС 77 — 81497, 16.07.2021 ж.<ref name="PT" /><ref>{{Cite web|url=https://rkn.gov.ru/activity/mass-media/for-founders/media/?id=875491&page=|title= Перечень наименований зарегистрированных СМИ|lang=ru|work=Федеральная служба по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций}}</ref> 2022 жылы [[Қазақстан]]ға арналған платформа («Выберу Казахстан») іске қосылды.<ref>{{Cite web|url=https://nbj.ru/blogz/viveru/59419/|title=«Выберу.ру» запустил маркетплейс банков и МФО Казахстана |work=Национальный банковский журнал|lang=ru|access-date=2022-08-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://spark.ru/startup/redaktsiya-spark-ru/blog/99084/kak-zapustit-tsifrovoj-biznes-v-kazahstane-poka-etogo-ne-sdelali-konkurenti|title= Как запустить цифровой бизнес в Казахстане, пока этого не сделали конкуренты|work=spark.ru|lang=ru|access-date=2022-11-07}}</ref> Сол жылы маркетплейстің ресми сайтында жасанды интеллект (ЖИ) негізіндегі «Валера» нейрожелілік көмекшісі жұмыс істей бастады.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2022-11-24_finansovyj_marketplejs_vyberu|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» объявил о запуске искусственного интеллекта «Валеры» |work=CNews |lang=ru| date=2022-11-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/yaroslav_badzhurak_vyberu_ru_dvum_platezhn/62575/|title=Ярослав Баджурак, «Выберу.ру»: Двум платежным системам не бывать|work=Национальный банковский журнал |lang=ru| date=2023-07-02}}</ref> 2022 жылы «Выберу.ру» сайтының ең жоғары кірушілер саны айына 5 миллионнан 7 миллион адамға дейін өсті.<ref>{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_simbioz_bankov/60762/|title=Григорий БУРДЕНКО, «Выберу.ру»: «Симбиоз банков и финансовых маркетплейсов — ответ рынка на растущий онлайн-спрос»| work=Национальный банковский журнал|lang=ru| date=2022-12-15}}</ref> Жыл қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігінің ең көп сілтеме жасалатын қаржылық БАҚ рейтингінде 5-ші орын алды<ref>{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|title=Топ-20 самых цитируемых СМИ финансовой отрасли - 2022 год|work=Медиалогия|lang=ru|date=2023-01-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124015555/https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|archive-date=2023-01-24}}</ref> және «Қаржылық маркетплейс» номинациясында «Қаржылық Олимп» сыйлығының лауреаты болды.<ref name="PT" /><ref>{{Cite web|url=https://www.business-key.com/object/193019/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» стал лауреатом премии «Финансовый Олимп — 2022»| work=Бизнес Ключ| date=2022-12-01|lang=ru}}</ref> 2023 жылы «Выберу.ру» Ресейде алғаш рет микроқаржы нарығында компания мен клиент арасындағы өзара іс-қимыл саласында «МҚҰ клиенттік ашықтық рейтингі» кешенді зерттеу жүргізді. Зерттеу барысында 80-нен астам ең ірі компания 50 параметр бойынша талданды.<ref>{{Cite web|url=https://finance.rnx.ru/text/123347.html|title=Рейтинг клиентской открытости МФО : краткие итоги|work=RNX|date=2023-10-30|lang=ru}}</ref> Осы зерттеуді әзірлегені үшін сервис журналистер мен публицистер арасындағы «МиР» СРО «Микроқаржыландыру және Даму» сыйлығының «Пікір» номинациясында жеңімпаз атанды.<ref>{{Cite web|url=https://npmir.ru/news/otr-news/key-events/7323/|title=СРО «МиР» наградила лауреатов конкурса «Микрофинансирование и Развитие» среди журналистов и публицистов |work=СРО «Мир»| date=2023-12-01|lang=ru}}</ref> 2024 жылы [[Өзбекстан]]ға арналған платформа іске қосылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2024-02-21_vyberuru_zapustil_finansovyj|title=«Выберу.ру» запустил финансовый маркетплейс в Узбекистане|lang=ru |work=CNews | date=2024-02-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rb.ru/news/vyberuru-uzbekistan/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» вышел на рынок Узбекистана| author=Анастасия Марьина |lang=ru|work=rb.ru|date=2024-02-21}}</ref> 2024 жылдың I жартыжылдығы қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігі нұсқасындағы қаржылық маркетплейстердің сілтеме жасалу рейтингінде екінші орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/research/13385/|title=Финансовые маркетплейсы: I полугодие 2024 |work= Медиалогия| date=2024-09-19|lang=ru}}</ref> Жыл соңында «Выберу.ру» «Алтын сайт» интернет-жобалар конкурсында «Ең үздік агрегатор сайт (сауда, ойын-сауық, қаржы және т.б. үшін)» номинациясында екінші орын иеленді,<ref>{{Cite web|url=https://raec.ru/live/branch/14638/|title=Церемония награждения лауреатов премии «Золотой сайт» и «Золотое приложение 2023» прошла в Кибердоме |work=Ассоциация электронных коммуникаций (РАЭК)| date=2024-12-19|lang=ru}}</ref> «Қаржылық элита 2024» қаржы сыйлығының «МҚҰ нарығын кешенді зерттегені үшін» номинациясында лауреат атанды<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/novosti-partnerov/22731315|title=Объявлены имена лауреатов XIX Премии "Финансовая элита России 2024" |author= Пресс-служба премии «Финансовая элита России» |work=TACC| date=2024-12-20|lang=ru}}</ref> және «Ұлттық банктік сыйлық — 2024» байқауында «Қаржы секторындағы клиенттік ашықтық мәселелерін зерттегені үшін» номинациясында жеңіске жетті.<ref>{{Cite web|url=https://nbj.ru/video/nbj-i-arb-nazvali-pobediteley-natsionalnoy/67998/|title=NBJ и АРБ назвали победителей Национальной банковской премии – 2024|website=Национальный банковский журнал| date=2024-12-26|lang=ru}}</ref> 2026 жылы Мексикада қаржы маркетплейсін іске қосты.<ref>{{Cite web|url=https://investfuture.ru/articles/rossiyskiy-fintekh-servis-vyberu-ru-vykhodit-na-rynok-meksiki-s-47-predlozheniyami-1178808241|title=Российский финтех-сервис "Выберу.ру" выходит на рынок Мексики с 47 предложениями |lang=ru|author=Никита Марычев|work=InvestFuture|date=2026-04-24|access-date=2026-04-30}}</ref> == Бизнес-үлгісі == «Выберу.ру» бизнес-үлгісінің негізінде заңды тұлғалармен — банктік, инвестициялық, сақтандыру және білім беру қызметтерін жеткізушілермен ынтымақтастық жатыр. Аудиторияны тарту тұрғысынан қаржылық маркетплейстерде маңызды артықшылық бар: [[Яндекс]] және [[Google іздеу|Google]] сияқты іздеу жүйелері көп өнім ұсынатын сайттарға артықшылық береді, сондықтан ірі маркетплейстер іздеу нәтижелерінде банктер немесе сақтандыру компанияларына қарағанда жоғары көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_finansovye_mar/61434/|title=Григорий Бурденко, Выберу.ру: «Финансовые маркетплейсы стремятся к бесшовному предоставлению банковский услуг, но есть нюансы»|work=Национальный банковский журнал| date=2023-03-03|lang=ru}}</ref> «Выберу.ру» алгоритмдері классикалық скорингтік модельдер мен өзіндік әзірлемелерді пайдалана отырып, агрегацияланған деректер негізінде ең тиімді өнімді салыстыру және таңдау мүмкіндігін ұсынумен қатар, пайдаланушылардың цифрлық портреттерін жасайды, оларды сегменттейді және серіктестер тарапына жібереді. Клиентті алдын ала өңдеудің барлық шығындары цифрлық витрина тарапында қалады, ал серіктестер маркетплейске медиялық жарнама үшін де, түпкілікті клиент үшін де төлейді. Мұндай ынтымақтастық үлгісінде шағын және орта заңды тұлғалар өз қызметтерін сатуға көбірек мүмкіндік алады, сонымен қатар бұл оларға [[андерайтинг]]ке кететін уақыт пен шығынды үнемдеуге көмектеседі.<ref>{{Cite web|url=https://retail-loyalty.org/expert-forum/tekhnologicheskaya-evolyutsiya-finansovykh-marketpleysov/|title=Технологическая эволюция финансовых маркетплейсов|work=Retail Loyalty| date=2022-12-29|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5019543|title=Финансовые маркетплейсы — не вместо банков, а вместе |work=Коммерсантъ| date=2021-10-08|lang=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2015 жылы құрылған компаниялар]] lrqorcntm0hwnt5lakwz6g79lkpcmp8 3604598 3604349 2026-05-13T18:46:26Z Kasymov 10777 3604598 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|маңыздылығы төмен[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:46, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)}} {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Компания |company_name=Выберу.ру |company_logo= |company_type= |company_activity=Қаржылық маркетплейс<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/10/24/mikrofinansovye-organizacii-stali-rezhe-naviazyvat-dopuslugi.html|title=Микрофинансовые организации стали реже навязывать допуслуги|author=Варвара Королева|date= 2024-10-24 |work=Российская газета|lang=ru}}</ref> |founders=Григорий Бурденко |location=[[Ресей]], [[Мәскеу]] |key_people=Григорий Бурденко<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6466166 |title=Короткие займы сократили срок | date= 2024-01-24|lang=ru |work=Коммерсантъ}}</ref><br>Ярослав Баджурак<ref>{{Cite web|url=https://www.dp.ru/a/2024/03/04/na-bankovskom-rinke-skepticheski |lang=ru|title=Какие будут ставки по сберегательным сертификатам |author=Евгений Петров|date= 2024-03-04 |work=Деловой Петербург}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/05/02/zaemshiki/|title=Подсчитано количество не справляющихся с выплатой кредитов россиян |lang=ru|author=Вячеслав Агапов|date= 2023-05-02 |work=Lenta.ru}}</ref><br>Ирина Андриевская<ref>{{Cite web|url=https://aif.ru/money/mymoney/zakryt_i_zabyt_vygodno_li_seychas_dosrochno_gasit_kredit |title=Закрыть и забыть. Выгодно ли сейчас досрочно гасить кредит?|author=Елена Трегубова|lang=ru| date=2022-07-28 |work=Аргументы и факты}}</ref><br>Анна Романенко<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/1775444/2024-10-17/eksperty-ukazali-na-rost-popularnosti-selskoi-ipoteki-v-rossii |title=Эксперты указали на рост популярности сельской ипотеки в России|lang=ru| date= 2024-10-17 |work=Известия}}</ref> |industry=[[Қаржы]] |num_employees=шамамен 120 (2024) |сайты=https://www.vbr.kz/ }} '''«Выберу.ру»''' — [[банк]]тік, [[инвестиция]]лық, [[сақтандыру]] және [[білім беру]] өнімдерін салыстыру мен таңдауға арналған ресейлік [[Веб-қызмет|онлайн-сервис]]; қаржылық маркетплейс қағидасы бойынша жұмыс істейді.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/67372cc39a7947da8c8124ed? |title=В «Выберу.ру» увидели сдвиг интереса россиян в пользу вкладов до полугода |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-15 |work=РБК }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/6725e8c49a794720ecba5913? |title=ЦБ: средняя ставка по вкладам в топ-10 банков превысила 20% годовых |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-02 |work=РБК }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20241025/tsentrobank-1979958707.html |title=Социологи узнали об отношении россиян к предложению ограничить займы в МФО |lang=ru|date=2024-10-25 |work=РИА Новости }}</ref> == Тарихы == Жобаны 2015 жылы DD Planet IT-компаниясының бас директоры Григорий Бурденко іске қосты.<ref name="PT">{{Cite web|url=https://planet-today.ru/stati/zhizn/recommend/item/174482-kak-rossiyanam-oplachivat-pokupki-za-granitsej |title=Как россиянам оплачивать покупки за границей |author=Дмитрий Иванов|date= 2024-11-11 |lang=ru|work=Planet Today }}</ref><ref name="comnews">{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203435/2019-12-10/2019-w50/mobilnoe-prilozhenie-vyberuru-stalo-laureatom-premii-comnews-awards-2019|title=Мобильное приложение "Выберу.ру" стало лауреатом премии ComNews Awards 2019 |work=www.comnews.ru|lang=ru|date=2019-12-10}}</ref> Бұған дейін Бурденко қаржылық өнімдерді таңдауға арналған ұқсас сервис — «Сравни.ру» (2009 жылы іске қосылған) — әзірлеумен айналысқан.<ref name="БИТ">{{Cite web|url=https://bit.samag.ru/interwiev/more/145|title=Григорий Бурденко: «Если сервисов, агрегирующих финансовые продукты и услуги, будет больше, мы все от этого только выиграем»|lang=ru|work=Бизнес & Информационные технологии}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://platforms.su/expert/23758|title=Григорий Юрьевич Бурденко: эксперт ИТ-рынка |lang=ru|work=Цифровой маркетплейс}}</ref> 2017 жылғы 23 қарашада жоба «Экономика, бизнес және инвестициялар» санатында Рунет сыйлығына ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://vechor.ru/news-today/proekt-vyberu-ru-byl-nagrazhden-premiej-runeta|title=Проект Выберу.ру был награжден Премией Рунета |work=Вечерний Орёл |lang=ru|date=2017-12-30|author=Полина Новикова }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.epigraph.info/14-obshchestvo/653-proekt-vyberu-ru-stal-laureatom-premii-runeta.html|title=Проект Выберу.ру стал лауреатом премии Рунета|work=Эпиграф |lang=ru|date=2017-12-28}}</ref> Сол кезде «Выберу.ру» сайтының айлық кірушілер саны шамамен 600 000 адамға жетті.<ref name="БИТ" /><ref>{{Cite web|url=https://kazlenta.kz/112256-cifrovoy-tenge-i-novye-nalogovye-pravila-v-2026-kak-reforma-povliyaet-na-zhizn-grazhdan-i-biznes.html|title=Цифровой тенге и новые налоговые правила в 2026: как реформа повлияет на жизнь граждан и бизнес|work=Kazlenta |lang=ru|date=2026-03-22}}</ref> 2018 жылы [[Мобильді қосымшалар|мобильді қосымша]] әзірленді.<ref name="comnews" /> 2019 жылы «Выберу.ру» мобильді қосымшасы ComNews Awards сыйлығының «Ақылды қала. Қаржы секторындағы үздік шешім» номинациясында лауреат атанды.<ref>{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203399/2019-12-09/2019-w50/comnews-nagradil-liderov-umnogo-goroda|title=ComNews наградил лидеров умного города |work=ComNews |lang=ru|date=2019-12-09|author=Анастасия Самсонова}}</ref> 2020 жылы Цифрлық даму министрлігінің бұйрығымен сервис отандық әлеуметтік маңызы бар ақпараттық ресурстар тізіміне енгізілді.<ref>{{Cite web|url=https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|title=Приказ Минкомсвязи России № 148 «О проведении эксперимента об оказании гражданам на безвозмездной основе услуг связи по передаче данных и предоставлению доступа к информационно-телекоммуникационной сети «Интернет» на территории Российской Федерации для использования социально значимых информационных ресурсов в информационно-телекоммуникационной сети «Интернет»|lang=ru|work=digital.gov.ru|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406191347/https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|archive-date=2020-04-06}}</ref> 2021 жылдан бері Сколково резиденті болып табылады.<ref name="PT" /><ref>{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Исследование: какая ипотека интересна пользователям на сегодняшний день|work=Аргументы Недели|lang=ru|date=2024-11-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» получил статус резидента «Сколково»|work=Национальный банковский журнал|lang=ru|date=2022-01-24}}</ref> 2021 жылдың шілде айында маркетплейс Роскомнадзордың БАҚ лицензиясын алды — тіркеу нөмірі ЭЛ № ФС 77 — 81497, 16.07.2021 ж.<ref name="PT" /><ref>{{Cite web|url=https://rkn.gov.ru/activity/mass-media/for-founders/media/?id=875491&page=|title= Перечень наименований зарегистрированных СМИ|lang=ru|work=Федеральная служба по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций}}</ref> 2022 жылы [[Қазақстан]]ға арналған платформа («Выберу Казахстан») іске қосылды.<ref>{{Cite web|url=https://nbj.ru/blogz/viveru/59419/|title=«Выберу.ру» запустил маркетплейс банков и МФО Казахстана |work=Национальный банковский журнал|lang=ru|access-date=2022-08-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://spark.ru/startup/redaktsiya-spark-ru/blog/99084/kak-zapustit-tsifrovoj-biznes-v-kazahstane-poka-etogo-ne-sdelali-konkurenti|title= Как запустить цифровой бизнес в Казахстане, пока этого не сделали конкуренты|work=spark.ru|lang=ru|access-date=2022-11-07}}</ref> Сол жылы маркетплейстің ресми сайтында жасанды интеллект (ЖИ) негізіндегі «Валера» нейрожелілік көмекшісі жұмыс істей бастады.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2022-11-24_finansovyj_marketplejs_vyberu|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» объявил о запуске искусственного интеллекта «Валеры» |work=CNews |lang=ru| date=2022-11-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/yaroslav_badzhurak_vyberu_ru_dvum_platezhn/62575/|title=Ярослав Баджурак, «Выберу.ру»: Двум платежным системам не бывать|work=Национальный банковский журнал |lang=ru| date=2023-07-02}}</ref> 2022 жылы «Выберу.ру» сайтының ең жоғары кірушілер саны айына 5 миллионнан 7 миллион адамға дейін өсті.<ref>{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_simbioz_bankov/60762/|title=Григорий БУРДЕНКО, «Выберу.ру»: «Симбиоз банков и финансовых маркетплейсов — ответ рынка на растущий онлайн-спрос»| work=Национальный банковский журнал|lang=ru| date=2022-12-15}}</ref> Жыл қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігінің ең көп сілтеме жасалатын қаржылық БАҚ рейтингінде 5-ші орын алды<ref>{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|title=Топ-20 самых цитируемых СМИ финансовой отрасли - 2022 год|work=Медиалогия|lang=ru|date=2023-01-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124015555/https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|archive-date=2023-01-24}}</ref> және «Қаржылық маркетплейс» номинациясында «Қаржылық Олимп» сыйлығының лауреаты болды.<ref name="PT" /><ref>{{Cite web|url=https://www.business-key.com/object/193019/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» стал лауреатом премии «Финансовый Олимп — 2022»| work=Бизнес Ключ| date=2022-12-01|lang=ru}}</ref> 2023 жылы «Выберу.ру» Ресейде алғаш рет микроқаржы нарығында компания мен клиент арасындағы өзара іс-қимыл саласында «МҚҰ клиенттік ашықтық рейтингі» кешенді зерттеу жүргізді. Зерттеу барысында 80-нен астам ең ірі компания 50 параметр бойынша талданды.<ref>{{Cite web|url=https://finance.rnx.ru/text/123347.html|title=Рейтинг клиентской открытости МФО : краткие итоги|work=RNX|date=2023-10-30|lang=ru}}</ref> Осы зерттеуді әзірлегені үшін сервис журналистер мен публицистер арасындағы «МиР» СРО «Микроқаржыландыру және Даму» сыйлығының «Пікір» номинациясында жеңімпаз атанды.<ref>{{Cite web|url=https://npmir.ru/news/otr-news/key-events/7323/|title=СРО «МиР» наградила лауреатов конкурса «Микрофинансирование и Развитие» среди журналистов и публицистов |work=СРО «Мир»| date=2023-12-01|lang=ru}}</ref> 2024 жылы [[Өзбекстан]]ға арналған платформа іске қосылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2024-02-21_vyberuru_zapustil_finansovyj|title=«Выберу.ру» запустил финансовый маркетплейс в Узбекистане|lang=ru |work=CNews | date=2024-02-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rb.ru/news/vyberuru-uzbekistan/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» вышел на рынок Узбекистана| author=Анастасия Марьина |lang=ru|work=rb.ru|date=2024-02-21}}</ref> 2024 жылдың I жартыжылдығы қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігі нұсқасындағы қаржылық маркетплейстердің сілтеме жасалу рейтингінде екінші орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/research/13385/|title=Финансовые маркетплейсы: I полугодие 2024 |work= Медиалогия| date=2024-09-19|lang=ru}}</ref> Жыл соңында «Выберу.ру» «Алтын сайт» интернет-жобалар конкурсында «Ең үздік агрегатор сайт (сауда, ойын-сауық, қаржы және т.б. үшін)» номинациясында екінші орын иеленді,<ref>{{Cite web|url=https://raec.ru/live/branch/14638/|title=Церемония награждения лауреатов премии «Золотой сайт» и «Золотое приложение 2023» прошла в Кибердоме |work=Ассоциация электронных коммуникаций (РАЭК)| date=2024-12-19|lang=ru}}</ref> «Қаржылық элита 2024» қаржы сыйлығының «МҚҰ нарығын кешенді зерттегені үшін» номинациясында лауреат атанды<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/novosti-partnerov/22731315|title=Объявлены имена лауреатов XIX Премии "Финансовая элита России 2024" |author= Пресс-служба премии «Финансовая элита России» |work=TACC| date=2024-12-20|lang=ru}}</ref> және «Ұлттық банктік сыйлық — 2024» байқауында «Қаржы секторындағы клиенттік ашықтық мәселелерін зерттегені үшін» номинациясында жеңіске жетті.<ref>{{Cite web|url=https://nbj.ru/video/nbj-i-arb-nazvali-pobediteley-natsionalnoy/67998/|title=NBJ и АРБ назвали победителей Национальной банковской премии – 2024|website=Национальный банковский журнал| date=2024-12-26|lang=ru}}</ref> 2026 жылы Мексикада қаржы маркетплейсін іске қосты.<ref>{{Cite web|url=https://investfuture.ru/articles/rossiyskiy-fintekh-servis-vyberu-ru-vykhodit-na-rynok-meksiki-s-47-predlozheniyami-1178808241|title=Российский финтех-сервис "Выберу.ру" выходит на рынок Мексики с 47 предложениями |lang=ru|author=Никита Марычев|work=InvestFuture|date=2026-04-24|access-date=2026-04-30}}</ref> == Бизнес-үлгісі == «Выберу.ру» бизнес-үлгісінің негізінде заңды тұлғалармен — банктік, инвестициялық, сақтандыру және білім беру қызметтерін жеткізушілермен ынтымақтастық жатыр. Аудиторияны тарту тұрғысынан қаржылық маркетплейстерде маңызды артықшылық бар: [[Яндекс]] және [[Google іздеу|Google]] сияқты іздеу жүйелері көп өнім ұсынатын сайттарға артықшылық береді, сондықтан ірі маркетплейстер іздеу нәтижелерінде банктер немесе сақтандыру компанияларына қарағанда жоғары көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_finansovye_mar/61434/|title=Григорий Бурденко, Выберу.ру: «Финансовые маркетплейсы стремятся к бесшовному предоставлению банковский услуг, но есть нюансы»|work=Национальный банковский журнал| date=2023-03-03|lang=ru}}</ref> «Выберу.ру» алгоритмдері классикалық скорингтік модельдер мен өзіндік әзірлемелерді пайдалана отырып, агрегацияланған деректер негізінде ең тиімді өнімді салыстыру және таңдау мүмкіндігін ұсынумен қатар, пайдаланушылардың цифрлық портреттерін жасайды, оларды сегменттейді және серіктестер тарапына жібереді. Клиентті алдын ала өңдеудің барлық шығындары цифрлық витрина тарапында қалады, ал серіктестер маркетплейске медиялық жарнама үшін де, түпкілікті клиент үшін де төлейді. Мұндай ынтымақтастық үлгісінде шағын және орта заңды тұлғалар өз қызметтерін сатуға көбірек мүмкіндік алады, сонымен қатар бұл оларға [[андерайтинг]]ке кететін уақыт пен шығынды үнемдеуге көмектеседі.<ref>{{Cite web|url=https://retail-loyalty.org/expert-forum/tekhnologicheskaya-evolyutsiya-finansovykh-marketpleysov/|title=Технологическая эволюция финансовых маркетплейсов|work=Retail Loyalty| date=2022-12-29|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5019543|title=Финансовые маркетплейсы — не вместо банков, а вместе |work=Коммерсантъ| date=2021-10-08|lang=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2015 жылы құрылған компаниялар]] jn1lf6a284mb9u1swm23whelqnxaave 6 781272 3604339 2026-05-13T12:05:01Z TalgatSnow 143530 {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = фильмінің постері | қайнары = [https://www.kinopoisk.ru/picture/3846784/] | жасалған уақыты = 1959 | авторы = Les Films du Carrosse }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Төрт жүз соққы | мақсаты = Төрт жүз соққы мақаласында толық ақпарат беру үшін | алмастыру = басқа файлдар еркін емес | басқа = }} 3604339 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = фильмінің постері | қайнары = [https://www.kinopoisk.ru/picture/3846784/] | жасалған уақыты = 1959 | авторы = Les Films du Carrosse }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Төрт жүз соққы | мақсаты = Төрт жүз соққы мақаласында толық ақпарат беру үшін | алмастыру = басқа файлдар еркін емес | басқа = }} == Лицензиялау == emz11xnz8pzk9oqi8p8jwlo7wiz2aln 3604341 3604339 2026-05-13T12:05:16Z TalgatSnow 143530 /* Лицензиялау */ 3604341 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = фильмінің постері | қайнары = [https://www.kinopoisk.ru/picture/3846784/] | жасалған уақыты = 1959 | авторы = Les Films du Carrosse }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Төрт жүз соққы | мақсаты = Төрт жүз соққы мақаласында толық ақпарат беру үшін | алмастыру = басқа файлдар еркін емес | басқа = }} == Лицензиялау == {{Non-free poster}} 29oedurouk3mdmkw8ak23x73gbpirph 14 781273 3604347 2026-05-13T12:12:27Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{commonscat|French-language films}} [[Санат:Тілдер бойынша фильмдер]] [[Санат:Француз тіліндегі туындылар]] 3604347 wikitext text/x-wiki {{commonscat|French-language films}} [[Санат:Тілдер бойынша фильмдер]] [[Санат:Француз тіліндегі туындылар]] 0pg7u6efcyofrvhboulx9lqxfzzwn8r 14 781274 3604350 2026-05-13T12:14:54Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Commonscat|Films by François Truffaut}} {{басты мақала|Франсуа Трюффо}} [[Санат:Франция режиссёрлерінің фильмдері]] 3604350 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Films by François Truffaut}} {{басты мақала|Франсуа Трюффо}} [[Санат:Франция режиссёрлерінің фильмдері]] bv56ncxsd31j695z50sby6q7bhs8jnc 3 781275 3604355 2026-05-13T12:31:15Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604355 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Brain Boy 53}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 17:31, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) e4c5x1kw9sc3mvmnmp0k8sgyu5bzubi 3 781276 3604361 2026-05-13T13:30:17Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604361 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Traumazine}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 18:30, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) hm1ow2q6twr6kppgobhq5grq68tr36d 3 781277 3604362 2026-05-13T13:30:50Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604362 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=JoséCdTx}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 18:30, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) m52azncul0fao2roc3i7z2jypuwshns 6 781278 3604365 2026-05-13T13:35:11Z TalgatSnow 143530 {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = фильмінің постері | қайнары = [https://www.kinopoisk.ru/picture/1317100/] | жасалған уақыты = 1959 | авторы = Impéria Films }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Демі таусылғанша | мақсаты = Демі таусылғанша мақаласында толық ақпарат беру үшін | алмастыру = басқа файлдар еркін емес | басқа = }} 3604365 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = фильмінің постері | қайнары = [https://www.kinopoisk.ru/picture/1317100/] | жасалған уақыты = 1959 | авторы = Impéria Films }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Демі таусылғанша | мақсаты = Демі таусылғанша мақаласында толық ақпарат беру үшін | алмастыру = басқа файлдар еркін емес | басқа = }} == Лицензиялау == dd6v151zmf4xz2myaudi9jcdwkq49af 3604366 3604365 2026-05-13T13:35:23Z TalgatSnow 143530 /* Лицензиялау */ 3604366 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = фильмінің постері | қайнары = [https://www.kinopoisk.ru/picture/1317100/] | жасалған уақыты = 1959 | авторы = Impéria Films }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Демі таусылғанша | мақсаты = Демі таусылғанша мақаласында толық ақпарат беру үшін | алмастыру = басқа файлдар еркін емес | басқа = }} == Лицензиялау == {{Non-free poster}} ldx7qy1jqib0uc5o3st6n3ild6gp4bi 0 781279 3604370 2026-05-13T13:41:48Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Кино |Қазақша атауы = Демі таусылғанша |Шынайы атауы = {{lang-fr|À bout de souffle}} |Суреті = A bout de souffle.jpg |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = |Жанры = [[қылмыстық фильм]], [[драма]] |Режиссёрі = [[Жан-Люк Годар]] |Продюсері = Жорж де Боре... 3604370 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Демі таусылғанша |Шынайы атауы = {{lang-fr|À bout de souffle}} |Суреті = A bout de souffle.jpg |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = |Жанры = [[қылмыстық фильм]], [[драма]] |Режиссёрі = [[Жан-Люк Годар]] |Продюсері = [[Жорж де Борегар]] |Сценарист = [[Жан-Люк Годар]]<br>[[Франсуа Трюффо]] (сюжет) |Актерлер = [[Жан-Поль Бельмондо]]<br>[[Джин Сиберг]]<br>Анри-Жак Юэ<br>Лилиан Дрейфус<br>Клод Мансар |Операторы = [[Рауль Кутар]] |Композиторы = [[Марсьяль Солаль]] |Қоюшы суретші = [[Клод Шаброль]] |Компания = Les Films Impéria |Дистрибьютор = Société nouvelle de cinématographie |Ұзақтығы = 90 мин. |Бюджеті = 400 000 [[Француз франкі|FRF]] (80 000 [[АҚШ доллары|$]]) |Түсім = 2,3 млн көрермен (Франция) |Мемлекет = {{Байрақ|Франция}} |Тілі = [[Француз тілі|француз]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1960 |imdb_id = 0053619 |Сайты = }} «'''Демі таусылғанша'''» ({{lang-fr|À bout de souffle}}) — 1960 жылы жарық көрген, [[Жан-Люк Годар]]дың [[Франциялық жаңа толқын|француз жаңа толқыны]] бағытындағы қылмыстық драмасы. Басты рөлдерде: Мишель есімді қаңғыбас қылмыскердің рөлінде [[Жан-Поль Бельмондо]] және оның америкалық сүйіктісі Патриция рөлінде [[Джин Сиберг]] ойнайды. Бұл фильм Годардың алғашқы толық метражды жұмысы болды және Бельмондоның актер ретінде бағын ашты. «Демі таусылғанша» — [[Франциялық жаңа толқын|француз жаңа толқыны]] кинематографының ең ықпалды үлгілерінің бірі.<ref>{{cite book | title=Film: Video and DVD Guide 2007 | publisher=Halliwell's | year=2007 | location=London | page=1 | isbn= 978-0-00-723470-7}}</ref> Бір жыл бұрын шыққан [[Франсуа Трюффо]]ның «[[Төрт жүз соққы]]» және [[Ален Рене]] түсірген «[[Хиросима, махаббатым менің]]» туындыларымен қатар, бұл фильм француз кино өнерінің жаңа стиліне әлем назарын аудартты. Сол кезде фильм өзінің батыл визуалды стилімен, соның ішінде сол дәуір үшін қалыпсыз саналған «джамп-кат» (секірмелі монтаж) әдісін қолдануымен үлкен қызығушылық тудырды. Бұл туынды әлемдік кино тарихындағы ең үздік фильмдердің түрлі тізімдеріне тұрақты түрде еніп келеді.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinopoisk.ru/lists/editorial/top_100_by_tiff/|title=100 важнейших фильмов в истории кино по версии TIFF – списки лучших фильмов и сериалов|website=КиноПоиск|access-date=2021-05-17|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517172837/https://www.kinopoisk.ru/lists/editorial/top_100_by_tiff/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinopoisk.ru/lists/editorial/top_105_by_empire/|title=105 лучших фильмов мирового кино по версии журнала Empire – списки лучших фильмов и сериалов|website=КиноПоиск|access-date=2021-05-17|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517172841/https://www.kinopoisk.ru/lists/editorial/top_105_by_empire/|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == Мишель Пуакар — америкалық гангстерлік фильмдерге, әсіресе [[Хамфри Богарт]]тың экрандағы бейнесіне ессіз еліктейтін, мінезі құбылмалы, жас әрі өркөкірек қылмыскер. Ол [[Марсель]]де көлік ұрлап, [[Париж]]ге бет алады. Жолда оның соңына мотоцикл мінген жол полицейі түседі. Мишель өзін тоқтатпақ болған тәртіп сақшысын ойланбастан атып өлтіреді де, еш алаңсыз қашып кетеді. Енді ол — заңнан қашқан қылмыскер. Парижге жеткен Мишель мұнда «[[New York Herald Tribune]]» газетін сатып жүрген америкалық студент, журналист болуды армандайтын Патриция Франкиниді іздеп табады. Патрицияға ғашық болған Мишель оны өзімен бірге Италияға қашуға үгіттейді. Алайда, олардың қарым-қатынасына да, Мишельдің бейберекет өмір салтына да күмәнмен қарайтын бойжеткен алғашында екіұдай күй кешеді. Полициядан бой тасалаған Мишель Патрицияның пәтері мен түрлі қонақүйлерді паналап, таныстарынан қарызын өндіруге тырысады. Ол — өзіне тым сенімді, бір сәтке де үнсіз қала алмайтын сергелдең жан. Ал Патриция болса махаббаттан, өмірден және Мишельден не күтетінін ұғынғысы келетін, ішкі әлеміне үңілген байсалды кейіпкер. Уақыт өте келе Патриция Мишельдің қылмыстық әрекеттерінен секем ала бастайды. Тіпті полицейдің өліміне де соның қатысы бар деп күдіктенеді. Қыз Мишельдің бойындағы асау қуат пен батылдыққа тартылғанымен, оның болжап болмайтын тұрақсыз мінезінен жиіркенеді. Ақыры, өз сезімімен арпалысқан Патриция полицияға хабарласып, Мишельдің жасырынған жерін айтып береді. Тәртіп сақшылары келген сәтте қашпақ болған Мишельдің арқасына оқ тиеді. Ол көше бойында есеңгіреп барып, ауыр жарадан тіл тартпай құлайды. Мишель өлім аузында жатып, Патрицияға жұмбақ сөздер айтады. Қыз бұл сөздерді полицейге аң-таң қалып қайталап береді де, камераға тіке қарап, Мишельдің өзіне тән қимылымен ернін сипайды. Мишель соңғы демінде французша қарғанып жатса да, Патриция оның жұмбақ болмысын соңына дейін түсіне алмай қала береді. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Жан-Поль Бельмондо]]||Мишель Пуакар / Ласло Ковач}} {{Рөлдерде|[[Джин Сиберг]]||Патриция Франкини}} {{Рөлдерде|[[Даниэль Буланже]]||полиция инспекторы Виталь}} {{Рөлдерде|Анри-Жак Юэ||Антонио Беррути}} {{Рөлдерде|[[Роже Ханен]]||Карл Зумбах}} {{Рөлдерде|Ван Дуде||Ван Дуде}} {{Рөлдерде|Лилиан Дрейфус||Лилиан}} {{Рөлдерде|[[Жан-Пьер Мельвиль]]||Парвулеско}} {{Рөлдерде|[[Жан-Люк Годар]]||хабар беруші}} {{Рөлдерде|Ришар Бальдуччи||Толмачёв}} {{Рөлдерде|[[Филипп де Брока]]||журналист}} {{Рөлдерде|[[Жан Душе]]||журналист}} {{Рөлдерде|[[Жерар Браш]]||фотограф}} {{Рөлдерде|[[Андре С. Лабарт]]||журналист}} {{Рөлдерде|[[Жак Риветт]]||көлік қаққан адам}} {{РөлдердеАсты}} == Марапаттары мен номинациялары == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" border="2" cellpadding="3" |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Марапат ! style="background: #CCCCCC;" | Санат ! style="background: #CCCCCC;" | Номинант ! style="background: #CCCCCC;" | Нәтиже ! style="background: #CCCCCC;" | {{Abbr|Дер.|Дереккөздер|0}} |- |Жан Виго сыйлығы |Үздік фильм |Жан-Люк Годар |{{Жеңіс}} |align="center"|<ref name="OscherwitzHiggins2009">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=57aIGJqhWDcC&pg=PA358 |title=The A to Z of French Cinema |author1=Dayna Oscherwitz |author2=MaryEllen Higgins |date=2009-09-02 |publisher=Scarecrow Press |pages=358–359 |isbn=978-0-8108-7038-3}}</ref> |- |rowspan="2"|[[Берлин кинофестивалі]] |«[[Алтын аю]]» (Үздік фильм) |Жан-Люк Годар |{{Номинация}} |rowspan="2" align="center"|<ref name="berlinale 1960">{{cite web |url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1960/03_preistr_ger_1960/03_Preistraeger_1960.html |title=Berlinale: Prize Winners |access-date=2010-01-14 |work=berlinale.de}}</ref> |- |«[[Күміс аю]]» (Үздік режиссер) |Жан-Люк Годар |{{Жеңіс}} |- |Франция киносыншыларының синдикаты |Үздік фильм |«Демі таусылғанша» |{{Жеңіс}} |rowspan="4" align="center"|<ref name=":2">{{cite web |title=À bout de souffle - IMDb |url=http://www.imdb.com/title/tt0053472/awards/ |access-date=2021-07-11}}</ref> |- |Италия киножурналистерінің ұлттық синдикаты |Үздік шетелдік режиссер |Жан-Люк Годар |{{Номинация}} |- |Golden Goblets |Үздік фильм |«Демі таусылғанша» |{{Жеңіс}} |- |[[BAFTA]] |Үздік шетелдік актриса |Джин Сиберг |{{Номинация}} |- |Германия сыншыларының сыйлығы |Үздік операторлық жұмыс |Рауль Кутар |{{Жеңіс}} |rowspan="2" align="center"|<ref name=":1">{{cite web |title=Awards for Breathless |url=http://www.imdb.com/title/tt0053472/awards/ |publisher=IMDb}}</ref> |- |«Victoire» сыйлығы |Үздік француз актері |Жан-Поль Бельмондо |{{Жеңіс}} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|0053619}} {{рейтинг-10|7.6}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Жан-Люк Годар фильмдері]] [[Санат:Француз тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:1960 жылғы Франция фильмдері]] [[Санат:Франция ақ-қара түсті фильмдері]] [[Санат:Франция драма-фильмдері]] [[Санат:Париж туралы фильмдер]] ban4hm7s68jop60kctnt2ronwpplruk 3604452 3604370 2026-05-13T15:38:59Z TalgatSnow 143530 3604452 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Демі таусылғанша |Шынайы атауы = {{lang-fr|À bout de souffle}} |Суреті = A bout de souffle.jpg |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = |Жанры = [[қылмыстық фильм]], [[драма]] |Режиссёрі = [[Жан-Люк Годар]] |Продюсері = [[Жорж де Борегар]] |Сценарист = [[Жан-Люк Годар]]<br>[[Франсуа Трюффо]] (сюжет) |Актерлер = [[Жан-Поль Бельмондо]]<br>[[Джин Сиберг]]<br>Анри-Жак Юэ<br>Лилиан Дрейфус<br>Клод Мансар |Операторы = [[Рауль Кутар]] |Композиторы = [[Марсьяль Солаль]] |Қоюшы суретші = [[Клод Шаброль]] |Компания = Les Films Impéria |Дистрибьютор = Société nouvelle de cinématographie |Ұзақтығы = 90 мин. |Бюджеті = 400 000 [[Француз франкі|FRF]] (80 000 [[АҚШ доллары|$]]) |Түсім = 2,3 млн көрермен (Франция) |Мемлекет = {{Байрақ|Франция}} |Тілі = [[Француз тілі|француз]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1960 |imdb_id = 0053619 |Сайты = }} «'''Демі таусылғанша'''» ({{lang-fr|À bout de souffle}}) — 1960 жылы жарық көрген, [[Жан-Люк Годар]]дың [[Франциялық жаңа толқын|француз жаңа толқыны]] бағытындағы қылмыстық драмасы. Басты рөлдерде: Мишель есімді қаңғыбас қылмыскердің рөлінде [[Жан-Поль Бельмондо]] және оның америкалық сүйіктісі Патриция рөлінде [[Джин Сиберг]] ойнайды. Бұл фильм Годардың алғашқы толық метражды жұмысы болды және Бельмондоның актер ретінде бағын ашты. «Демі таусылғанша» — [[Франциялық жаңа толқын|француз жаңа толқыны]] кинематографының ең ықпалды үлгілерінің бірі.<ref>{{cite book | title=Film: Video and DVD Guide 2007 | publisher=Halliwell's | year=2007 | location=London | page=1 | isbn= 978-0-00-723470-7}}</ref> Бір жыл бұрын шыққан [[Франсуа Трюффо]]ның «[[Төрт жүз соққы]]» және [[Ален Рене]] түсірген «[[Хиросима, махаббатым менің]]» туындыларымен қатар, бұл фильм француз кино өнерінің жаңа стиліне әлем назарын аудартты. Сол кезде фильм өзінің батыл визуалды стилімен, соның ішінде сол дәуір үшін қалыпсыз саналған «джамп-кат» (секірмелі монтаж) әдісін қолдануымен үлкен қызығушылық тудырды. Бұл туынды әлемдік кино тарихындағы ең үздік фильмдердің түрлі тізімдеріне тұрақты түрде еніп келеді.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinopoisk.ru/lists/editorial/top_100_by_tiff/|title=100 важнейших фильмов в истории кино по версии TIFF – списки лучших фильмов и сериалов|website=КиноПоиск|access-date=2021-05-17|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517172837/https://www.kinopoisk.ru/lists/editorial/top_100_by_tiff/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinopoisk.ru/lists/editorial/top_105_by_empire/|title=105 лучших фильмов мирового кино по версии журнала Empire – списки лучших фильмов и сериалов|website=КиноПоиск|access-date=2021-05-17|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517172841/https://www.kinopoisk.ru/lists/editorial/top_105_by_empire/|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == Мишель Пуакар — америкалық гангстерлік фильмдерге, әсіресе [[Хамфри Богарт]]тың экрандағы бейнесіне ессіз еліктейтін, мінезі құбылмалы, жас әрі өркөкірек қылмыскер. Ол [[Марсель]]де көлік ұрлап, [[Париж]]ге бет алады. Жолда оның соңына мотоцикл мінген жол полицейі түседі. Мишель өзін тоқтатпақ болған тәртіп сақшысын ойланбастан атып өлтіреді де, еш алаңсыз қашып кетеді. Енді ол — заңнан қашқан қылмыскер. Парижге жеткен Мишель мұнда «[[New York Herald Tribune]]» газетін сатып жүрген америкалық студент, журналист болуды армандайтын Патриция Франкиниді іздеп табады. Патрицияға ғашық болған Мишель оны өзімен бірге Италияға қашуға үгіттейді. Алайда, олардың қарым-қатынасына да, Мишельдің бейберекет өмір салтына да күмәнмен қарайтын бойжеткен алғашында екіұдай күй кешеді. Полициядан бой тасалаған Мишель Патрицияның пәтері мен түрлі қонақүйлерді паналап, таныстарынан қарызын өндіруге тырысады. Ол — өзіне тым сенімді, бір сәтке де үнсіз қала алмайтын сергелдең жан. Ал Патриция болса махаббаттан, өмірден және Мишельден не күтетінін ұғынғысы келетін, ішкі әлеміне үңілген байсалды кейіпкер. Уақыт өте келе Патриция Мишельдің қылмыстық әрекеттерінен секем ала бастайды. Тіпті полицейдің өліміне де соның қатысы бар деп күдіктенеді. Қыз Мишельдің бойындағы асау қуат пен батылдыққа тартылғанымен, оның болжап болмайтын тұрақсыз мінезінен жиіркенеді. Ақыры, өз сезімімен арпалысқан Патриция полицияға хабарласып, Мишельдің жасырынған жерін айтып береді. Тәртіп сақшылары келген сәтте қашпақ болған Мишельдің арқасына оқ тиеді. Ол көше бойында есеңгіреп барып, ауыр жарадан тіл тартпай құлайды. Мишель өлім аузында жатып, Патрицияға жұмбақ сөздер айтады. Қыз бұл сөздерді полицейге аң-таң қалып қайталап береді де, камераға тіке қарап, Мишельдің өзіне тән қимылымен ернін сипайды. Мишель соңғы демінде французша қарғанып жатса да, Патриция оның жұмбақ болмысын соңына дейін түсіне алмай қала береді. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Жан-Поль Бельмондо]]||Мишель Пуакар / Ласло Ковач}} {{Рөлдерде|[[Джин Сиберг]]||Патриция Франкини}} {{Рөлдерде|[[Даниэль Буланже]]||полиция инспекторы Виталь}} {{Рөлдерде|Анри-Жак Юэ||Антонио Беррути}} {{Рөлдерде|[[Роже Ханен]]||Карл Зумбах}} {{Рөлдерде|Ван Дуде||Ван Дуде}} {{Рөлдерде|Лилиан Дрейфус||Лилиан}} {{Рөлдерде|[[Жан-Пьер Мельвиль]]||Парвулеско}} {{Рөлдерде|[[Жан-Люк Годар]]||хабар беруші}} {{Рөлдерде|Ришар Бальдуччи||Толмачёв}} {{Рөлдерде|[[Филипп де Брока]]||журналист}} {{Рөлдерде|[[Жан Душе]]||журналист}} {{Рөлдерде|[[Жерар Браш]]||фотограф}} {{Рөлдерде|[[Андре С. Лабарт]]||журналист}} {{Рөлдерде|[[Жак Риветт]]||көлік қаққан адам}} {{РөлдердеАсты}} == Өндіріс == === Дайындық және сценарий === Фильм сюжетіне [[Франсуа Трюффо]]ның газеттен оқыған нақты бір қылмыстық оқиғасы негіз болған. 1952 жылы қарашада Мишель Порталь есімді азамат ауырып жатқан анасына бару үшін көлік ұрлап, соңында полиция қызметкерін өлтіріп алған.<ref name="sanmartians/Breathless">{{cite web |title=Breathless |last1=Warms |first1=Richard L. |url=https://sanmartians.net/film/NEW-WAVE-breathless.html |website=sanmartians.net |access-date=4 September 2024 |quote=Sanmartians.net is a website used for Department of Anthropology courses at Texas State University, San Marcos}}<!-- https://sanmartians.net/film/NEW-WAVE-breathless-points.html https://sanmartians.net/classopener/Syllabi/17-S-culture-and-film.html https://classopener.sanmartians.net/opening_pages/cultures_through_film.htm https://classopener.sanmartians.net/ --></ref><ref name="Chambre">''[[:fr:Chambre 12, Hôtel de Suède|Chambre 12, Hôtel de Suède]]'' (1993). Directed by Claude Ventura. In Criterion Collection, ''Breathless''. DVD, disc 2. 2007.</ref> Трюффо бұл хикая бойынша [[Клод Шаброль]]мен бірге сценарийдің алғашқы нұсқасын дайындағанымен, кейін олар туындының құрылымына қатысты ортақ мәмілеге келе алмаған. Жан-Люк Годар «[[20th Century Studios|20th Century Fox]]» компаниясында баспасөз агенті болып жүргенде продюсер Жорж де Борегармен танысып, оған «Демі таусылғанша» фильмін түсіруді ұсынады. Сол кезде танымал режиссерлерге айналған [[Франсуа Трюффо]] мен [[Клод Шаброль]] 1959 жылғы Канн кинофестивалі кезінде Борегарға хат жазып, Годарды режиссер ретінде қолдайтындарын білдіреді. Олардың беделі фильмнің өндіріске жіберілуіне үлкен септігін тигізеді.<ref name="Chambre"/> Фильмнің соңғы сценарийі Трюффоның бастапқы нұсқасынан көп алшақтамаған, тек жатын бөлмедегі сахна едәуір ұзартылған. Годар сценарийді түсірілім барысында жазып отырды және Трюффоға: «Бұл — өлім туралы ойлайтын жігіт пен ол туралы мүлдем ойламайтын қыздың хикаясы болады», — деп айтқан.<ref name="Fotiade2013">{{cite book|author=Fotiade, Ramona|title=A Bout de Souffle: French Film Guide|url=https://books.google.com/books?id=z14BAwAAQBAJ&pg=PA35|date=28 May 2013|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-0-85772-117-4}}</ref> Трюффо Годардың фильм соңына енгізген өзгерісін жеке көзқарасымен байланыстырды: «Менің сценарийімде фильм жігіттің көшеде келе жатқанымен аяқталады, оның суреті барлық газеттердің бетінде болғандықтан, адамдар оған бұрылып қарап таңғалады... Жан-Люк қатыгез аяқталуды таңдады, өйткені ол табиғатынан маған қарағанда мұңдылау адам еді».<ref name=Fotiade2013/> Ол кезде тек Францияға ғана танымал болған [[Жан-Поль Бельмондо]]ның қасына коммерциялық тартымдылығын арттыру үшін Годар өзінің төмен бюджетті фильмінде жұмыс істеуге келісетін танымал актриса іздеді. Ол [[Джин Сиберг]]ті оның күйеуі Франсуа Морейль арқылы тапты.<ref name="filmthreat.com">[http://www.filmthreat.com/index.php?section=interviews&Id=1181 "The Jean Seberg Enigma: Interview with Garry McGee"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090125152903/http://www.filmthreat.com/index.php?section=interviews&Id=1181 |date=25 January 2009 }}, Film Threat, 28 March. 2008</ref> 1959 жылы маусымда Сиберг фильм бюджетінің алтыдан бір бөлігін құрайтын 15 000 доллар гонорарға түсуге келісті. Годар Морейльге де фильмнен кішкентай рөл берді. Түсірілім кезінде актриса Годардың стиліне күмәнмен қарағанымен, фильм үлкен табысқа жеткен соң, өз кейіпкерін режиссердің келесі туындысында қайта сомдады.<ref name="filmthreat.com"/> === Түсірілім === Фильмнің бюджеті аз болғандықтан, түсірілім тобы көп нәрседен үнемдеуге мәжбүр болды. Камераның динамикалық қозғалысын қамтамасыз ету үшін мүгедектер арбасы қолданылды. [[Жан-Люк Годар|Годар]] сценарийді әр түсірілім күнінің алдында ғана жазып отырды, ал актерлерге диалогтарды түсірілім барысында импровизациялауға тура келді. Фильмде титрлар мүлдем жоқ. Caméflex қол камерасын пайдалану және табиғи жарықпен жұмыс істеу әдістері бейнеленген оқиғаларға шынайылық пен деректі фильмге тән сипат береді.<ref>{{cite web |author=Алена Сойко |url=https://www.colta.ru/articles/cinema/5768-postavish-kameru-tut-budet-torchat-nos-postavish-tam-zametyat-lifting |title=Жан-Жак Буон, декан операторского факультета La Fémis, — о прошлом и будущем операторского мастерства |lang=ru |publisher=Colta.ru |date=2014-12-22 |access-date=2020-05-31 |archive-date=2020-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926154048/https://www.colta.ru/articles/cinema/5768-postavish-kameru-tut-budet-torchat-nos-postavish-tam-zametyat-lifting |url-status=live}}</ref> Түсірілім жұмыстары 1959 жылдың 17 тамызы мен 12 қыркүйегі аралығында 23 күнге созылды. Годар [[АҚШ президенті]] [[Дуайт Дэвид Эйзенхауэр|Дуайт Эйзенхауэр]]дің Парижге сапарын фильмнің фоны ретінде шебер пайдаланды. Түсірілім тобы күн сайын «Нотр-Дам» кафесіне жиналатын, бірақ жұмыс Годардың жаңа идеялары таусылғанша, көбіне екі сағаттай ғана жүргізілетін. Оператор Рауль Кутардың айтуынша, фильм толығымен дерлік сол жерде импровизацияланған, ал Годар диалогтарды ешкімге көрсетпейтін жұмыс дәптеріне жазып отырған.<ref name="Chambre"/> Ол Бельмондо мен Сибергке мәтіндерді түсірілім алдында ғана беріп, өте қысқа дайындықтан кейін бірден кадрға түсірген. Түсірілім орындары алдын ала таңдалып және режиссер көмекшісі Пьер Риссиент процесті «өте ұйымдасқан» деп сипаттағанымен, жұмыс ешқандай ресми рұқсатсыз жүргізілді. Бұл Годар қалаған еркіндікке толы шынайы әсерді күшейте түсті.<ref>{{cite news| last=Solomons| first=Jason| url=https://www.theguardian.com/film/2010/jun/06/raoul-coutard-jean-luc-godard-breathless| title= Jean-Luc Godard would just turn up scribble some dialogue, and we would rehearse maybe a few times| newspaper= [[The Observer]]| date= 6 June 2010}}</ref> Бас кейіпкер Мишельдің өлім сахнасы Париждегі Кампань-Премьер көшесінде түсірілді. Актер Ришар Бальдуччидің айтуынша, түсірілім күні Годардың шабытына байланысты 15 минуттан 12 сағатқа дейін созылуы мүмкін еді. Продюсер Жорж де Борегар жұмыс кестесінің тұрақсыздығына шағымданып, түсірілім тобына хат жазған. Тіпті, Кутардың айтуынша, бірде режиссер өзін «ауырып қалдым» деп жариялаған күні кафеде отырған жерінен ұсталып, Борегар мен Годар арасында төбелес те болған.<ref name="DVDInt">''Breathless''. The Criterion Collection. Special Features, disc 1. Interviews. 2007.</ref> === Монтаж === «Демі таусылғанша» фильмін монтаждау және өңдеу жұмыстары [[Жуенвиль-ле-Пон|Жуанвиль]]дегі «GTC Labs» зертханасында Сесиль Декужи мен оның көмекшісі Лила Херманның қатысуымен жүргізілді. Декужидің айтуынша, экранға шыққанға дейін бұл туынды «жылдың ең нашар фильмі» деген атаққа ие болып үлгерген.<ref name="Chambre"/> Пьер Риссиенттің сөзіне қарағанда, «jump cut» стилі түсірілім кезінде немесе монтаждың алғашқы кезеңдерінде жоспарланбаған болатын.<ref name="DVDInt"/> Рауль Кутар монтаждау тәсілі туралы былай дейді: «Фильмді монтаждау стилінде өзіндік бір еркіндік болды, ол түсірілім стиліне мүлдем сәйкес келмеді. Монтаж фильмге біз үйренген туындылардан мүлдем басқаша сипат берді». Фильмдегі «jump cut» әдісін қолдану кейіннен инновациялық шешім деп танылды. Ал киносыншы Эндрю Саррис бұл стильді экзистенциалды тұрғыдан талдап, оны «моральдық шешімдер қабылдау арасындағы уақыт үзінділерінің мағынасыздығын» білдіреді деп бағалады.<ref name=JR>[https://jonathanrosenbaum.net/2022/12/breathless-as-film-criticism/ "''Breathless'' as Film Criticism"]. Written by Jonathan Rosenbaum. In Criterion Collection, ''Breathless''. DVD, disc 2. 2007.</ref> === Шығарылымы және қабылдануы === «Демі таусылғанша» фильмі прокатқа шықпай жатып-ақ «[[Cahiers du Cinéma]]» журналының мұқабасына шығып, үлкен қызығушылық тудырды. Люк Мулле бұл туындыны «[[Франциялық жаңа толқын]]ының ең өкілді фильмі» деп атаса,<ref>Moullet, Luc. "[https://archive.org/details/CahiersDuCinma/Cahiers%20du%20Cin%C3%A9ma/106/page/n26/mode/1up Jean-Luc Godard]", ''Cahiers du cinéma''. Avril, 1960. Tome XVIII, No. 106. 25–36.</ref> маусым айына қарай ол осы қозғалыстың шырқау шегі ретінде танылды.<ref>Labarthe, André S. ''[https://archive.org/details/CahiersDuCinma/Cahiers%20du%20Cin%C3%A9ma/108/page/n49/mode/1up Le plus pur regard]'', ''Cahiers du cinéma''. Juin, 1960. Tome XVIII, No. 108. 48.</ref> Фильмге қатысты алғашқы пікірлер әртүрлі болды. Кейбір сыншылар оны «түсініксіз қойыртпақ» деп кінәласа, Босли Краузер Годардың монтажын «бейнелік какафония» деп атап, Бельмондоның бейнесін «гипнозды түрде ұсқынсыз» деп сипаттады.<ref>Crowther, Bosley. "[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1961/02/08/97585463.html?pageNumber=26 Screen: Sordid View of French Life]". ''The New York Times''. February 8, 1961. 26.</ref> Дегенмен, Арчер Уинстен фильмнің техникалық жаңашылдығы жадында мәңгі қалатынын айтып, оны жоғары бағалады.<ref>Winsten, Archer. "[https://archive.org/details/filmasfilmcritic0000boyu/page/125/mode/1up Breathless]", ''New York Post''. February 8, 1961.</ref> [[Оливер Стоун]] өзінің 1972 жылғы [[эссе]]сінде фильмнің негізі ретінде жатын бөлмедегі сахналарды атап өтіп, Годардың қалыптасқан кино-ритмдерді бұзғанына тоқталды.<ref name=Stone>Stone, Oliver. "[https://books.google.com/books?id=9OVLAAAAIBAJ&pg=PA198 Riding the Crest of Chaos]", ''The Village Voice''. May 11, 1972. 87.</ref> Коммерциялық тұрғыдан фильм үлкен табысқа жетті: алғашқы төрт аптада 259 мыңнан астам билет сатылып, қомақты пайда әкелді. Уақыт өте келе фильмнің маңызы арта түсті. 2010 жылы «[[The New York Times]]» сыншысы А. О. Скотт бұл туындыны «кино болашағынан келген жеделхат» деп атады.<ref>{{cite news |first=A. O. |last=Scott |author-link=A. O. Scott |url=https://www.nytimes.com/2010/05/23/movies/23scott.html |title=A Fresh Look Back at Right Now |newspaper=[[The New York Times]] |page=AR10 |date=21 May 2010 |access-date=29 May 2010}}</ref> [[Роджер Эберт]] 2003 жылы фильмді «Ұлы фильмдер» тізіміне қосып, оның «[[Азамат Кейн]]нен» бергі кино әлеміне ең көп әсер еткен дебют екенін жазды. Эберттің ойынша, фильмнің басты жетістігі — монтаждағы «секірулер» емес, оның қарқындылығы, кейіпкерлердің бойындағы немқұрайлылық пен асқан өзімшілдік.<ref>{{cite web |last1=Ebert |first1=Roger|title=Breathless |url=http://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-breathless-1960 |website=RogerEbert.com |access-date=14 June 2017 |date=20 July 2003}}</ref> Қазіргі таңда фильм «[[Rotten Tomatoes]]» сайтында 95% рейтингке ие. Сыншылардың ортақ пікірі бойынша, Годардың бұл классикалық туындысы кино өнерінің ережелерін қайта жазып, жарты ғасырдан кейін де өзектілігін жоғалтпаған парадигманы өзгерткен туынды болып қала береді.<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/breathless/|title=Breathless (1961)|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=25 August 2024}}</ref> == Марапаттары мен номинациялары == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" border="2" cellpadding="3" |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Марапат ! style="background: #CCCCCC;" | Санат ! style="background: #CCCCCC;" | Номинант ! style="background: #CCCCCC;" | Нәтиже ! style="background: #CCCCCC;" | {{Abbr|Дер.|Дереккөздер|0}} |- |Жан Виго сыйлығы |Үздік фильм |Жан-Люк Годар |{{Жеңіс}} |align="center"|<ref name="OscherwitzHiggins2009">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=57aIGJqhWDcC&pg=PA358 |title=The A to Z of French Cinema |author1=Dayna Oscherwitz |author2=MaryEllen Higgins |date=2009-09-02 |publisher=Scarecrow Press |pages=358–359 |isbn=978-0-8108-7038-3}}</ref> |- |rowspan="2"|[[Берлин кинофестивалі]] |«[[Алтын аю]]» (Үздік фильм) |Жан-Люк Годар |{{Номинация}} |rowspan="2" align="center"|<ref name="berlinale 1960">{{cite web |url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1960/03_preistr_ger_1960/03_Preistraeger_1960.html |title=Berlinale: Prize Winners |access-date=2010-01-14 |work=berlinale.de}}</ref> |- |«[[Күміс аю]]» (Үздік режиссер) |Жан-Люк Годар |{{Жеңіс}} |- |Франция киносыншыларының синдикаты |Үздік фильм |«Демі таусылғанша» |{{Жеңіс}} |rowspan="4" align="center"|<ref name=":2">{{cite web |title=À bout de souffle - IMDb |url=http://www.imdb.com/title/tt0053472/awards/ |access-date=2021-07-11}}</ref> |- |Италия киножурналистерінің ұлттық синдикаты |Үздік шетелдік режиссер |Жан-Люк Годар |{{Номинация}} |- |Golden Goblets |Үздік фильм |«Демі таусылғанша» |{{Жеңіс}} |- |[[BAFTA]] |Үздік шетелдік актриса |Джин Сиберг |{{Номинация}} |- |Германия сыншыларының сыйлығы |Үздік операторлық жұмыс |Рауль Кутар |{{Жеңіс}} |rowspan="2" align="center"|<ref name=":1">{{cite web |title=Awards for Breathless |url=http://www.imdb.com/title/tt0053472/awards/ |publisher=IMDb}}</ref> |- |«Victoire» сыйлығы |Үздік француз актері |Жан-Поль Бельмондо |{{Жеңіс}} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|0053619}} {{рейтинг-10|7.6}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Жан-Люк Годар фильмдері]] [[Санат:Француз тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:1960 жылғы Франция фильмдері]] [[Санат:Франция ақ-қара түсті фильмдері]] [[Санат:Франция драма-фильмдері]] [[Санат:Париж туралы фильмдер]] 41pj52r4ued8kotyv8hy6phze59v79e 14 781280 3604371 2026-05-13T13:45:16Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Commonscat|Films by Jean-Luc Godard}} {{басты мақала|Жан-Люк Годар}} [[Санат:Франция режиссёрлерінің фильмдері]] 3604371 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Films by Jean-Luc Godard}} {{басты мақала|Жан-Люк Годар}} [[Санат:Франция режиссёрлерінің фильмдері]] t1kgt44k7w0m9v6n2t3y6kzb3l6uha7 3 781281 3604372 2026-05-13T14:10:00Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604372 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Kirlegr}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 19:10, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) ttbhzr83wix0sb7cgjl00taunsx2vdv 0 781282 3604385 2026-05-13T14:32:08Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: Әбілқайыр-сұлтан (шамамен 1475, Қазақ хандығы — 1513, Парсы елі) — қазақ сұлтаны және Қасым ханның[1] үлкен ұлы. == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған[2]. Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қ... 3604385 wikitext text/x-wiki Әбілқайыр-сұлтан (шамамен 1475, Қазақ хандығы — 1513, Парсы елі) — қазақ сұлтаны және Қасым ханның[1] үлкен ұлы. == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған[2]. Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған[3]. Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады[2][4]. == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады[2]. Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8pz30zd6mbcvmq3l6s1hoi36u4vr6oy 3604386 3604385 2026-05-13T14:33:57Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604386 wikitext text/x-wiki Әбілқайыр-сұлтан (шамамен 1475, Қазақ хандығы — 1513, Парсы елі) — қазақ сұлтаны және Қасым ханның[1] үлкен ұлы. <ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref>. == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған[2]. Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған[3]. Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады[2][4]. == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады[2]. Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3r2aej4c8yr5fik7sboyhkzs6yrdxp8 3604387 3604386 2026-05-13T14:34:13Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604387 wikitext text/x-wiki Әбілқайыр-сұлтан (шамамен 1475, Қазақ хандығы — 1513, Парсы елі) — қазақ сұлтаны және Қасым ханның үлкен ұлы. <ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref>. == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған[2]. Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған[3]. Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады[2][4]. == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады[2]. Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9sptsr4wyjhwctmf2ou14pprlslmynn 3604388 3604387 2026-05-13T14:34:25Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604388 wikitext text/x-wiki Әбілқайыр сұлтан (шамамен 1475, Қазақ хандығы — 1513, Парсы елі) — қазақ сұлтаны және Қасым ханның үлкен ұлы. <ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref>. == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған[2]. Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған[3]. Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады[2][4]. == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады[2]. Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5tmri2wzfoskp6clhshc0nvvohn9go6 3604389 3604388 2026-05-13T14:34:45Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604389 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен 1475, Қазақ хандығы — 1513, Парсы елі) — қазақ сұлтаны және Қасым ханның үлкен ұлы. <ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref>. == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған[2]. Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған[3]. Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады[2][4]. == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады[2]. Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} aindrvj2yu5n3hz6knjy203uf8e0wxc 3604390 3604389 2026-05-13T14:35:08Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604390 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], Қазақ хандығы — 1513, Парсы елі) — қазақ сұлтаны және Қасым ханның үлкен ұлы. <ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref>. == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған[2]. Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған[3]. Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады[2][4]. == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады[2]. Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} c9xot0fp241pf4e8y31x0nm0l0jin7y 3604391 3604390 2026-05-13T14:35:21Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604391 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — 1513, Парсы елі) — қазақ сұлтаны және Қасым ханның үлкен ұлы. <ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref>. == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған[2]. Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған[3]. Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады[2][4]. == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады[2]. Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bkm7m62glh4kvwvd761bcxdmmvux1ub 3604392 3604391 2026-05-13T14:35:34Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604392 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — 1513, Парсы елі) — қазақ сұлтаны және Қасым ханның үлкен ұлы. <ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған[2]. Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған[3]. Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады[2][4]. == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады[2]. Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} s6j9xdxfb3psf4hwd0le9whctlohsvr 3604393 3604392 2026-05-13T14:35:50Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604393 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — 1513, Парсы елі) — қазақ сұлтаны және Қасым ханның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған[2]. Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған[3]. Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады[2][4]. == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады[2]. Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 48uhf8zd7daeh2tntsrsia0oqr707y9 3604394 3604393 2026-05-13T14:36:16Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604394 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — қазақ сұлтаны және Қасым ханның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған[2]. Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған[3]. Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады[2][4]. == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады[2]. Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} oula1dhxf5yx6w3k1ywy3ah3yrg31ex 3604395 3604394 2026-05-13T14:36:34Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604395 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — қазақ сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған[2]. Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған[3]. Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады[2][4]. == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады[2]. Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mkh5iduvn5h2h7mcwd1iuxz461vttbz 3604396 3604395 2026-05-13T14:37:57Z Sagzhan 29953 /* Шығу тегі */ 3604396 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — қазақ сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған[3]. Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады[2][4]. == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады[2]. Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} e8p42ark87tk0swkawgxjysye7vkfza 3604397 3604396 2026-05-13T14:39:48Z Sagzhan 29953 /* Шығу тегі */ 3604397 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — қазақ сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады[2][4]. == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады[2]. Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} t2gack5vpxa27k4n1tpwpeu7ddw202x 3604398 3604397 2026-05-13T14:40:36Z Sagzhan 29953 /* Шығу тегі */ 3604398 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — қазақ сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{книга |автор= Экаев О. |заглавие= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |ответственный= |часть= Украшающая мир история Сефевидов |ссылка часть= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |место= Ашхабад |издательство= Ылым |год= 1981 |том= |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады[2]. Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} p0hcdv9foyej2yqytx7q7ovbhbdh5e8 3604399 3604398 2026-05-13T14:42:18Z Sagzhan 29953 /* Шығу тегі */ 3604399 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — қазақ сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады[2]. Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rupjtddwaj17vzevgk40ehsadb4bsg6 3604401 3604399 2026-05-13T14:45:25Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3604401 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — қазақ сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл»[4]. Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nvou11ul3s5rnkohe3pl3jl57kq1cau 3604402 3604401 2026-05-13T14:46:03Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3604402 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — қазақ сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»[5], — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 54008mqmfst3yxe8mtu5pi5ytb9x6hx 3604403 3604402 2026-05-13T14:46:59Z Sagzhan 29953 /* Дереккөзді бағалау */ 3604403 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — қазақ сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Сондай-ақ қараңыз: «Алам-ара-йи шах Исмаил» Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref> , — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} az34k2bqdj1oho1nhc8hiltdo02qe6m 3604404 3604403 2026-05-13T14:47:24Z Sagzhan 29953 /* Дереккөзді бағалау */ 3604404 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — қазақ сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref> , — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} sdft6j7tjwbqx5vwm5dmahydau578ch 3604405 3604404 2026-05-13T14:47:39Z Sagzhan 29953 /* Дереккөзді бағалау */ 3604405 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — қазақ сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0x56ulz8ju9tnz1sbjv730mfqkkv2gg 3604406 3604405 2026-05-13T14:48:25Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3604406 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — қазақ сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр[2] Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mbi8p3724cwrg2c763d846gbmzy9e2p 3604407 3604406 2026-05-13T14:48:37Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3604407 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — қазақ сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} a9dyh1zeis84q0diifcoifjfijzd400 3604408 3604407 2026-05-13T14:49:28Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604408 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} codsimo5e1osgkg21g9xqnl8ur2eplh 3604409 3604408 2026-05-13T14:50:59Z Sagzhan 29953 /* Шығу тегі */ 3604409 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} gdjqrc09lvexgoxlf3amyvz9j9n9sa2 3604410 3604409 2026-05-13T14:51:59Z Sagzhan 29953 /* Шығу тегі */ 3604410 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hnldjb3i8zf5uy6c2gxo97xo2njn6cp 3604411 3604410 2026-05-13T14:52:48Z Sagzhan 29953 /* Шығу тегі */ 3604411 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} g3nw1af4ps3a28pphccwpxypgr1qkvp 3604412 3604411 2026-05-13T14:53:09Z Sagzhan 29953 /* Шығу тегі */ 3604412 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9rv4qpp3ttqj4u5bu681fnqlbh6amsz 3604413 3604412 2026-05-13T14:53:26Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3604413 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} efuxtp2i68t476z2te2t01eewdv6fts 3604414 3604413 2026-05-13T14:53:53Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3604414 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 1a6yioyqab19ik4onzckygbphhwpxwr 3604415 3604414 2026-05-13T14:54:56Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3604415 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7no3e8upximf78r202tudjtzgo5t8zt 3604416 3604415 2026-05-13T14:56:16Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604416 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hesx0oeqgq5w4jf95mu7ddhkuszactk 3604417 3604416 2026-05-13T14:56:41Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604417 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ixtws8cxjxcd1v8jo68yprjvjedbqyq 3604418 3604417 2026-05-13T14:56:57Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604418 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5t57w1dxkb5nb7xz1c4geftom7omet5 3604419 3604418 2026-05-13T14:57:21Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604419 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2k4s57qbnrmxyah3ofmloxr7jzikvi5 3604420 3604419 2026-05-13T14:58:21Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604420 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ldc7b1expbd2qecggok9r4x6suhz20v 3604421 3604420 2026-05-13T14:59:07Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604421 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6flh402p1ii4jhrij66sh2s783r8dfz 3604422 3604421 2026-05-13T14:59:41Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604422 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lzqwqb14asy85lgb4a3z8uhaqmtl1kd 3604423 3604422 2026-05-13T15:00:09Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604423 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pje4w2wp5qc6637v0mtsdajdfiin032 3604425 3604423 2026-05-13T15:00:26Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604425 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nwyl9wr7w014n6tajnxq360c85gbt1k 3604426 3604425 2026-05-13T15:00:40Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604426 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 70es9g9f37g3hi5jne71dqc2ic85msa 3604427 3604426 2026-05-13T15:01:01Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604427 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Қасым хан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hmv0l4qldnpqypjhozxwhyyfrzlhfpt 3604428 3604427 2026-05-13T15:01:19Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604428 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ebqfunw7ggal6uv3korlotcukukz0j4 3604429 3604428 2026-05-13T15:06:14Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604429 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6dyu3r7qei1j0l0ffy50va88ctbnp5y 3604431 3604429 2026-05-13T15:08:03Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604431 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rropfbmoatmifcq9otl92rktdqpoopg 3604432 3604431 2026-05-13T15:08:23Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604432 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = Tamga of the Töre dynasty.png | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nejpbdvrzi3p0btuake3rnw05mewx3k 3604434 3604432 2026-05-13T15:09:07Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604434 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 46kuzxqhq6lrdqbdggkd3czwi616vga 3604435 3604434 2026-05-13T15:09:42Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604435 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kky7k4azk0khp3nfygu5z3czvho4zxo 3604436 3604435 2026-05-13T15:10:22Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604436 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «Алам-ара-йи шах Исмаил» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rb42tni7920vcjk6q75e2qb6bqx77yn 3604437 3604436 2026-05-13T15:11:23Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Қазақ сұлтандары|Қазақ сұлтандары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604437 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «Алам-ара-йи шах Исмаил» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] tdt6qhb2x3cb18qij101ihjetc5v6ya 3604438 3604437 2026-05-13T15:13:07Z Sagzhan 29953 3604438 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «Алам-ара-йи шах Исмаил» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] fkhcknhn75emyp6wrgwt5saku8ilkyz 3604439 3604438 2026-05-13T15:13:23Z Sagzhan 29953 3604439 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «Алам-ара-йи шах Исмаил» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] al9eppcyi51ayqfuybd2gm2zaqt7run 3604440 3604439 2026-05-13T15:18:01Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604440 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «Алам-ара-йи шах Исмаил» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = Қазақ-Бұқар соғыстары | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] eo9a1s1z4xhqmdukh07vhmpquxcb56j 3604444 3604440 2026-05-13T15:29:23Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604444 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = Қазақ-Бұқар соғыстары | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] qocgvutj9pgyzto9g19tgo8eumdfhld 3604469 3604444 2026-05-13T15:52:43Z Sagzhan 29953 /* Дереккөзді бағалау */ 3604469 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = Қазақ-Бұқар соғыстары | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр-сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] ppsdozzczh2gp7s5aantqrlkxi3vgeb 3604470 3604469 2026-05-13T15:52:58Z Sagzhan 29953 /* Дереккөзді бағалау */ 3604470 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = Қазақ-Бұқар соғыстары | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам-аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] 9zsm6utfjq8e16u30oppzrvnjdm7ph5 3604471 3604470 2026-05-13T15:53:14Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3604471 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = Қазақ-Бұқар соғыстары | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр-сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен қарсыласуына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] f2m81yl5j3zm47wrv8qztal50qinujk 3604472 3604471 2026-05-13T15:53:46Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3604472 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = Қазақ-Бұқар соғыстары | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] lmvtvujh0kmooutzoxhw3qak3k1ssj7 3604473 3604472 2026-05-13T15:55:02Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3604473 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = Қазақ хандығы | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = Қазақ-Бұқар соғыстары | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] t7g1z54im8zl6an2qq1tib70xgfhavj 3604474 3604473 2026-05-13T15:55:28Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604474 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />Жошы әулеті<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = Қазақ-Бұқар соғыстары | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] 9d1b47k1dalugoi8l1li9pl4dawplcf 3604475 3604474 2026-05-13T15:55:57Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604475 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />[[Жошы әулеті]]<br />Тоқа Темір әулеті<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = Қазақ-Бұқар соғыстары | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] 7c0hdgwdp21uottdfqq1qshnbcnvdgz 3604476 3604475 2026-05-13T15:56:15Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604476 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />[[Жошы әулеті]]<br />[[Тоқа Темір әулеті]]<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = Қазақ-Бұқар соғыстары | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] 87gfs6o3mg6vkoi58j5qs8gdod6l1h1 3604477 3604476 2026-05-13T15:57:07Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604477 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />[[Жошы әулеті]]<br />[[Тоқа Темір әулеті]]<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = Қазақ-Бұқар соғыстары:<br />Ташкент жорығы | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] jmsnthz3cs62k6gbx0r8vfzo132xpc2 3604478 3604477 2026-05-13T15:58:11Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604478 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />[[Жошы әулеті]]<br />[[Тоқа Темір әулеті]]<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = Қазақ-Бұқар соғыстары:<br />Ташкент жорығы<br />Самарқанды қоршау | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] dldgnq3dv5dkvp8zfvj8hfb8hm6g7kt 3604480 3604478 2026-05-13T16:00:17Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604480 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />[[Жошы әулеті]]<br />[[Тоқа Темір әулеті]]<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = Қазақ-Бұқар соғыстары:<br />Ташкент жорығы (1503)<br />Самарқанды қоршау (1507) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] bq4rxovsul2igrq8xbd0a6i62db82r0 3604481 3604480 2026-05-13T16:00:43Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604481 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />[[Жошы әулеті]]<br />[[Тоқа Темір әулеті]]<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = Қазақ-Бұқар соғыстары:<br />Ташкент маңындағы шайқас (1503)<br />Самарқанды қоршау (1507) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] 6i130k9var2dywcb7536ohwdhc0mfcn 3604483 3604481 2026-05-13T16:01:12Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604483 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />[[Жошы әулеті]]<br />[[Тоқа Темір әулеті]]<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = '''Қазақ-Бұқар соғыстары''':<br />Ташкент маңындағы шайқас (1503)<br />Самарқанды қоршау (1507) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] 61auph0hhgkayuarq3cju6fpmaohfvs 3604484 3604483 2026-05-13T16:02:06Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604484 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />[[Жошы әулеті]]<br />[[Тоқа Темір әулеті]]<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = '''Қазақ-Бұқар соғыстары''':<br />Ташкент маңындағы шайқас (1503)<br />Самарқанды қоршау (1507)<br />Сефевиліктермен күрес:<br />Жейхұн шайқасы | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] it24am74ni6tsvq703ughrq0esfc3l7 3604485 3604484 2026-05-13T16:02:38Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604485 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />[[Жошы әулеті]]<br />[[Тоқа Темір әулеті]]<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = '''Қазақ-Бұқар соғыстары''':<br />Ташкент маңындағы шайқас (1503)<br />Самарқанды қоршау (1507)<br />'''Сефевиліктермен күрес''':<br />Жейхұн шайқасы | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] 9ysc38xuli8ztc7vu8vdq945fm7ykbx 3604487 3604485 2026-05-13T16:04:52Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604487 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />[[Жошы әулеті]]<br />[[Тоқа Темір әулеті]]<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = '''Қазақ-Бұқар соғыстары''':<br />Ташкент маңындағы шайқас (1503)<br />Самарқанды қоршау (1507)<br />'''Сефевиліктермен күрес''':<br />Жайхұн шайқасы | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] 2tmu1zntnezfj0x64gf5gqombnpeez7 3604491 3604487 2026-05-13T16:06:56Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604491 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />[[Жошы әулеті]]<br />[[Тоқа Темір әулеті]]<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = '''Қазақ-Бұқар соғыстары''':<br />[[Ташкент маңындағы шайқас (1503)]]<br />Самарқанды қоршау (1507)<br />'''Сефевиліктермен күрес''':<br />Жайхұн шайқасы | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] d67wr8yy05jm40yvbtsv4x2d1r962ca 3604493 3604491 2026-05-13T16:07:55Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604493 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />[[Жошы әулеті]]<br />[[Тоқа Темір әулеті]]<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = '''Қазақ-Бұқар соғыстары''':<br />[[Ташкент маңындағы шайқас (1503)]]<br />[[Самарқанды қоршау (1507)]]<br />'''Сефевиліктермен күрес''':<br />Жайхұн шайқасы | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] 92yjawbzybwcf2dchtd1e0nz7e6oygb 3604495 3604493 2026-05-13T16:08:18Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604495 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />[[Жошы әулеті]]<br />[[Тоқа Темір әулеті]]<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = '''Қазақ-Бұқар соғыстары''':<br />[[Ташкент маңындағы шайқас (1503)]]<br />[[Самарқанды қоршау (1507)]]<br />'''Сефевиліктермен күрес''':<br />[[Жайхұн шайқасы]] | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] 9olh73qc7i4d28w009qr8w0ez09go8s 3604617 3604495 2026-05-13T19:20:51Z Kasymov 10777 +[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]; +[[Санат:Төрелер]]; +[[Санат:Жошы әулеті]]; +[[Санат:Тоқа Темір әулеті]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604617 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілқайыр сұлтан Қасымұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair sultan.jpg | Атауы = Әбілқайыр сұлтанның Исмаил шахтың қолынан қаза болуы. «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» еңбегіндегі минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Діні = ислам | Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] | Туған күні = 1475 | Туған жері = Дешті Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1513 | Қайтыс болған жері = Парсы елі | Жерленді = | Династия = Шыңғыс хан әулеті<br />[[Жошы әулеті]]<br />[[Тоқа Темір әулеті]]<br />Ұрыс әулеті<br />Жәнібек әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық Сұлтан Ханым | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = '''Қазақ-Бұқар соғыстары''':<br />[[Ташкент маңындағы шайқас (1503)]]<br />[[Самарқанды қоршау (1507)]]<br />'''Сефевиліктермен күрес''':<br />[[Жайхұн шайқасы]] | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әбілқайыр сұлтан''' (шамамен [[1475 жыл]], [[Қазақ хандығы]] — [[1513 жыл]], Парсы елі) — [[қазақтар|қазақ]] сұлтаны және [[Қасым хан]]ның үлкен ұлы.<ref>{{Кітап|авторы = {{comment|Атыгаев Н. А.|Атыгаев Нурлан Адилбекович}}|тақырыбы = Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|жыл = 2023|тілі = ru|орны = Алматы|баспасы = Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|беттер = 164|страниц = 225|isbn = 978-601-7805-24-1}}</ref> == Шығу тегі == Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр [[Қасым хан]]ның ұлдарының бірі болған.<ref name="eh">{{cite web|lang=ru|url=https://iie.kz/?p=4927|title=Поход Абу-л-Хайра, сына Кāсим-хана, против Сефевидов|author=Атыгаев, Нурлан; Джандосова, Заринэ|website=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|date=2015-06-22|publisher=Sh.Sh. Valikhanov Institute of History and Ethnology|archive-date=2020-08-07|access-date=2020-01-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807213205/http://iie.kz/?p=4927}}</ref> Ағалары [[Мамаш хан]] мен [[Хақназар хан]]нан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан [[Қазақ хандығы]]н басқармаған.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/456240|title=Хронология правления казахских ханов (XV — середина XVI в.)|author=Атыгаев, Нурлан|website=yvision.kz|date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114113738/https://yvision.kz/post/456240|archive-date=2020-01-14|access-date=2020-01-14|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.<ref name="eh" /><ref name="sefevi">{{кітап |авторы= Экаев О. |тақырыбы= Туркменистан и туркмены в конце XV — первой половине XVI в. По данным «Алам ара-и Сефеви» |жауапты= |бөлім= Украшающая мир история Сефевидов |сілтеме= http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sefewi/frametext.htm |орны= Ашхабад |баспасы= Ылым |жыл= 1981 |том= |беттер= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> == Өмірбаяны == XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері [[Мұхаммед Шайбани]]дің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.<ref name="eh" /> Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы [[I Исмаил|Исмаилға]] мынадай хат жазған: <blockquote>«Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл».<ref name="sefevi" /></blockquote> Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты. == Дереккөзді бағалау == Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «[[Алам-ара-йи шах Исмаил]]» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады»<ref>Атыгаев, Н. А., Джандосова З. А. «Новый источник по истории Казахстана XVI века: предварительные результаты изучения „Алам-ара-йи шах Исмаил“.» Отан тарихы-Отечественная история 2 (2013): 73-84.</ref>, — деп атап өткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] [[Санат:Төрелер]] [[Санат:Жошы әулеті]] [[Санат:Тоқа Темір әулеті]] 4xk3m2gnq0upjaxp9mkkx0w3qv7wzk2 3 781283 3604400 2026-05-13T14:43:47Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604400 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Lukša}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 19:43, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) jiknnbunqhizfo5vywa6l0sokck4oqh 0 781284 3604445 2026-05-13T15:34:39Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: «Алам-ара-йи шах Исмаил» (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, парсыша: عالم آرای شاه اسماعیل‌‎) — Алам-ара-йи шах Исмаил, Исмаил I шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonym... 3604445 wikitext text/x-wiki «Алам-ара-йи шах Исмаил» (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, парсыша: عالم آرای شاه اسماعیل‌‎) — Алам-ара-йи шах Исмаил, Исмаил I шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы.[1] Төменде келтірілген кесте [2] деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Заголовок в рукописи ! Дата ! Место хранения |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |частная коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 или 1794-95 года |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII век |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII век |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII век |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |частная коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |частная коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (стерто) |частная коллекция (последний владелец Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.[1] 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,[3] екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты.[4][2][5] Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы.[2][5] Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған.[5][6] Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін.[7][5] 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты.[8] ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді.[10] Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді.[5] Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді.[11] Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған.[5][9] ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады.[12] 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде.[12][5] Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады.[5] 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді,[13] ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді.[14] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ncgatwf3ps4n9phl5d4k7sizmjx1zx4 3604447 3604445 2026-05-13T15:35:52Z Sagzhan 29953 /* Текстология */ 3604447 wikitext text/x-wiki «Алам-ара-йи шах Исмаил» (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, парсыша: عالم آرای شاه اسماعیل‌‎) — Алам-ара-йи шах Исмаил, Исмаил I шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы.[1] Төменде келтірілген кесте [2] деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |частная коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 или 1794-95 года |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII век |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII век |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII век |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |частная коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |частная коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (стерто) |частная коллекция (последний владелец Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.[1] 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,[3] екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты.[4][2][5] Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы.[2][5] Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған.[5][6] Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін.[7][5] 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты.[8] ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді.[10] Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді.[5] Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді.[11] Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған.[5][9] ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады.[12] 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде.[12][5] Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады.[5] 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді,[13] ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді.[14] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6qi713u8d4x5tnfyggit11ssgspayt4 3604449 3604447 2026-05-13T15:36:45Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604449 wikitext text/x-wiki '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, парсыша: عالم آرای شاه اسماعیل‌‎) — Алам-ара-йи шах Исмаил, Исмаил I шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы.[1] Төменде келтірілген кесте [2] деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |частная коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 или 1794-95 года |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII век |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII век |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII век |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |частная коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |частная коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (стерто) |частная коллекция (последний владелец Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.[1] 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,[3] екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты.[4][2][5] Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы.[2][5] Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған.[5][6] Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін.[7][5] 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты.[8] ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді.[10] Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді.[5] Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді.[11] Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған.[5][9] ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады.[12] 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде.[12][5] Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады.[5] 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді,[13] ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді.[14] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5tjtl94oyuw9l43v78i0ntam47ygrow 3604450 3604449 2026-05-13T15:37:04Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604450 wikitext text/x-wiki '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, парсыша: عالم آرای شاه اسماعیل‌‎) — Исмаил I шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы.[1] Төменде келтірілген кесте [2] деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |частная коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 или 1794-95 года |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII век |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII век |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII век |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |частная коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |частная коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (стерто) |частная коллекция (последний владелец Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.[1] 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,[3] екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты.[4][2][5] Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы.[2][5] Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған.[5][6] Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін.[7][5] 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты.[8] ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді.[10] Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді.[5] Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді.[11] Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған.[5][9] ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады.[12] 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде.[12][5] Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады.[5] 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді,[13] ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді.[14] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} btbwo1lacbe3ka1hgbc2tujpwhhev2r 3604451 3604450 2026-05-13T15:38:06Z Sagzhan 29953 /* Текстология */ 3604451 wikitext text/x-wiki '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, парсыша: عالم آرای شاه اسماعیل‌‎) — Исмаил I шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |частная коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 или 1794-95 года |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII век |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII век |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII век |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |частная коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |частная коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (стерто) |частная коллекция (последний владелец Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.[1] 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,[3] екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты.[4][2][5] Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы.[2][5] Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған.[5][6] Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін.[7][5] 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты.[8] ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді.[10] Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді.[5] Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді.[11] Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған.[5][9] ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады.[12] 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде.[12][5] Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады.[5] 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді,[13] ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді.[14] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} j4teaidvhr2510yuj666f5cp4b0p6eu 3604453 3604451 2026-05-13T15:39:29Z Sagzhan 29953 /* Текстология */ 3604453 wikitext text/x-wiki '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, парсыша: عالم آرای شاه اسماعیل‌‎) — Исмаил I шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 или 1794-95 года |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |частная коллекция (последний владелец Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.[1] 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,[3] екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты.[4][2][5] Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы.[2][5] Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған.[5][6] Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін.[7][5] 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты.[8] ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді.[10] Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді.[5] Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді.[11] Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған.[5][9] ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады.[12] 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде.[12][5] Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады.[5] 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді,[13] ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді.[14] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 16jpcc938j3eitgnyq7g2oylhkq9eb2 3604454 3604453 2026-05-13T15:40:05Z Sagzhan 29953 /* Текстология */ 3604454 wikitext text/x-wiki '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, парсыша: عالم آرای شاه اسماعیل‌‎) — Исмаил I шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 или 1794-95 года |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.[1] 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,[3] екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты.[4][2][5] Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы.[2][5] Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған.[5][6] Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін.[7][5] 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты.[8] ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді.[10] Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді.[5] Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді.[11] Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған.[5][9] ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады.[12] 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде.[12][5] Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады.[5] 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді,[13] ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді.[14] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8pewtuqqn3dlg84ujapy7h82akoj3tt 3604455 3604454 2026-05-13T15:41:20Z Sagzhan 29953 /* Текстология */ 3604455 wikitext text/x-wiki '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, парсыша: عالم آرای شاه اسماعیل‌‎) — Исмаил I шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 или 1794-95 года |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,[3] екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты.[4][2][5] Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы.[2][5] Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған.[5][6] Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін.[7][5] 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты.[8] ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді.[10] Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді.[5] Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді.[11] Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған.[5][9] ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады.[12] 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде.[12][5] Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады.[5] 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді,[13] ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді.[14] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mnw079pd4s65kt0i0e7fi5ghesv8pfq 3604456 3604455 2026-05-13T15:42:46Z Sagzhan 29953 /* Текстология */ 3604456 wikitext text/x-wiki '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, парсыша: عالم آرای شاه اسماعیل‌‎) — Исмаил I шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 или 1794-95 года |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты.[4][2][5] Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы.[2][5] Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған.[5][6] Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін.[7][5] 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты.[8] ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді.[10] Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді.[5] Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді.[11] Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған.[5][9] ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады.[12] 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде.[12][5] Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады.[5] 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді,[13] ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді.[14] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jzqgusoo8pvmbq4ujj45048gmsso4i0 3604457 3604456 2026-05-13T15:44:01Z Sagzhan 29953 /* Текстология */ 3604457 wikitext text/x-wiki '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, парсыша: عالم آرای شاه اسماعیل‌‎) — Исмаил I шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 или 1794-95 года |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді.[10] Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді.[5] Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді.[11] Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған.[5][9] ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады.[12] 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде.[12][5] Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады.[5] 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді,[13] ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді.[14] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qswj2vrq5al7dngssjynvq1q20ac1hz 3604458 3604457 2026-05-13T15:44:45Z Sagzhan 29953 /* Шығарманың жанры және авторлық мәселесі */ 3604458 wikitext text/x-wiki '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, парсыша: عالم آرای شاه اسماعیل‌‎) — Исмаил I шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 или 1794-95 года |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді. Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді. Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді. Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған. ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады.[12] 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде.[12][5] Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады.[5] 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді,[13] ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді.[14] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} it6j25w54x098j8sh0t30dvtl94igr4 3604459 3604458 2026-05-13T15:45:36Z Sagzhan 29953 /* Тарихи негізі */ 3604459 wikitext text/x-wiki '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, парсыша: عالم آرای شاه اسماعیل‌‎) — Исмаил I шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 или 1794-95 года |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді. Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді. Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді. Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған. ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады. 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде. Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады. 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді, ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} b0ihhoeww3mikov958qfklwt4vp7qxr 3604465 3604459 2026-05-13T15:49:39Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604465 wikitext text/x-wiki '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, парсыша: عالم آرای شاه اسماعیل‌‎) — [[I Исмаил]] шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 или 1794-95 года |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді. Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді. Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді. Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған. ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады. 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде. Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады. 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді, ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jf4pddeg238iy5nmep244n0glchwkvd 3604466 3604465 2026-05-13T15:50:15Z Sagzhan 29953 /* Текстология */ 3604466 wikitext text/x-wiki '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, парсыша: عالم آرای شاه اسماعیل‌‎) — [[I Исмаил]] шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 немесе 1794-95 жылдар |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді. Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді. Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді. Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған. ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады. 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде. Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады. 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді, ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} samhjz5mqcw75b4u50snpf2gkj2fwix 3604467 3604466 2026-05-13T15:50:59Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604467 wikitext text/x-wiki '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}}) — [[I Исмаил]] шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор парсы тілінде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 немесе 1794-95 жылдар |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді. Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді. Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді. Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған. ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады. 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде. Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады. 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді, ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} sxjwbhfxusnmczeyicz7fstqbn98mxm 3604468 3604467 2026-05-13T15:51:44Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604468 wikitext text/x-wiki '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}}) — [[I Исмаил]] шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор [[парсы тілі]]нде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 немесе 1794-95 жылдар |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді. Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді. Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді. Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған. ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады. 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде. Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады. 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді, ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bvtpbjyixyyjay8m2gxiqh85eq1wyw7 3604503 3604468 2026-05-13T16:13:22Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604503 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = |Авторы = |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}}) — [[I Исмаил]] шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор [[парсы тілі]]нде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 немесе 1794-95 жылдар |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді. Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді. Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді. Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған. ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады. 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде. Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады. 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді, ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5oy3teqlwx07kh5nkg8q0ssc0thj9kb 3604504 3604503 2026-05-13T16:13:55Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604504 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Алам-ара-йи шах Исмаил |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = |Авторы = |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}}) — [[I Исмаил]] шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор [[парсы тілі]]нде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 немесе 1794-95 жылдар |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді. Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді. Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді. Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған. ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады. 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде. Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады. 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді, ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fsidq0jybfk6ytxxwgti9337jptwxfi 3604505 3604504 2026-05-13T16:14:26Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604505 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Алам-ара-йи шах Исмаил |Шынайы атауы = lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = |Авторы = |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}}) — [[I Исмаил]] шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор [[парсы тілі]]нде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 немесе 1794-95 жылдар |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді. Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді. Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді. Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған. ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады. 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде. Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады. 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді, ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2xhf4rbtczudknt27baltaa8z7klm4n 3604506 3604505 2026-05-13T16:14:47Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604506 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Алам-ара-йи шах Исмаил |Шынайы атауы = {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = |Авторы = |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}}) — [[I Исмаил]] шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор [[парсы тілі]]нде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 немесе 1794-95 жылдар |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді. Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді. Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді. Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған. ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады. 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде. Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады. 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді, ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} d0ju4ibrhumaez3w7fmpd6nj1xbtiaz 3604507 3604506 2026-05-13T16:15:16Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604507 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Алам-ара-йи шах Исмаил |Шынайы атауы = {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = |Авторы = |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = 1675-1676 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}}) — [[I Исмаил]] шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор [[парсы тілі]]нде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 немесе 1794-95 жылдар |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді. Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді. Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді. Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған. ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады. 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде. Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады. 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді, ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hlvocqwuqvc69uu2kjl1hrhwxbo02ct 3604508 3604507 2026-05-13T16:15:30Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604508 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Алам-ара-йи шах Исмаил |Шынайы атауы = {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = |Авторы = аноним |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = 1675-1676 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}}) — [[I Исмаил]] шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор [[парсы тілі]]нде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 немесе 1794-95 жылдар |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді. Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді. Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді. Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған. ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады. 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде. Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады. 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді, ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4bnswnpkfs74bub1hfkh4f6le22flrh 3604509 3604508 2026-05-13T16:15:44Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604509 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Алам-ара-йи шах Исмаил |Шынайы атауы = {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = биография |Авторы = аноним |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = 1675-1676 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}}) — [[I Исмаил]] шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор [[парсы тілі]]нде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 немесе 1794-95 жылдар |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді. Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді. Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді. Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған. ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады. 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде. Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады. 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді, ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ks9biafd0gtkm6y8lls9bfnbqrokgmy 3604510 3604509 2026-05-13T16:17:02Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3604510 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Алам-ара-йи шах Исмаил |Шынайы атауы = {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}} |Сурет = Malik Shah Rustam in the Presence of Shah Isma'il, illustrated folio from a manuscript of the Tarikh-i `Alamara-yi Shah Isma`il, Isfahan (Iran), c. 1688.jpg |Сурет сипаттамасы = |Жанр = биография |Авторы = аноним |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = 1675-1676 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}}) — [[I Исмаил]] шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор [[парсы тілі]]нде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 немесе 1794-95 жылдар |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді. Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді. Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді. Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған. ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады. 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде. Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады. 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді, ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kzo84ekqaijh676xqlg8w9qp2o12ofh 3604618 3604510 2026-05-13T19:23:51Z Kasymov 10777 + 10 санат ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604618 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Алам-ара-йи шах Исмаил |Шынайы атауы = {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}} |Сурет = Malik Shah Rustam in the Presence of Shah Isma'il, illustrated folio from a manuscript of the Tarikh-i `Alamara-yi Shah Isma`il, Isfahan (Iran), c. 1688.jpg |Сурет сипаттамасы = |Жанр = биография |Авторы = аноним |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = 1675-1676 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Алам-ара-йи шах Исмаил»''' (ʿĀlamārā-yi Shāh Ismāʿīl, {{lang-fa|عالم آرای شاه اسماعیل‌‎}}) — [[I Исмаил]] шахтың өмірбаяны. Бұл — шамамен 1675—1676 жылдары аноним автор [[парсы тілі]]нде жазған әдеби-тарихи шығарма. ==Текстология== Қазіргі уақытта кейде ‘‘Anonymous Histories’’ («Аноним тарихтары») немесе ‘‘Anonymous Histories of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың аноним тарихтары») деп аталатын шығарманың 12 қолжазба нұсқасы белгілі. Олар жеке және мемлекеттік кітапханаларда сақтаулы. Төменде келтірілген кесте деректеріне негізделген: {| class="wikitable" ! № ! Қолжазбаның атауы ! Дата ! Сақталу орны |----- |1 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1679 |Тегеран, Muzeh-ye Rezā ʿAbbāsi, MS 600 |----- |2 |Tārikh-e Jahānārā |1683 |Дублин, Chester Beatty Library, MS Per. 278 |----- |3 |Tavārikh-e Esmāʿiliyyeh |1693(?), 1711(?), 1723(?) |Хайдерабад, Salar Jung Library, MS Hist. 167 |----- |4 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1714 |жеке коллекция (Seyyed Moḥammad Ṭāheri Shāhāb) |----- |5 |ʿĀlamārā-ye Ṣafavi |1716-17 немесе 1794-95 жылдар |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Sepāhsālār (Moṭahhari), MS 1514 |----- |6 |Tārikh-e Esmāʿil |XVIII ғасыр |Лондон, British Library, MS IOL 1877 |----- |7 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 9421 |----- |8 |Tārikh-e Shāh Esmāʿil-e Ṣafavi |XVIII ғасыр |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 635 |----- |9 |ʿĀlamārā |1819 |Тегеран, Ketābkhāneh-ye Majles-e Shorā-ye Eslāmi, MS 761 |----- |10 |(?) |1823-24 |жеке коллекция (Aḥmad Khān-Malek Sāsāni) |----- |11 |ʿĀlamārā-ye Shāh Esmāʿil |1825 |жеке коллекция (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) |----- |12 |ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya |(?) (өшіп қалған) |жеке коллекция (соңғы иесі Ḥosayn Meftāḥ Farzand) |----- |} Қолжазба нұсқаларының мәтіндері кейбір тұстарда, кейде тіпті едәуір дәрежеде бір-бірінен ерекшеленеді.<ref>ʿʿĀlamārā-yeṢafawī, ed. Y. Šokrī, Tehran, 1350 Š./1971. цит. по</ref> 1971 жылы бұл қолжазба ғылыми айналымға енгізілді. Сол жылы дерлік бір мезгілде екі басылым жарық көрді: біріншісі Ядоллах Шокридің редакциясымен,<ref>ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl, ed. A. Montaẓer-e Ṣāḥeb, Tehran, 1349 Š./1970. цит. по</ref> екіншісі Асғар Монтазер Сахебтің редакциясымен шықты. Сахеб өз басылымын ‘‘ʿĀlamārā-ye Šāh Esmāʿīl’’ деп атады. Мұндай атау шығарманың ешбір қолжазба нұсқасында кездеспейді, алайда ол зерттеу әдебиетінде орнығып қалды. Шокри басылымының негізіне екі қолжазба алынған. Олар — 1819 жылғы ‘‘ʿĀlamārā’’ деп аталатын нұсқа және Хосейн Мефтах Фарзандтың жеке коллекциясындағы ‘‘ʿĀlamārā-ye Ṣafaviyya’’ қолжазбасы. Ал Асғар Монтазер Сахеб (Aṣghar Montaẓer Ṣāheb) өзіне тиесілі қолжазбаны жариялады. Оның айтуынша, парсы тілінде жазылған бұл дереккөзді белгілі ибн Мұхаммед Джафар Хасан әл-Моусеви «марқұм Мирза Масумның ұлы, мәртебелі Мирза Ибраһимнің» бұйрығымен хижраның 1240 жылы көшіріп жазған. Қолжазба бір мұқабада (джилдте) тарихшы Хондемирдің (1475/76 — 1535/36) «Хабиб ус-сияр» шығармасының екінші және үшінші томдарымен бірге сақталған. Шокри де, Сахеб те шығарманың жазылу уақытын 1675/1676 жыл деп есептейді. Алайда ағылшын шығыстанушысы Ч. А. Сторидің пікірінше, шығарма бұрынырақ жазылып, 1675/1676 жылы редакциялық өңдеуден өткен болуы мүмкін. 2018 жылы әдебиет тарихшысы B. Wood жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. Ол 1971 жылы парсы тілінде жарияланған Сахеб нұсқасына негізделген. Ағылшын тіліндегі басылым ‘‘The Adventures of Shāh Esmāʿil’’ («Шах Исмаилдың бастан кешкен оқиғалары») деген атаумен шықты. ==Шығарманың жанры және авторлық мәселесі== «Алам-ара-йи Шах Исмаил» Алам-ара-йи Шах Исмаил шығармасы Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірбаянына арналған. Сахеб бұл шығарманы «эпикалық өмірбаян» деп сипаттайды.[9] Шығыстанушы Robert D. McChesney баяндау формасын «тарихи роман» ретінде бағалап, шығарманың «тарихи баяндаудың халықтық, бәлкім ауызша дәстүрінен бастау алатынын» атап өтеді. Экаевтың пікірінше, «Алам-ара-йи Шах Исмаил» — жанры жағынан көркем әдебиетке жақын тарихи дереккөз. Ондағы оқиғалар әрдайым хронологиялық ретпен берілмейді. Нақты даталардың болмауын Атығаев пен Джандосова да атап өтеді. Шығарма мәтінінде оқиғалардың нақты мерзімдері көрсетілмеген: автор көбіне тек айды немесе жыл мезгілін ғана атайды. Кейбір жағдайларда даталар қосымша дереккөздерге сүйене отырып қолжазба шеттерінде нақтыланған. Кейде баяндау «күн сайын» ретімен құрылғанымен, нақты күнтізбелік сандар көрсетілмейді. Шығарманың авторы әлі күнге дейін белгісіз. Ол туралы мәліметтер өте аз және тек шығарманың өз мәтінінен ғана алынған. Автордың әлеуметтік тегі немесе қоғамдағы орны туралы тікелей деректер жоқ. Лексикалық талдау негізінде Шокри бұл шығарманың авторы шиит болған және Солтүстік Ираннан немесе Әзербайжаннан шыққан, не болмаса Әзербайжанда ұзақ уақыт өмір сүрген адам деп есептейді. Оның пікірінше, аноним автор жоғарғы әлеуметтік топ өкілі болмаған, бірақ «сефевийе» тариқатына берілген адам болған. Ал Сахебтің ойынша, автор аса білімді болмағанымен, бүгінгі күнге жетпеген құнды материалдарға ие болған. ==Мазмұны== Алам-ара-йи шах Исмаил шығармасы Сефевидтер әулетінің тарихына, сондай-ақ Исмаил I — Сефевид мемлекетінің негізін қалаушы шах Исмаил І-нің өмірі мен қызметіне арналған. Ирандағы оқиғаларды сипаттаумен қатар, қолжазбада қазақтар, өзбектер, түрікмендер және басқа да халықтардың тарихына қатысты құнды мәліметтер, сондай-ақ сол кезеңдегі аймақтағы саяси жағдайдың көрінісі қамтылған. ==Тарихи негізі== «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» алғашқы баспагері Шокридің пікірінше, бұл шығарма Сефевид мемлекетінің тарихын зерттеу үшін үлкен маңызға ие және Сефевидтер әулетінің тарихы бойынша маңызды алғашқы дереккөз болып табылады. 1978 жылы кеңестік тарихшы-медиевист О. Экаев бұл қолжазбаны XV ғасырдың соңы — XVI ғасырдың бірінші жартысындағы Түрікменстан тарихы бойынша алғашқы дереккөз ретінде ғылыми айналымға енгізді. Оның құндылығы — сол кезеңге қатысты басқа белгілі шығармаларда кездеспейтін нақты мәліметтердің берілуінде. Экаев өз еңбектерінде «Алам-ара-йи шах Исмаилдың» қарастырылып отырған кезеңдегі Түрікменстан тарихы үшін маңызын ашып көрсетеді. Ол бұл дереккөздегі саяси тарихқа да, түрікмендердің әлеуметтік-экономикалық өмірінің жекелеген қырларына да қатысты нақты мәліметтерді талдайды. «Алам-ара-йи шах Исмаилдағы» деректер сол дәуірдегі басқа дереккөздермен салыстырылады. 2013 жылы қазақстандық тарихшы-медиевист Атығаев Н. А. мен ресейлік шығыстанушы Джандосова З. А. қолжазбаны Қазақстан тарихы бойынша ғылыми айналымға енгізді, ал 2023 жылы Қырғызстан тарихы бойынша енгізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Өзбекстан тарихы]] [[Санат:Қырғызстан тарихы]] [[Санат:Орта Азия тарихы]] [[Санат:Еуразия тарихы]] [[Санат:Түркия тарихы]] [[Санат:Әзербайжан тарихы]] [[Санат:Тарихи хроникалар]] [[Санат:Парсы әдебиеті]] kpeif4lyrt5pgh2xnl12jowy6mo7kik 0 781285 3604462 2026-05-13T15:48:21Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[I Ысмайыл]] бетін [[I Исмаил]] бетіне жылжытты 3604462 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[I Исмаил]] n2durbgsxx69wpqsqwh1qzsc80q2rdb 0 781286 3604479 2026-05-13T16:00:03Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Алтыншаш Жамайқызы Найманова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 17.02.1958 |Туған жері = [[Қостанай облысы]], {{туғанжері|Қамысты ауданы|Қамысты ауданында}}, Оқан ауылы. |Қайтыс... 3604479 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Алтыншаш Жамайқызы Найманова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 17.02.1958 |Туған жері = [[Қостанай облысы]], {{туғанжері|Қамысты ауданы|Қамысты ауданында}}, Оқан ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Физика-математика |Жұмыс орны = [[Тарих және этнология институты]] |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]); Қазақ КСР ҒА Математика және механика институты (қазіргі Математика және математикалық модельдеу институты) аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Алтыншаш Жамайқызы Найманова''' – физика-математика ғылымының докторы ([[1999 жыл|1999]]), профессор ([[2006 жыл|2006]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1958 жыл|1958]] жылы 17 ақпанда [[Қостанай облысы]], [[Қамысты ауданы]], Оқан ауылында туған.<br> ҚазМУ-ды ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), Қазақ КСР ҒА Математика және механика институты (қазіргі Математика және математикалық модельдеу институты) аспирантурасын ([[1986 жыл|1986]]) бітірген.<br> Осы институтта Гидродинамика зертханасының кіші, аға ғылыми қызметкері ([[1987 жыл|1987]]-[[2003 жыл|2003]]), 2003 жылдан зертхана меңгерушісі. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты дыбыстан жоғары турбуленттік ағындар мен көп фазалы орталарды математикалық модельдеу мәселелерін зерттеуге арналған.<br> "Стратификатталған ағыстарды атмосфералық құбылыстарға қолдана отырып модельдеу және зерттеу" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ге жуық ғылыми еңбектің авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Профессорлар]] q5bjt8an65b7w2neiqqgw0j7eenuozk 3 781289 3604515 2026-05-13T16:31:11Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604515 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=KarinAyv}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 21:31, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) 6g2fp6jxd8ufxlsrjcf4jupfx5q4uxu 1 781290 3604534 2026-05-13T16:54:02Z Tuttiorchestra687 173049 /* Мақала атауын өзгерту жайлы */ жаңа бөлім 3604534 wikitext text/x-wiki == Мақала атауын өзгерту жайлы == Қайырлы кеш! Мақала атындағы қазір жазылып тұрған «Динара» есімді «Дінзуһра» деп ауыстырып жазған қалай? Ол кісінің шың аты — Дінзуһра болып табылады. Динара деген екінші есімі танымал болғанымен «Отырар сазы» оркестрінің әр концерттік бағдарламаларында, ресми Ж. Жабаев атындағы филармония сайтында үнемі шың есімі Дінзуһра деп жазылады. БАҚ-та да интервьюлерде Дінзуһра деген шың аты қолданылады. [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 21:54, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) 5tvy9rgoj6bk0dupa0l7m8skc2c6htp 3604593 3604534 2026-05-13T18:33:47Z TheNomadEditor 120280 /* Мақала атауын өзгерту жайлы */ Жауап беру 3604593 wikitext text/x-wiki == Мақала атауын өзгерту жайлы == Қайырлы кеш! Мақала атындағы қазір жазылып тұрған «Динара» есімді «Дінзуһра» деп ауыстырып жазған қалай? Ол кісінің шың аты — Дінзуһра болып табылады. Динара деген екінші есімі танымал болғанымен «Отырар сазы» оркестрінің әр концерттік бағдарламаларында, ресми Ж. Жабаев атындағы филармония сайтында үнемі шың есімі Дінзуһра деп жазылады. БАҚ-та да интервьюлерде Дінзуһра деген шың аты қолданылады. [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 21:54, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) :Сәлеметсізбе дереккөздерге сілтеме барма? [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:33, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) paaewypfxolmdwtq3yzyjbpuiab44ku 3604620 3604593 2026-05-13T19:29:03Z Tuttiorchestra687 173049 /* Мақала атауын өзгерту жайлы */ Жауап беру 3604620 wikitext text/x-wiki == Мақала атауын өзгерту жайлы == Қайырлы кеш! Мақала атындағы қазір жазылып тұрған «Динара» есімді «Дінзуһра» деп ауыстырып жазған қалай? Ол кісінің шың аты — Дінзуһра болып табылады. Динара деген екінші есімі танымал болғанымен «Отырар сазы» оркестрінің әр концерттік бағдарламаларында, ресми Ж. Жабаев атындағы филармония сайтында үнемі шың есімі Дінзуһра деп жазылады. БАҚ-та да интервьюлерде Дінзуһра деген шың аты қолданылады. [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 21:54, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) :Сәлеметсізбе дереккөздерге сілтеме барма? [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:33, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) ::Мінекей: https://saryarka-samaly.kz/madeniet/қазақстанның-еңбек-сіңірген-қайратк-3/ ::https://aikyn.kz/287272/dinzuhra-tilendieva--dirizher---kemnin--zholynan-zhan-ylmaug-a-tyrysamyn ::https://jambyl-philharmonic.kz/academic-folklore-and-ethnographic-orchestra-n-tlendieva-otyrar-sazy/ ::https://tengrinews.kz/concerts/filarmoniya-imeni-jambyila-predstavit-onlayn-kontsert-409295/ ::https://e-history.kz/ru/news/show/6541 [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 00:29, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) 0m9u3gs0lnlqrpoh42yqnhmmxuuhr18 1 781292 3604564 2026-05-13T17:27:39Z Tuttiorchestra687 173049 /* Есімі қате */ жаңа бөлім 3604564 wikitext text/x-wiki == Есімі қате == Мақала атауындағы «Райса» емес «Раиса» деп жазылуы тиіс. [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 22:27, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) iysm2jfvvyz964ui1zg4ursxs57qtik 3604569 3604564 2026-05-13T17:28:46Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Талқылау:Райса Құдайбергенқызы Садықова]] бетін [[Талқылау:Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] бетіне жылжытты 3604564 wikitext text/x-wiki == Есімі қате == Мақала атауындағы «Райса» емес «Раиса» деп жазылуы тиіс. [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 22:27, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) iysm2jfvvyz964ui1zg4ursxs57qtik 3 781295 3604578 2026-05-13T17:33:25Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604578 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=AllaBuraya}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 22:33, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) 4j73kqjkmmykwyadfnygx1f3qatyxrz 3 781296 3604584 2026-05-13T17:46:02Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604584 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Prowesor}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 22:46, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) bgzi62d83v6j7r3bnvgfb87zasrj5st 3 781297 3604585 2026-05-13T17:58:53Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604585 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Bro2123}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 22:58, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) anuexhu7e7u8auk7zqsa3if6zo7zzrp 10 781298 3604586 2026-05-13T18:00:24Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-05-14|POTD 2026-05-14]]: filename only 3604586 wikitext text/x-wiki LeMansAscension 1.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> ouaqfwbegck1l719a4g8freme8qya1y 3 781299 3604591 2026-05-13T18:21:12Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604591 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Kokovey}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 23:21, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) fldkzrc8hxtmt3pimjkdt7rzi4lex24 3 781300 3604600 2026-05-13T18:50:03Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604600 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Yk4410}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 23:50, 2026 ж. мамырдың 13 (+05) 18h72onqjm748j2a4qtsoh7n5z10ye0 3 781301 3604621 2026-05-13T19:47:59Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604621 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Werty 47}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 00:47, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) ms40lh1umnhfis441gjkbrndarpf2i4 3 781302 3604625 2026-05-13T20:33:39Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604625 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Adlibido}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 01:33, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) sy2smdh3y615c0q6omxvchcnbk3jicg 100 781303 3604626 2026-05-13T20:37:14Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: [[Сурет:OpenAI logo 2025 (symbol).svg|left|300px|Ұшақ ЯК-42]] '''ChatGPT''' ({{lang-en|Chat Generative Pre-trained Transformer}} немесе {{lang-kk| Чат түзетін, алдын ала оқытылған трансформер}} — бұл [[OpenAI]] компаниясы әзірлеп, [[2022 жыл]]ы іске қосқан генеративті жасанды интеллект чат-боты. Қазіргі уақытта ол GPT-4o атты... 3604626 wikitext text/x-wiki [[Сурет:OpenAI logo 2025 (symbol).svg|left|300px|Ұшақ ЯК-42]] '''ChatGPT''' ({{lang-en|Chat Generative Pre-trained Transformer}} немесе {{lang-kk| Чат түзетін, алдын ала оқытылған трансформер}} — бұл [[OpenAI]] компаниясы әзірлеп, [[2022 жыл]]ы іске қосқан генеративті жасанды интеллект чат-боты. Қазіргі уақытта ол GPT-4o атты үлкен тілдік модельге (LLM) негізделген. ChatGPT адам тәрізді сұхбаттық жауаптар жасап, пайдаланушыларға әңгіменің ұзақтығын, форматын, стилін, егжей-тегжейлігін және тілін қалаған бағытта өзгертуге мүмкіндік береді. Ол жасанды интеллект (AI) саласына көпшілік назарын аударып, жедел инвестиция тартқан AI дамуына серпін берді деп есептеледі. [[ChatGPT|Толығырақ оқу...]] 56850nwkmwubvtfi93hwjc6emknl1zb 3604628 3604626 2026-05-13T20:44:11Z MuratbekErkebulan 162992 3604628 wikitext text/x-wiki [[Сурет:OpenAI logo 2025 (symbol).svg|left|300px|Жасады интеллект]] '''Жасанды интеллект''' (ЖИ, {{lang-en|artificial intelligence, AI}}) — интеллектуалды компьютерлік бағдарламалар мен машиналар жасау технологиясы әрі ғылым. [[Жасанды интеллект|Толығырақ оқу...]] 6lh3w8q15senk0wdwmehcwmm583qhrf 100 781304 3604627 2026-05-13T20:41:47Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: [[Сурет:Alan Turing az 1930-as években.jpg|120px|солға]] '''Алан Мэтисон Тьюринг''' ({{lang-en| Alan Mathison Turing}}; 23.06.1912 - 07.06.1954) — информатиканың дамуына үлкен үлес қосқан ағылшын математигі, логигі, криптографы. [[1937 жыл]]ы абстрактілі есептеу және логикалық процестерді, принципінде алдын а... 3604627 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Alan Turing az 1930-as években.jpg|120px|солға]] '''Алан Мэтисон Тьюринг''' ({{lang-en| Alan Mathison Turing}}; 23.06.1912 - 07.06.1954) — информатиканың дамуына үлкен үлес қосқан ағылшын математигі, логигі, криптографы. [[1937 жыл]]ы абстрактілі есептеу және логикалық процестерді, принципінде алдын ала жоғары дәлдікпен жүзеге асыру мүмкіндігі туды. Алгоритм ұғымын анықтаудағы алғашқылардың бірі. "Тюринг машинасы" болды, ол кейіннен өмірге келген әмбебап-цифрлы есептеу машиналарының көптеген қасиеттерін бойына жинақтады. [[Алан Тьюринг|Толығырақ оқу...]] 44ic5hxllgom7w32np1bzid6jhkwcd0 3 781305 3604629 2026-05-13T20:44:57Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604629 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Yesenkulaizere}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 01:44, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) b1iv46f08gnycf3wqre1uz40xbccprs 100 781306 3604630 2026-05-13T20:47:24Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: {| width="100%" cellspacing="10px" cellpadding="10px" |bgcolor="white" valign="middle"|<center> {| style="margin-right: 14px; margin-bottom: 5px; padding-top: 7px; padding-bottom: 7px; padding-left: 7px; padding-right: 7px; background: Beige; border:4px ridge #00008B;" | [[сурет:Shadow Hand Bulb large.jpg|center|350px]] |} <center>Көлеңкелі епті робот. Қолына шам ұстап тұр. (Авторлары: Ричард Гринхилл, Хь... 3604630 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="10px" cellpadding="10px" |bgcolor="white" valign="middle"|<center> {| style="margin-right: 14px; margin-bottom: 5px; padding-top: 7px; padding-bottom: 7px; padding-left: 7px; padding-right: 7px; background: Beige; border:4px ridge #00008B;" | [[сурет:Shadow Hand Bulb large.jpg|center|350px]] |} <center>Көлеңкелі епті робот. Қолына шам ұстап тұр. (Авторлары: Ричард Гринхилл, Хьюго Элиас)/center> |} mlpxxuxk0wsgfo95ex50m0mqqm7bw05 100 781307 3604632 2026-05-13T20:54:09Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: [[Сурет:HONDA ASIMO.jpg|160px|thumb|right]] '''Робот''' ({{lang-cs| robot, robota}}) — еріксіз еңбек, rob — құл; чех жазушысы К. Чапек ойлап шығарған сөз, ол алғашқы ұғымында “жұмысқа шебер адам” мағынасында қолданылды) — антропоморфтық (адам тәрізді) әрекеттер, қимылдар жасайтын машина; ада... 3604632 wikitext text/x-wiki [[Сурет:HONDA ASIMO.jpg|160px|thumb|right]] '''Робот''' ({{lang-cs| robot, robota}}) — еріксіз еңбек, rob — құл; чех жазушысы К. Чапек ойлап шығарған сөз, ол алғашқы ұғымында “жұмысқа шебер адам” мағынасында қолданылды) — антропоморфтық (адам тәрізді) әрекеттер, қимылдар жасайтын машина; адам жүрісі мен қимылын еліктететін автоматтандырылған, адам қажетіне еңбек етуге бағытталған, күрделі кұрылғы. [[Робот|Толығырақ оқу...]] p93yehayynts0q7qifl6yrl566bqm9b 3604633 3604632 2026-05-13T20:57:40Z MuratbekErkebulan 162992 3604633 wikitext text/x-wiki [[Сурет:HONDA ASIMO.jpg|160px|thumb|right]] Робототехника ({{lang-cs|robot, robota}} — еріксіз еңбек + көне грекше: τέχνη — өнер; {{lang-en|robotics — роботика}}) – роботтардың құрылысымен, жұмысы мен қолдануымен айналысатын, оған қоса олардың басқару, сезіну мен мәлімет өңдеумен айналысатын механикалық, электр және электронды инженерия мен компьютер ғылымдарының біріккен саласы. [[Робототехника|Толығырақ оқу...]] 8l7rd4e6s9zy6cxvmkjeu4pc2g0ij32 100 781308 3604634 2026-05-13T21:00:25Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: * [[2016 жыл]]ы AlphaGo әлем чемпионы Ли Седольді жеңіп, тарихқа енді. * Кейбір жасанды интеллекттер адамның дауысын 5 секундтық үлгімен көшіре алады. * AI көмегімен өлген адамдардың даусын қайта жасау мүмкін болды. * [[ChatGPT]] секундына мыңдаған сөз өңдей алады. * Қазіргі н... 3604634 wikitext text/x-wiki * [[2016 жыл]]ы AlphaGo әлем чемпионы Ли Седольді жеңіп, тарихқа енді. * Кейбір жасанды интеллекттер адамның дауысын 5 секундтық үлгімен көшіре алады. * AI көмегімен өлген адамдардың даусын қайта жасау мүмкін болды. * [[ChatGPT]] секундына мыңдаған сөз өңдей алады. * Қазіргі нейрожелілер миллиардтаған параметрден тұруы мүмкін. * Кейбір AI суреттері адамдарды алдап, шынайы фото сияқты көрінеді. * Deepfake технологиясы AI арқылы жасалады. * Tesla көліктері жол белгілерін AI арқылы таниды. * Жасанды интеллект Марстағы суреттерді талдауға қолданылған. * AI кейде өзіне түсініксіз “тіл” шығарып жібереді. * Кейбір роботтар адамның мимикасын қайталай алады. * Boston Dynamics роботтары секіріп, жүгіре алады. * AI бірнеше секундта мыңдаған сурет жасай алады. * [[ChatGPT]] код жазып, сайт жасап бере алады. * Жасанды интеллект қазір фильм сценарийлерін жазуға көмектеседі. * AI музыка композиторларының стилін қайталай алады. * Кейбір AI жүйелері адамның эмоциясын дауысынан анықтайды. * [[OpenAI]] бастапқыда коммерциялық емес ұйым болған. * GPT-дің алғашқы нұсқасы 2018 жылы шыққан. * Кейбір елдер AI-ға арнайы заң дайындап жатыр. * AI арқылы ескі видеоларды 4K сапаға көтеруге болады. * Жасанды интеллект интернетсіз де жұмыс істей алатын модельдерге ие. * AI шахматта адамдардан әлдеқайда күшті ойнайды. * AI миллиондаған кітаптан үйренуі мүмкін. * Кейбір чатботтар адам екенін жасырып сөйлесе алады. * AI көмегімен жалған жаңалық жасау оңайлаған. * Нейрожелілер кейде қателессе де, неге қателескенін түсіндіре алмайды. * Робот-хирургтар нақты операция жасауға көмектеседі. * AI спутниктен орман өрттерін анықтай алады. * Жасанды интеллект кейбір емтихандардан адамдардан жоғары нәтиже көрсеткен. * Кейбір компаниялар қызметкерлердің орнына AI қолдана бастады. * AI арқылы аниме стиліндегі суреттерді жасау кең таралған. * [[ChatGPT]] кейде ойдан ақпарат шығарып жіберуі мүмкін. * AI-мен жасалған видеоларды ажырату жыл сайын қиындап барады. * Кейбір роботтардың беті адам терісіне ұқсатып жасалады. * [[NVIDIA]] компаниясы AI чиптері арқылы танымал болды. * AI арқылы көне мәтіндерді қалпына келтіруге болады. * Google Translate нейрожелі қолданады. * AI кейде интернеттегі мемдерді де түсіне алады. * Кейбір әскери дрондар AI пайдаланады. * AI бір уақытта жүздеген тілді өңдей алады. * [[ChatGPT]] диалог контекстін есте сақтай алады. * Кейбір AI жүйелері суреттен ауру белгілерін табады. * AI арқылы виртуалды адамдар жасауға болады. * Болашақта AI мұғалім, дәрігер көмекшісі болуы мүмкін. * AI кибершабуылдарды автоматты анықтай алады. * Кейбір адамдар AI-мен “дос” сияқты сөйлеседі. * AI энергия тұтынуын азайту үшін дата-орталықтарды басқара алады. * Жасанды интеллект күн сайын күшейіп, жаңа салаларға еніп жатыр. * Кейбір мамандар болашақта AI адам деңгейіне жетуі мүмкін деп санайды. mkngon6lwktqw9e4cl2r06j2rsnjm0i 100 781309 3604635 2026-05-13T21:01:21Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: <ul style="font-size:87%;"> * [[Мақала]]лардағы қателерді түзетіп, [[Уикипедия]]ның жалпы сапасын көтеруге үлес қосыңыз. * Мәтінде кездесетін қызыл сілтемелерді толтырып, мақалалар санын көбейтіңіз: ** * Бар мақалаларға толықтырулар енгізіп, [[Уикипедия:Санаттар|санаттар]]... 3604635 wikitext text/x-wiki <ul style="font-size:87%;"> * [[Мақала]]лардағы қателерді түзетіп, [[Уикипедия]]ның жалпы сапасын көтеруге үлес қосыңыз. * Мәтінде кездесетін қызыл сілтемелерді толтырып, мақалалар санын көбейтіңіз: ** * Бар мақалаларға толықтырулар енгізіп, [[Уикипедия:Санаттар|санаттар]] мен [[Уикипедия:Үлгілерді қолдану|үлгілер]] арқылы портал орамдылылығын күшейтіңіз: ** qdj7l04xk1xadt0q8cgum96yoxn5dk0 100 781310 3604636 2026-05-13T21:02:40Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: {{Портал:Жасанды интеллект/Сыртқы бөлімдер}} <div style="position:relative; height:130px; overflow:hidden; border:1px solid #4a6fa5; padding:0; background:#0f172a;height:130px"> <div style="width:100%; overflow:hidden; padding-bottom:0.5em;">[[Сурет:Department of the Air Force launches NIPRGPT (240607-F-AF000-1002).jpg|Портал:Жасанды интеллект|1200px]]</div> <div style="position: absolute;font-size:350%;le... 3604636 wikitext text/x-wiki {{Портал:Жасанды интеллект/Сыртқы бөлімдер}} <div style="position:relative; height:130px; overflow:hidden; border:1px solid #4a6fa5; padding:0; background:#0f172a;height:130px"> <div style="width:100%; overflow:hidden; padding-bottom:0.5em;">[[Сурет:Department of the Air Force launches NIPRGPT (240607-F-AF000-1002).jpg|Портал:Жасанды интеллект|1200px]]</div> <div style="position: absolute;font-size:350%;left:180px;top:85px; float:left; height:40px"> '''[[Жасанды интеллект|<span style="color:#00BFFF;">Жасанды интеллект</span>]]''' </div> <div style="position: absolute;font-size:150%;left:520px;top:95px;font-weight:bold"> ''[[Жоба:Жасанды интеллект|<span style="color:#87CEFA">Жоба</span>]]'' <span style="margin-right:1.5em">&nbsp;</span> ''[[Жоба талқылауы:Жасанды интеллект|<span style="color:#87CEFA">Талқылау</span>]]'' <span style="margin-right:1.5em">&nbsp;</span> </div> </div> <div style="width:100%"> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|<big>Жасанды интеллект порталы</big>|{{FULLPAGENAME}}/Кіріспе}} {{{{FULLPAGENAME}}/Кіріспе}} {{box-footer|[[Жасанды интеллект|Жасанды интеллект туралы толығырақ...]]}} <div style="float:left; width:60%;"> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Үздік мақала'''|{{FULLPAGENAME}}/Үздік мақала|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Үздік мақала}} {{box-footer|}} {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Үздік сурет'''|{{FULLPAGENAME}}/Үздік сурет|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Үздік сурет}} {{box-footer|}} {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Таңдаулы технология'''|{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы технология|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы технология}} {{box-footer|}} {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Сіз білесіз бе?'''|{{FULLPAGENAME}}/Сіз білесіз бе?|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Сіз білесіз бе?}} {{box-footer|}} </div> <div style="float:right; width:38%"> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Таңдалған тұлға'''|{{FULLPAGENAME}}/Таңдалған тұлға|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Таңдалған тұлға}} {{box-footer|}} {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Санаттар'''|{{FULLPAGENAME}}/Санаттар|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Санаттар}} {{box-footer|}} </div> <div style="width:100%"> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Мен қалай көмек көрсете аламын'''|{{FULLPAGENAME}}/Мен қалай көмек көрсете аламын|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Мен қалай көмек көрсете аламын}} {{box-footer|}} </div> <div style="width:100%"> {{box-footer|}} </div> </div> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ [[Санат:Алфавит бойынша порталдар]] 08aewbrh9j63z4ceeizrvhh24s2oxuv 3604637 3604636 2026-05-13T21:05:24Z MuratbekErkebulan 162992 3604637 wikitext text/x-wiki {{Портал:Жасанды интеллект/Сыртқы бөлімдер}} <div style="position:relative; height:130px; overflow:hidden; border:1px solid #4a6fa5; padding:0; background:#0f172a;height:130px"> <div style="width:100%; overflow:hidden; padding-bottom:0.5em;">[[Сурет:Department of the Air Force launches NIPRGPT (240607-F-AF000-1002).jpg|Портал:Жасанды интеллект|1200px]]</div> <div style="position: absolute;font-size:350%;left:180px;top:85px; float:left; height:40px"> '''[[Жасанды интеллект|<span style="color:#00BFFF;">Жасанды интеллект</span>]]''' </div> <div style="position: absolute;font-size:150%;left:520px;top:95px;font-weight:bold"> ''[[Жоба:Жасанды интеллект|<span style="color:#87CEFA">Жоба</span>]]'' <span style="margin-right:1.5em">&nbsp;</span> ''[[Жоба талқылауы:Жасанды интеллект|<span style="color:#87CEFA">Талқылау</span>]]'' <span style="margin-right:1.5em">&nbsp;</span> </div> </div> <div style="width:100%"> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|<big>Жасанды интеллект порталы</big>|{{FULLPAGENAME}}/Кіріспе}} {{{{FULLPAGENAME}}/Кіріспе}} {{box-footer|[[Жасанды интеллект|Жасанды интеллект туралы толығырақ...]]}} <div style="float:left; width:60%;"> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Үздік мақала'''|{{FULLPAGENAME}}/Үздік мақала|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Үздік мақала}} {{box-footer|}} {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Үздік сурет'''|{{FULLPAGENAME}}/Үздік сурет|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Үздік сурет}} {{box-footer|}} {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Таңдаулы технология'''|{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы технология|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы технология}} {{box-footer|}} {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Сіз білесіз бе?'''|{{FULLPAGENAME}}/Сіз білесіз бе?|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Сіз білесіз бе?}} {{box-footer|}} </div> <div style="float:right; width:38%"> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Таңдалған тұлға'''|{{FULLPAGENAME}}/Таңдалған тұлға|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Таңдалған тұлға}} {{box-footer|}} </div> <div style="width:100%"> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Мен қалай көмек көрсете аламын'''|{{FULLPAGENAME}}/Мен қалай көмек көрсете аламын|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Мен қалай көмек көрсете аламын}} {{box-footer|}} </div> <div style="width:100%"> {{box-footer|}} </div> </div> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ [[Санат:Алфавит бойынша порталдар]] pagbdf96jnsm232zc743bhcgp0zokdh 3604638 3604637 2026-05-13T21:06:27Z MuratbekErkebulan 162992 3604638 wikitext text/x-wiki {{Портал:Жасанды интеллект/Сыртқы бөлімдер}} <div style="position:relative; height:130px; overflow:hidden; border:1px solid #4a6fa5; padding:0; background:#0f172a;height:130px"> <div style="width:100%; overflow:hidden; padding-bottom:0.5em;">[[Сурет:Department of the Air Force launches NIPRGPT (240607-F-AF000-1002).jpg|Портал:Жасанды интеллект|876px]]</div> <div style="position: absolute;font-size:350%;left:180px;top:85px; float:left; height:40px"> '''[[Жасанды интеллект|<span style="color:#00BFFF;">Жасанды интеллект</span>]]''' </div> <div style="position: absolute;font-size:150%;left:520px;top:95px;font-weight:bold"> ''[[Жоба:Жасанды интеллект|<span style="color:#87CEFA">Жоба</span>]]'' <span style="margin-right:1.5em">&nbsp;</span> ''[[Жоба талқылауы:Жасанды интеллект|<span style="color:#87CEFA">Талқылау</span>]]'' <span style="margin-right:1.5em">&nbsp;</span> </div> </div> <div style="width:100%"> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|<big>Жасанды интеллект порталы</big>|{{FULLPAGENAME}}/Кіріспе}} {{{{FULLPAGENAME}}/Кіріспе}} {{box-footer|[[Жасанды интеллект|Жасанды интеллект туралы толығырақ...]]}} <div style="float:left; width:60%;"> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Үздік мақала'''|{{FULLPAGENAME}}/Үздік мақала|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Үздік мақала}} {{box-footer|}} {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Үздік сурет'''|{{FULLPAGENAME}}/Үздік сурет|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Үздік сурет}} {{box-footer|}} {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Таңдаулы технология'''|{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы технология|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы технология}} {{box-footer|}} {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Сіз білесіз бе?'''|{{FULLPAGENAME}}/Сіз білесіз бе?|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Сіз білесіз бе?}} {{box-footer|}} </div> <div style="float:right; width:38%"> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Таңдалған тұлға'''|{{FULLPAGENAME}}/Таңдалған тұлға|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Таңдалған тұлға}} {{box-footer|}} </div> <div style="width:100%"> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Мен қалай көмек көрсете аламын'''|{{FULLPAGENAME}}/Мен қалай көмек көрсете аламын|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Мен қалай көмек көрсете аламын}} {{box-footer|}} </div> <div style="width:100%"> {{box-footer|}} </div> </div> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ [[Санат:Алфавит бойынша порталдар]] hr067de98cm8g99uw0xx2xq0w0mo9gi 103 781311 3604639 2026-05-13T21:08:45Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: ''Талқылау бетіне қош келдіңіздер'' 3604639 wikitext text/x-wiki ''Талқылау бетіне қош келдіңіздер'' 5unlxppmqv0ro6u7i2kdfpdghn4f35g 0 781312 3604643 2026-05-13T21:22:13Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды. | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2... 3604643 wikitext text/x-wiki {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды. | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = Бейжің | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] АҚШ Президенті<br> [[​Марко Рубио]] АҚШ Мемлекеттік хатшысы<br> [[​Пит Хегсет]] АҚШ Соғыс министрі<br> [[​Си Цзиньпин]] Қытай басшысы<br> [[​Ван И]] Қытай сыртқы істер министрі | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). gkpxjh4uig5jqt0jcm8o6gbiwwnst58 3604645 3604643 2026-05-13T21:22:53Z 1nter pares 146705 /* */ 3604645 wikitext text/x-wiki {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды. | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] АҚШ Президенті<br> [[​Марко Рубио]] АҚШ Мемлекеттік хатшысы<br> [[​Пит Хегсет]] АҚШ Соғыс министрі<br> [[​Си Цзиньпин]] Қытай басшысы<br> [[​Ван И]] Қытай сыртқы істер министрі | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). c5hynddcgromr4qyc4f5dgdx21v34vn 3604647 3604645 2026-05-13T21:24:19Z 1nter pares 146705 /* */ 3604647 wikitext text/x-wiki {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды. | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>АҚШ Президенті</small><br>[[​Марко Рубио]] <small>АҚШ Мемлекеттік хатшысы</small><br>[[​Пит Хегсет]] <small>АҚШ Соғыс министрі</small><br>[[​Си Цзиньпин]] <small>Қытай басшысы</small><br>[[​Ван И]] <small>Қытай сыртқы істер министрі</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). jfzs88w3m6s2zu8e3xpi9pcrhpzhyu9 3604650 3604647 2026-05-13T21:26:48Z 1nter pares 146705 /* */ 3604650 wikitext text/x-wiki {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды. | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[​Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[​Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[​Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). 6guqbbhqvfyz0vksxlvgaiu0yo0jk28 3604651 3604650 2026-05-13T21:27:07Z 1nter pares 146705 /* */ 3604651 wikitext text/x-wiki {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды. | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[​Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[​Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). ehhqvpcb0ef373ljev3zl5qahmdp5c0 3604652 3604651 2026-05-13T21:27:22Z 1nter pares 146705 /* */ 3604652 wikitext text/x-wiki {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды. | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). ipv5cozu83ksdt5zv3tz40et2cpqwpo 3604653 3604652 2026-05-13T21:28:00Z 1nter pares 146705 /* */ 3604653 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды. | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). 5bvlnlv0xqhvncq20y9xn54l3wpu8id 3604655 3604653 2026-05-13T21:29:00Z 1nter pares 146705 3604655 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды. | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == 38nzdj4nyef0s4r8weiifx1c1cyr3q0 3604660 3604655 2026-05-13T21:30:49Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3604660 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды. | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы Си Цзиньпин мен АҚШ Президенті Дональд Трамп Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ 2026 жылғы Иран соғысына байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда Ақ үй Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> 3gl3iq2pnxasnan91fajh5brr41ml7y 3604662 3604660 2026-05-13T21:32:28Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3604662 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды. | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> 7zl3d7punt2r4eukjgsyy229drmny40 3604663 3604662 2026-05-13T21:32:46Z 1nter pares 146705 3604663 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды. | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6dkpq91kwio542mtuwwo8w0vdryx8mg 3604664 3604663 2026-05-13T21:36:29Z 1nter pares 146705 3604664 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды. | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nxqalutcsxrq0njwjswvlt3zdk26khs 3604665 3604664 2026-05-13T21:36:50Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3604665 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды. | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті.<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Michael R. |title=Hegseth Says China Has Assured the U.S. It Isn't Sending Arms to Iran |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-strait-of-hormuz-blockade-updates/card/BCptSReBelQWAsVLQVzj |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 16, 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cyt6nol18zjzr6264b9rxwt0cyyrtca 3604666 3604665 2026-05-13T21:37:24Z 1nter pares 146705 /* */ 3604666 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті.<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Michael R. |title=Hegseth Says China Has Assured the U.S. It Isn't Sending Arms to Iran |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-strait-of-hormuz-blockade-updates/card/BCptSReBelQWAsVLQVzj |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 16, 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hngjtt55en530wdqgqd88rwhe6cilg1 3604667 3604666 2026-05-13T21:39:31Z 1nter pares 146705 3604667 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті.<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Michael R. |title=Hegseth Says China Has Assured the U.S. It Isn't Sending Arms to Iran |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-strait-of-hormuz-blockade-updates/card/BCptSReBelQWAsVLQVzj |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 16, 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> == Сапар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 61k0dhe52e6al4c9nk2sz01t7b3pns0 3604668 3604667 2026-05-13T21:39:49Z 1nter pares 146705 /* Сапар */ 3604668 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті.<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Michael R. |title=Hegseth Says China Has Assured the U.S. It Isn't Sending Arms to Iran |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-strait-of-hormuz-blockade-updates/card/BCptSReBelQWAsVLQVzj |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 16, 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> == Сапар == === 12 мамыр === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4yth44sa12bxstdwu6yek3qntsanc9x 3604669 3604668 2026-05-13T21:41:57Z 1nter pares 146705 /* Сапар */ 3604669 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті.<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Michael R. |title=Hegseth Says China Has Assured the U.S. It Isn't Sending Arms to Iran |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-strait-of-hormuz-blockade-updates/card/BCptSReBelQWAsVLQVzj |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 16, 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> == Сапар == === 12 мамыр === Трамп 12 мамырда Ақ үйден аттанды.<ref>{{cite news |last1=Smith |first1=David |title=Trump due in China for high-stakes summit with Xi Jinping, as Iran war looms over talks |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/13/trump-china-summit-xi-jinping-talks |access-date=13 May 2026 |work=[[The Guardian]] |date=13 May 2026}}</ref> Ол 13 мамыр күні кешке [[Бейжің астаналық халықаралық әуежайы]]на келіп қонды. Оны ҚХР Төрағасының орынбасары [[Хань Чжэн]], Қытайдың АҚШ-тағы елшісі [[Се Фэн]], Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары [[Ма Чжаосю]] және АҚШ-тың Қытайдағы елшісі [[Дэвид Пердью]], сондай-ақ құрметті қарауыл, әскери оркестр және Қытай мен Америка туларын бұлғаған 300-ге жуық қытайлық студент қарсы алды.<ref>{{Cite web |last1=Madhani |first1=Aamer |last2=Weissert |first2=Will |last3=Boak |first3=Josh |date=2026-05-13 |title=Trump arrives in Beijing for talks with China's Xi on Iran war, trade and US arms sales to Taiwan |url=https://apnews.com/article/trump-xi-china-trip-arrival-353c768987542843e2033aa684266879 |access-date=2026-05-13 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Трамп пен оның айналасындағылар кортежге отырып, Бейжіңдегі «Four Seasons» қонақүйіне бет алды, ал делегацияның басқа мүшелері «Kempinski Hotel Beijing Yansha Center» қонақүйіне орналасты.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=特朗普专机抵达北京 韩正等在机场迎接 |trans-title=Trump's plane arrived in Beijing, where Han Zheng and others greeted him at the airport. |url=https://www.rfi.fr/cn/%E6%94%BF%E6%B2%BB/20260513-%E7%89%B9%E6%9C%97%E6%99%AE%E4%B8%93%E6%9C%BA%E6%8A%B5%E8%BE%BE%E5%8C%97%E4%BA%AC-%E9%9F%A9%E6%AD%A3%E7%AD%89%E5%9C%A8%E6%9C%BA%E5%9C%BA%E8%BF%8E%E6%8E%A5 |access-date=2026-05-13 |website=[[Radio France Internationale]] |language=zh-Hans}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} e08eo6ddso0v6dqwh5ni3ost535qo3o 3604670 3604669 2026-05-13T21:42:46Z 1nter pares 146705 /* 12 мамыр */ 3604670 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті.<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Michael R. |title=Hegseth Says China Has Assured the U.S. It Isn't Sending Arms to Iran |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-strait-of-hormuz-blockade-updates/card/BCptSReBelQWAsVLQVzj |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 16, 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> == Сапар == === 12 мамыр === Трамп 12 мамырда Ақ үйден аттанды.<ref>{{cite news |last1=Smith |first1=David |title=Trump due in China for high-stakes summit with Xi Jinping, as Iran war looms over talks |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/13/trump-china-summit-xi-jinping-talks |access-date=13 May 2026 |work=[[The Guardian]] |date=13 May 2026}}</ref> Ол 13 мамыр күні кешке [[Бейжің астаналық халықаралық әуежайы]]на келіп қонды. Оны ҚХР Төрағасының орынбасары [[Хань Чжэн]], Қытайдың АҚШ-тағы елшісі [[Се Фэн]], Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары [[Ма Чжаосю]] және АҚШ-тың Қытайдағы елшісі [[Дэвид Пердью]], сондай-ақ құрметті қарауыл, әскери оркестр және Қытай мен Америка туларын бұлғаған 300-ге жуық қытайлық студент қарсы алды.<ref>{{Cite web |last1=Madhani |first1=Aamer |last2=Weissert |first2=Will |last3=Boak |first3=Josh |date=2026-05-13 |title=Trump arrives in Beijing for talks with China's Xi on Iran war, trade and US arms sales to Taiwan |url=https://apnews.com/article/trump-xi-china-trip-arrival-353c768987542843e2033aa684266879 |access-date=2026-05-13 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Трамп пен оның айналасындағылар кортежге отырып, Бейжіңдегі «[[Four Seasons]]<nowiki/>» қонақүйіне бет алды, ал делегацияның басқа мүшелері «[[Kempinski Hotel Beijing Yansha Center]]<nowiki/>» қонақүйіне орналасты.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=特朗普专机抵达北京 韩正等在机场迎接 |trans-title=Trump's plane arrived in Beijing, where Han Zheng and others greeted him at the airport. |url=https://www.rfi.fr/cn/%E6%94%BF%E6%B2%BB/20260513-%E7%89%B9%E6%9C%97%E6%99%AE%E4%B8%93%E6%9C%BA%E6%8A%B5%E8%BE%BE%E5%8C%97%E4%BA%AC-%E9%9F%A9%E6%AD%A3%E7%AD%89%E5%9C%A8%E6%9C%BA%E5%9C%BA%E8%BF%8E%E6%8E%A5 |access-date=2026-05-13 |website=[[Radio France Internationale]] |language=zh-Hans}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6xb7aeueglsht0pm2985v7qf8bytqg6 3604671 3604670 2026-05-13T21:44:23Z 1nter pares 146705 + [[Санат:2026 жылдағы халықаралық қатынастар]],[[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3604671 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті.<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Michael R. |title=Hegseth Says China Has Assured the U.S. It Isn't Sending Arms to Iran |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-strait-of-hormuz-blockade-updates/card/BCptSReBelQWAsVLQVzj |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 16, 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> == Сапар == === 12 мамыр === Трамп 12 мамырда Ақ үйден аттанды.<ref>{{cite news |last1=Smith |first1=David |title=Trump due in China for high-stakes summit with Xi Jinping, as Iran war looms over talks |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/13/trump-china-summit-xi-jinping-talks |access-date=13 May 2026 |work=[[The Guardian]] |date=13 May 2026}}</ref> Ол 13 мамыр күні кешке [[Бейжің астаналық халықаралық әуежайы]]на келіп қонды. Оны ҚХР Төрағасының орынбасары [[Хань Чжэн]], Қытайдың АҚШ-тағы елшісі [[Се Фэн]], Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары [[Ма Чжаосю]] және АҚШ-тың Қытайдағы елшісі [[Дэвид Пердью]], сондай-ақ құрметті қарауыл, әскери оркестр және Қытай мен Америка туларын бұлғаған 300-ге жуық қытайлық студент қарсы алды.<ref>{{Cite web |last1=Madhani |first1=Aamer |last2=Weissert |first2=Will |last3=Boak |first3=Josh |date=2026-05-13 |title=Trump arrives in Beijing for talks with China's Xi on Iran war, trade and US arms sales to Taiwan |url=https://apnews.com/article/trump-xi-china-trip-arrival-353c768987542843e2033aa684266879 |access-date=2026-05-13 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Трамп пен оның айналасындағылар кортежге отырып, Бейжіңдегі «[[Four Seasons]]<nowiki/>» қонақүйіне бет алды, ал делегацияның басқа мүшелері «[[Kempinski Hotel Beijing Yansha Center]]<nowiki/>» қонақүйіне орналасты.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=特朗普专机抵达北京 韩正等在机场迎接 |trans-title=Trump's plane arrived in Beijing, where Han Zheng and others greeted him at the airport. |url=https://www.rfi.fr/cn/%E6%94%BF%E6%B2%BB/20260513-%E7%89%B9%E6%9C%97%E6%99%AE%E4%B8%93%E6%9C%BA%E6%8A%B5%E8%BE%BE%E5%8C%97%E4%BA%AC-%E9%9F%A9%E6%AD%A3%E7%AD%89%E5%9C%A8%E6%9C%BA%E5%9C%BA%E8%BF%8E%E6%8E%A5 |access-date=2026-05-13 |website=[[Radio France Internationale]] |language=zh-Hans}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2026 жылдағы халықаралық қатынастар]] [[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] kt0rmzheg0jwmbqmih4sybp1f868t2j 3604672 3604671 2026-05-13T21:48:24Z 1nter pares 146705 + 5 санат ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3604672 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті.<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Michael R. |title=Hegseth Says China Has Assured the U.S. It Isn't Sending Arms to Iran |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-strait-of-hormuz-blockade-updates/card/BCptSReBelQWAsVLQVzj |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 16, 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> == Сапар == === 12 мамыр === Трамп 12 мамырда Ақ үйден аттанды.<ref>{{cite news |last1=Smith |first1=David |title=Trump due in China for high-stakes summit with Xi Jinping, as Iran war looms over talks |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/13/trump-china-summit-xi-jinping-talks |access-date=13 May 2026 |work=[[The Guardian]] |date=13 May 2026}}</ref> Ол 13 мамыр күні кешке [[Бейжің астаналық халықаралық әуежайы]]на келіп қонды. Оны ҚХР Төрағасының орынбасары [[Хань Чжэн]], Қытайдың АҚШ-тағы елшісі [[Се Фэн]], Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары [[Ма Чжаосю]] және АҚШ-тың Қытайдағы елшісі [[Дэвид Пердью]], сондай-ақ құрметті қарауыл, әскери оркестр және Қытай мен Америка туларын бұлғаған 300-ге жуық қытайлық студент қарсы алды.<ref>{{Cite web |last1=Madhani |first1=Aamer |last2=Weissert |first2=Will |last3=Boak |first3=Josh |date=2026-05-13 |title=Trump arrives in Beijing for talks with China's Xi on Iran war, trade and US arms sales to Taiwan |url=https://apnews.com/article/trump-xi-china-trip-arrival-353c768987542843e2033aa684266879 |access-date=2026-05-13 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Трамп пен оның айналасындағылар кортежге отырып, Бейжіңдегі «[[Four Seasons]]<nowiki/>» қонақүйіне бет алды, ал делегацияның басқа мүшелері «[[Kempinski Hotel Beijing Yansha Center]]<nowiki/>» қонақүйіне орналасты.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=特朗普专机抵达北京 韩正等在机场迎接 |trans-title=Trump's plane arrived in Beijing, where Han Zheng and others greeted him at the airport. |url=https://www.rfi.fr/cn/%E6%94%BF%E6%B2%BB/20260513-%E7%89%B9%E6%9C%97%E6%99%AE%E4%B8%93%E6%9C%BA%E6%8A%B5%E8%BE%BE%E5%8C%97%E4%BA%AC-%E9%9F%A9%E6%AD%A3%E7%AD%89%E5%9C%A8%E6%9C%BA%E5%9C%BA%E8%BF%8E%E6%8E%A5 |access-date=2026-05-13 |website=[[Radio France Internationale]] |language=zh-Hans}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2026 жылдағы халықаралық қатынастар]] [[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] [[Санат:XXI ғасырдағы дипломатиялық конференциялар]] [[Санат:2026 жылдағы Бейжің]] [[Санат:Қытай-АҚШ қатынастары]] [[Санат:АҚШ президенттерінің мемлекеттік сапарлары]] [[Санат:Қытайға жасалған дипломатиялық сапарлар]] phivql0ht41o0ygeuuv3to5y786ldjo 3604682 3604672 2026-05-13T22:08:23Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3604682 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті.<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Michael R. |title=Hegseth Says China Has Assured the U.S. It Isn't Sending Arms to Iran |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-strait-of-hormuz-blockade-updates/card/BCptSReBelQWAsVLQVzj |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 16, 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> АҚШ Мемлекеттік хатшысы [[Марко Рубио]] 13 ақпанда Орталық сыртқы істер комиссиясы кеңсесінің директоры әрі Сыртқы істер министрі [[Ван И]]мен кездесті. Тараптар Президент Дональд Трамптың Қытайға жоспарланған сапарын да талқылады.<ref name="l128">{{cite web | title=Secretary Rubio's Meeting with Director of the Office of the CCP Central Foreign Affairs Commission and China's Foreign Minister Wang Yi | website=[[United States Department of State]] | date=2026-02-12 | url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/02/secretary-rubios-meeting-with-director-of-the-office-of-the-ccp-central-foreign-affairs-commission-and-chinas-foreign-minister-wang-yi/ | access-date=2026-05-09}}</ref> 30 сәуірде Ван И мемлекет басшыларының алдағы дипломатиялық қатынастарына қатысты алдын ала байланыс орнату мақсатында Марко Рубиомен телефон арқылы сөйлесті.<ref name="c373">{{cite web | title=王毅同美国国务卿鲁比奥通电话 | website=[[Ministry of Foreign Affairs (China)|Ministry of Foreign Affairs]] | date=2026-04-30 | url=https://www.mfa.gov.cn/wjdt_674879/wjbxw_674885/202604/t20260430_11903750.shtml | language=zh | access-date=2026-05-09|trans-title=Wang Yi Holds Phone Conversation with U.S. Secretary of State Rubio}}</ref> [[Стив Дэйнс]] 2025 жылы Президент Дональд Трамп қызметіне кіріскеннен бері Қытайға барған алғашқы екіпартиялық [[АҚШ Сенаты]]ның делегациясын бастап барды; топ мүшелері Бейжің мен Шанхайды аралап, Қытай шенеуніктерімен кездесті және технологиялық компаниялардың жұмысымен танысты. 7 мамырда Қытай Мемлекеттік кеңесінің премьері [[Ли Цян]] мен Бүкілқытайлық халық өкілдері жиналысы Тұрақты комитетінің төрағасы [[Чжао Лэцзи]] Бейжіңде делегациямен жеке-жеке кездесулер өткізді.<ref>{{Cite news |date=7 May 2026 |title=US senators urge stability, cooperation between US, China |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/us-senators-urge-stability-cooperation-between-us-china-2026-05-07/ |access-date=9 May 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="r261">{{cite web | title=Beijing calls for practical cooperation as US senators visit China | website=[[China Daily]] | date=2026-05-08 | url=https://www.chinadailyasia.com/hk/article/633198 | access-date=2026-05-09|last=Mo|first=Jingxi}}</ref> == Сапар == === 12 мамыр === Трамп 12 мамырда Ақ үйден аттанды.<ref>{{cite news |last1=Smith |first1=David |title=Trump due in China for high-stakes summit with Xi Jinping, as Iran war looms over talks |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/13/trump-china-summit-xi-jinping-talks |access-date=13 May 2026 |work=[[The Guardian]] |date=13 May 2026}}</ref> Ол 13 мамыр күні кешке [[Бейжің астаналық халықаралық әуежайы]]на келіп қонды. Оны ҚХР Төрағасының орынбасары [[Хань Чжэн]], Қытайдың АҚШ-тағы елшісі [[Се Фэн]], Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары [[Ма Чжаосю]] және АҚШ-тың Қытайдағы елшісі [[Дэвид Пердью]], сондай-ақ құрметті қарауыл, әскери оркестр және Қытай мен Америка туларын бұлғаған 300-ге жуық қытайлық студент қарсы алды.<ref>{{Cite web |last1=Madhani |first1=Aamer |last2=Weissert |first2=Will |last3=Boak |first3=Josh |date=2026-05-13 |title=Trump arrives in Beijing for talks with China's Xi on Iran war, trade and US arms sales to Taiwan |url=https://apnews.com/article/trump-xi-china-trip-arrival-353c768987542843e2033aa684266879 |access-date=2026-05-13 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Трамп пен оның айналасындағылар кортежге отырып, Бейжіңдегі «[[Four Seasons]]<nowiki/>» қонақүйіне бет алды, ал делегацияның басқа мүшелері «[[Kempinski Hotel Beijing Yansha Center]]<nowiki/>» қонақүйіне орналасты.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=特朗普专机抵达北京 韩正等在机场迎接 |trans-title=Trump's plane arrived in Beijing, where Han Zheng and others greeted him at the airport. |url=https://www.rfi.fr/cn/%E6%94%BF%E6%B2%BB/20260513-%E7%89%B9%E6%9C%97%E6%99%AE%E4%B8%93%E6%9C%BA%E6%8A%B5%E8%BE%BE%E5%8C%97%E4%BA%AC-%E9%9F%A9%E6%AD%A3%E7%AD%89%E5%9C%A8%E6%9C%BA%E5%9C%BA%E8%BF%8E%E6%8E%A5 |access-date=2026-05-13 |website=[[Radio France Internationale]] |language=zh-Hans}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2026 жылдағы халықаралық қатынастар]] [[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] [[Санат:XXI ғасырдағы дипломатиялық конференциялар]] [[Санат:2026 жылдағы Бейжің]] [[Санат:Қытай-АҚШ қатынастары]] [[Санат:АҚШ президенттерінің мемлекеттік сапарлары]] [[Санат:Қытайға жасалған дипломатиялық сапарлар]] rxoedbp1rqu3kvwy8ct1gh83w5iqpv2 3604683 3604682 2026-05-13T22:10:37Z 1nter pares 146705 3604683 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті.<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Michael R. |title=Hegseth Says China Has Assured the U.S. It Isn't Sending Arms to Iran |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-strait-of-hormuz-blockade-updates/card/BCptSReBelQWAsVLQVzj |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 16, 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> АҚШ Мемлекеттік хатшысы [[Марко Рубио]] 13 ақпанда Орталық сыртқы істер комиссиясы кеңсесінің директоры әрі Сыртқы істер министрі [[Ван И]]мен кездесті. Тараптар Президент Дональд Трамптың Қытайға жоспарланған сапарын да талқылады.<ref name="l128">{{cite web | title=Secretary Rubio's Meeting with Director of the Office of the CCP Central Foreign Affairs Commission and China's Foreign Minister Wang Yi | website=[[United States Department of State]] | date=2026-02-12 | url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/02/secretary-rubios-meeting-with-director-of-the-office-of-the-ccp-central-foreign-affairs-commission-and-chinas-foreign-minister-wang-yi/ | access-date=2026-05-09}}</ref> 30 сәуірде Ван И мемлекет басшыларының алдағы дипломатиялық қатынастарына қатысты алдын ала байланыс орнату мақсатында Марко Рубиомен телефон арқылы сөйлесті.<ref name="c373">{{cite web | title=王毅同美国国务卿鲁比奥通电话 | website=[[Ministry of Foreign Affairs (China)|Ministry of Foreign Affairs]] | date=2026-04-30 | url=https://www.mfa.gov.cn/wjdt_674879/wjbxw_674885/202604/t20260430_11903750.shtml | language=zh | access-date=2026-05-09|trans-title=Wang Yi Holds Phone Conversation with U.S. Secretary of State Rubio}}</ref> [[Стив Дэйнс]] 2025 жылы Президент Дональд Трамп қызметіне кіріскеннен бері Қытайға барған алғашқы екіпартиялық [[АҚШ Сенаты]]ның делегациясын бастап барды; топ мүшелері Бейжің мен Шанхайды аралап, Қытай шенеуніктерімен кездесті және технологиялық компаниялардың жұмысымен танысты. 7 мамырда Қытай Мемлекеттік кеңесінің премьері [[Ли Цян]] мен Бүкілқытайлық халық өкілдері жиналысы Тұрақты комитетінің төрағасы [[Чжао Лэцзи]] Бейжіңде делегациямен жеке-жеке кездесулер өткізді.<ref>{{Cite news |date=7 May 2026 |title=US senators urge stability, cooperation between US, China |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/us-senators-urge-stability-cooperation-between-us-china-2026-05-07/ |access-date=9 May 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="r261">{{cite web | title=Beijing calls for practical cooperation as US senators visit China | website=[[China Daily]] | date=2026-05-08 | url=https://www.chinadailyasia.com/hk/article/633198 | access-date=2026-05-09|last=Mo|first=Jingxi}}</ref> == Сапар == === 12 мамыр === Трамп 12 мамырда Ақ үйден аттанды.<ref>{{cite news |last1=Smith |first1=David |title=Trump due in China for high-stakes summit with Xi Jinping, as Iran war looms over talks |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/13/trump-china-summit-xi-jinping-talks |access-date=13 May 2026 |work=[[The Guardian]] |date=13 May 2026}}</ref> Ол 13 мамыр күні кешке [[Бейжің халықаралық әуежайы]]на келіп қонды. Оны ҚХР Төрағасының орынбасары [[Хань Чжэн]], Қытайдың АҚШ-тағы елшісі [[Се Фэн]], Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары [[Ма Чжаосю]] және АҚШ-тың Қытайдағы елшісі [[Дэвид Пердью]], сондай-ақ құрметті қарауыл, әскери оркестр және Қытай мен Америка туларын бұлғаған 300-ге жуық қытайлық студент қарсы алды.<ref>{{Cite web |last1=Madhani |first1=Aamer |last2=Weissert |first2=Will |last3=Boak |first3=Josh |date=2026-05-13 |title=Trump arrives in Beijing for talks with China's Xi on Iran war, trade and US arms sales to Taiwan |url=https://apnews.com/article/trump-xi-china-trip-arrival-353c768987542843e2033aa684266879 |access-date=2026-05-13 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Трамп пен оның айналасындағылар кортежге отырып, Бейжіңдегі «[[Four Seasons]]<nowiki/>» қонақүйіне бет алды, ал делегацияның басқа мүшелері «[[Kempinski Hotel Beijing Yansha Center]]<nowiki/>» қонақүйіне орналасты.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=特朗普专机抵达北京 韩正等在机场迎接 |trans-title=Trump's plane arrived in Beijing, where Han Zheng and others greeted him at the airport. |url=https://www.rfi.fr/cn/%E6%94%BF%E6%B2%BB/20260513-%E7%89%B9%E6%9C%97%E6%99%AE%E4%B8%93%E6%9C%BA%E6%8A%B5%E8%BE%BE%E5%8C%97%E4%BA%AC-%E9%9F%A9%E6%AD%A3%E7%AD%89%E5%9C%A8%E6%9C%BA%E5%9C%BA%E8%BF%8E%E6%8E%A5 |access-date=2026-05-13 |website=[[Radio France Internationale]] |language=zh-Hans}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2026 жылдағы халықаралық қатынастар]] [[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] [[Санат:XXI ғасырдағы дипломатиялық конференциялар]] [[Санат:2026 жылдағы Бейжің]] [[Санат:Қытай-АҚШ қатынастары]] [[Санат:АҚШ президенттерінің мемлекеттік сапарлары]] [[Санат:Қытайға жасалған дипломатиялық сапарлар]] 2n2tqogqf4tv8yz016r65hietocj90h 3604684 3604683 2026-05-13T22:11:24Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3604684 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті.<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Michael R. |title=Hegseth Says China Has Assured the U.S. It Isn't Sending Arms to Iran |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-strait-of-hormuz-blockade-updates/card/BCptSReBelQWAsVLQVzj |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 16, 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> АҚШ Мемлекеттік хатшысы [[Марко Рубио]] 13 ақпанда Орталық сыртқы істер комиссиясы кеңсесінің директоры әрі Сыртқы істер министрі [[Ван И]]мен кездесті. Тараптар Президент Дональд Трамптың Қытайға жоспарланған сапарын да талқылады.<ref name="l128">{{cite web | title=Secretary Rubio's Meeting with Director of the Office of the CCP Central Foreign Affairs Commission and China's Foreign Minister Wang Yi | website=[[United States Department of State]] | date=2026-02-12 | url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/02/secretary-rubios-meeting-with-director-of-the-office-of-the-ccp-central-foreign-affairs-commission-and-chinas-foreign-minister-wang-yi/ | access-date=2026-05-09}}</ref> 30 сәуірде Ван И мемлекет басшыларының алдағы дипломатиялық қатынастарына қатысты алдын ала байланыс орнату мақсатында Марко Рубиомен телефон арқылы сөйлесті.<ref name="c373">{{cite web | title=王毅同美国国务卿鲁比奥通电话 | website=[[Ministry of Foreign Affairs (China)|Ministry of Foreign Affairs]] | date=2026-04-30 | url=https://www.mfa.gov.cn/wjdt_674879/wjbxw_674885/202604/t20260430_11903750.shtml | language=zh | access-date=2026-05-09|trans-title=Wang Yi Holds Phone Conversation with U.S. Secretary of State Rubio}}</ref> [[Стив Дэйнс]] 2025 жылы Президент Дональд Трамп қызметіне кіріскеннен бері Қытайға барған алғашқы екіпартиялық [[АҚШ Сенаты]]ның делегациясын бастап барды; топ мүшелері Бейжің мен Шанхайды аралап, Қытай шенеуніктерімен кездесті және технологиялық компаниялардың жұмысымен танысты. 7 мамырда Қытай Мемлекеттік кеңесінің премьері [[Ли Цян]] мен Бүкілқытайлық халық өкілдері жиналысы Тұрақты комитетінің төрағасы [[Чжао Лэцзи]] Бейжіңде делегациямен жеке-жеке кездесулер өткізді.<ref>{{Cite news |date=7 May 2026 |title=US senators urge stability, cooperation between US, China |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/us-senators-urge-stability-cooperation-between-us-china-2026-05-07/ |access-date=9 May 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="r261">{{cite web | title=Beijing calls for practical cooperation as US senators visit China | website=[[China Daily]] | date=2026-05-08 | url=https://www.chinadailyasia.com/hk/article/633198 | access-date=2026-05-09|last=Mo|first=Jingxi}}</ref> [[Сурет:06-6159@PEK (20260503184823).jpg|thumb|АҚШ Әскери-әуе күштерінің C-17 ұшағы 3 мамырда [[Бейжің халықаралық әуежайы]]на қонды]] == Сапар == === 12 мамыр === Трамп 12 мамырда Ақ үйден аттанды.<ref>{{cite news |last1=Smith |first1=David |title=Trump due in China for high-stakes summit with Xi Jinping, as Iran war looms over talks |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/13/trump-china-summit-xi-jinping-talks |access-date=13 May 2026 |work=[[The Guardian]] |date=13 May 2026}}</ref> Ол 13 мамыр күні кешке [[Бейжің халықаралық әуежайы]]на келіп қонды. Оны ҚХР Төрағасының орынбасары [[Хань Чжэн]], Қытайдың АҚШ-тағы елшісі [[Се Фэн]], Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары [[Ма Чжаосю]] және АҚШ-тың Қытайдағы елшісі [[Дэвид Пердью]], сондай-ақ құрметті қарауыл, әскери оркестр және Қытай мен Америка туларын бұлғаған 300-ге жуық қытайлық студент қарсы алды.<ref>{{Cite web |last1=Madhani |first1=Aamer |last2=Weissert |first2=Will |last3=Boak |first3=Josh |date=2026-05-13 |title=Trump arrives in Beijing for talks with China's Xi on Iran war, trade and US arms sales to Taiwan |url=https://apnews.com/article/trump-xi-china-trip-arrival-353c768987542843e2033aa684266879 |access-date=2026-05-13 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Трамп пен оның айналасындағылар кортежге отырып, Бейжіңдегі «[[Four Seasons]]<nowiki/>» қонақүйіне бет алды, ал делегацияның басқа мүшелері «[[Kempinski Hotel Beijing Yansha Center]]<nowiki/>» қонақүйіне орналасты.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=特朗普专机抵达北京 韩正等在机场迎接 |trans-title=Trump's plane arrived in Beijing, where Han Zheng and others greeted him at the airport. |url=https://www.rfi.fr/cn/%E6%94%BF%E6%B2%BB/20260513-%E7%89%B9%E6%9C%97%E6%99%AE%E4%B8%93%E6%9C%BA%E6%8A%B5%E8%BE%BE%E5%8C%97%E4%BA%AC-%E9%9F%A9%E6%AD%A3%E7%AD%89%E5%9C%A8%E6%9C%BA%E5%9C%BA%E8%BF%8E%E6%8E%A5 |access-date=2026-05-13 |website=[[Radio France Internationale]] |language=zh-Hans}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2026 жылдағы халықаралық қатынастар]] [[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] [[Санат:XXI ғасырдағы дипломатиялық конференциялар]] [[Санат:2026 жылдағы Бейжің]] [[Санат:Қытай-АҚШ қатынастары]] [[Санат:АҚШ президенттерінің мемлекеттік сапарлары]] [[Санат:Қытайға жасалған дипломатиялық сапарлар]] pdqqhblfiul7tplk2advujoyadd0gay 3604685 3604684 2026-05-13T22:14:57Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3604685 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті.<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Michael R. |title=Hegseth Says China Has Assured the U.S. It Isn't Sending Arms to Iran |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-strait-of-hormuz-blockade-updates/card/BCptSReBelQWAsVLQVzj |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 16, 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> АҚШ Мемлекеттік хатшысы [[Марко Рубио]] 13 ақпанда Орталық сыртқы істер комиссиясы кеңсесінің директоры әрі Сыртқы істер министрі [[Ван И]]мен кездесті. Тараптар Президент Дональд Трамптың Қытайға жоспарланған сапарын да талқылады.<ref name="l128">{{cite web | title=Secretary Rubio's Meeting with Director of the Office of the CCP Central Foreign Affairs Commission and China's Foreign Minister Wang Yi | website=[[United States Department of State]] | date=2026-02-12 | url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/02/secretary-rubios-meeting-with-director-of-the-office-of-the-ccp-central-foreign-affairs-commission-and-chinas-foreign-minister-wang-yi/ | access-date=2026-05-09}}</ref> 30 сәуірде Ван И мемлекет басшыларының алдағы дипломатиялық қатынастарына қатысты алдын ала байланыс орнату мақсатында Марко Рубиомен телефон арқылы сөйлесті.<ref name="c373">{{cite web | title=王毅同美国国务卿鲁比奥通电话 | website=[[Ministry of Foreign Affairs (China)|Ministry of Foreign Affairs]] | date=2026-04-30 | url=https://www.mfa.gov.cn/wjdt_674879/wjbxw_674885/202604/t20260430_11903750.shtml | language=zh | access-date=2026-05-09|trans-title=Wang Yi Holds Phone Conversation with U.S. Secretary of State Rubio}}</ref> [[Стив Дэйнс]] 2025 жылы Президент Дональд Трамп қызметіне кіріскеннен бері Қытайға барған алғашқы екіпартиялық [[АҚШ Сенаты]]ның делегациясын бастап барды; топ мүшелері Бейжің мен Шанхайды аралап, Қытай шенеуніктерімен кездесті және технологиялық компаниялардың жұмысымен танысты. 7 мамырда Қытай Мемлекеттік кеңесінің премьері [[Ли Цян]] мен Бүкілқытайлық халық өкілдері жиналысы Тұрақты комитетінің төрағасы [[Чжао Лэцзи]] Бейжіңде делегациямен жеке-жеке кездесулер өткізді.<ref>{{Cite news |date=7 May 2026 |title=US senators urge stability, cooperation between US, China |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/us-senators-urge-stability-cooperation-between-us-china-2026-05-07/ |access-date=9 May 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="r261">{{cite web | title=Beijing calls for practical cooperation as US senators visit China | website=[[China Daily]] | date=2026-05-08 | url=https://www.chinadailyasia.com/hk/article/633198 | access-date=2026-05-09|last=Mo|first=Jingxi}}</ref> [[Сурет:06-6159@PEK (20260503184823).jpg|thumb|АҚШ Әскери-әуе күштерінің C-17 ұшағы 3 мамырда [[Бейжің халықаралық әуежайы]]на қонды]] 3 мамырда [[South China Morning Post]] басылымы Бейжің астаналық халықаралық әуежайына АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі C-17 ұшағы келіп қонғанын хабарлады. Мұндай ұшақтар әдетте шетелдік сапарлар алдында президенттің немесе вице-президенттің кортежін және қосымша жабдықтарды, соның ішінде «Аң» ({{lang-en|The Beast}}) деп аталатын «президенттің брондалған кортежін» тасымалдау үшін қолданылады. Бұл оқиға Трамптың Қытайға жоспарланған сапарына дайындық басталып кеткені туралы болжамдарды күшейтті.<ref>{{Cite web |date=2026-05-03 |title=Are US Air Force C-17s flying cars into Beijing for Trump's China trip? |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3352263/are-us-air-force-c-17s-flying-cars-beijing-trumps-china-trip |access-date=2026-05-09 |website=[[South China Morning Post]] |language=en|last=Wang|first=Orange}}</ref> 6 мамырда Бейжің тас жолында терезелері қараңғыланған және АҚШ үкіметтік нөмірлері бар екі қара жол талғамайтын көлік (SUV) байқалды, бұл да Трамптың сапарына дайындық деп есептелді.<ref>{{Cite web |last=Seth |first=Nayan |date=2026-05-07 |title=Has 'the Beast' arrived in Beijing? Trump's motorcade SUVs spotted before visit |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3352682/has-beast-arrived-beijing-trumps-motorcade-suvs-spotted-visit |access-date=2026-05-08 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}</ref> == Сапар == === 12 мамыр === Трамп 12 мамырда Ақ үйден аттанды.<ref>{{cite news |last1=Smith |first1=David |title=Trump due in China for high-stakes summit with Xi Jinping, as Iran war looms over talks |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/13/trump-china-summit-xi-jinping-talks |access-date=13 May 2026 |work=[[The Guardian]] |date=13 May 2026}}</ref> Ол 13 мамыр күні кешке [[Бейжің халықаралық әуежайы]]на келіп қонды. Оны ҚХР Төрағасының орынбасары [[Хань Чжэн]], Қытайдың АҚШ-тағы елшісі [[Се Фэн]], Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары [[Ма Чжаосю]] және АҚШ-тың Қытайдағы елшісі [[Дэвид Пердью]], сондай-ақ құрметті қарауыл, әскери оркестр және Қытай мен Америка туларын бұлғаған 300-ге жуық қытайлық студент қарсы алды.<ref>{{Cite web |last1=Madhani |first1=Aamer |last2=Weissert |first2=Will |last3=Boak |first3=Josh |date=2026-05-13 |title=Trump arrives in Beijing for talks with China's Xi on Iran war, trade and US arms sales to Taiwan |url=https://apnews.com/article/trump-xi-china-trip-arrival-353c768987542843e2033aa684266879 |access-date=2026-05-13 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Трамп пен оның айналасындағылар кортежге отырып, Бейжіңдегі «[[Four Seasons]]<nowiki/>» қонақүйіне бет алды, ал делегацияның басқа мүшелері «[[Kempinski Hotel Beijing Yansha Center]]<nowiki/>» қонақүйіне орналасты.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=特朗普专机抵达北京 韩正等在机场迎接 |trans-title=Trump's plane arrived in Beijing, where Han Zheng and others greeted him at the airport. |url=https://www.rfi.fr/cn/%E6%94%BF%E6%B2%BB/20260513-%E7%89%B9%E6%9C%97%E6%99%AE%E4%B8%93%E6%9C%BA%E6%8A%B5%E8%BE%BE%E5%8C%97%E4%BA%AC-%E9%9F%A9%E6%AD%A3%E7%AD%89%E5%9C%A8%E6%9C%BA%E5%9C%BA%E8%BF%8E%E6%8E%A5 |access-date=2026-05-13 |website=[[Radio France Internationale]] |language=zh-Hans}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2026 жылдағы халықаралық қатынастар]] [[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] [[Санат:XXI ғасырдағы дипломатиялық конференциялар]] [[Санат:2026 жылдағы Бейжің]] [[Санат:Қытай-АҚШ қатынастары]] [[Санат:АҚШ президенттерінің мемлекеттік сапарлары]] [[Санат:Қытайға жасалған дипломатиялық сапарлар]] 4wd2hv0liy3w2kj85seag39yakhmdue 3604686 3604685 2026-05-13T22:19:21Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3604686 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>АҚШ (Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті.<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Michael R. |title=Hegseth Says China Has Assured the U.S. It Isn't Sending Arms to Iran |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-strait-of-hormuz-blockade-updates/card/BCptSReBelQWAsVLQVzj |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 16, 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> АҚШ Мемлекеттік хатшысы [[Марко Рубио]] 13 ақпанда Орталық сыртқы істер комиссиясы кеңсесінің директоры әрі Сыртқы істер министрі [[Ван И]]мен кездесті. Тараптар Президент Дональд Трамптың Қытайға жоспарланған сапарын да талқылады.<ref name="l128">{{cite web | title=Secretary Rubio's Meeting with Director of the Office of the CCP Central Foreign Affairs Commission and China's Foreign Minister Wang Yi | website=[[United States Department of State]] | date=2026-02-12 | url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/02/secretary-rubios-meeting-with-director-of-the-office-of-the-ccp-central-foreign-affairs-commission-and-chinas-foreign-minister-wang-yi/ | access-date=2026-05-09}}</ref> 30 сәуірде Ван И мемлекет басшыларының алдағы дипломатиялық қатынастарына қатысты алдын ала байланыс орнату мақсатында Марко Рубиомен телефон арқылы сөйлесті.<ref name="c373">{{cite web | title=王毅同美国国务卿鲁比奥通电话 | website=[[Ministry of Foreign Affairs (China)|Ministry of Foreign Affairs]] | date=2026-04-30 | url=https://www.mfa.gov.cn/wjdt_674879/wjbxw_674885/202604/t20260430_11903750.shtml | language=zh | access-date=2026-05-09|trans-title=Wang Yi Holds Phone Conversation with U.S. Secretary of State Rubio}}</ref> [[Стив Дэйнс]] 2025 жылы Президент Дональд Трамп қызметіне кіріскеннен бері Қытайға барған алғашқы екіпартиялық [[АҚШ Сенаты]]ның делегациясын бастап барды; топ мүшелері Бейжің мен Шанхайды аралап, Қытай шенеуніктерімен кездесті және технологиялық компаниялардың жұмысымен танысты. 7 мамырда Қытай Мемлекеттік кеңесінің премьері [[Ли Цян]] мен Бүкілқытайлық халық өкілдері жиналысы Тұрақты комитетінің төрағасы [[Чжао Лэцзи]] Бейжіңде делегациямен жеке-жеке кездесулер өткізді.<ref>{{Cite news |date=7 May 2026 |title=US senators urge stability, cooperation between US, China |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/us-senators-urge-stability-cooperation-between-us-china-2026-05-07/ |access-date=9 May 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="r261">{{cite web | title=Beijing calls for practical cooperation as US senators visit China | website=[[China Daily]] | date=2026-05-08 | url=https://www.chinadailyasia.com/hk/article/633198 | access-date=2026-05-09|last=Mo|first=Jingxi}}</ref> [[Сурет:06-6159@PEK (20260503184823).jpg|thumb|АҚШ Әскери-әуе күштерінің C-17 ұшағы 3 мамырда [[Бейжің халықаралық әуежайы]]на қонды]] 3 мамырда [[South China Morning Post]] басылымы Бейжің астаналық халықаралық әуежайына АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі C-17 ұшағы келіп қонғанын хабарлады. Мұндай ұшақтар әдетте шетелдік сапарлар алдында президенттің немесе вице-президенттің кортежін және қосымша жабдықтарды, соның ішінде «Аң» ({{lang-en|The Beast}}) деп аталатын «президенттің брондалған кортежін» тасымалдау үшін қолданылады. Бұл оқиға Трамптың Қытайға жоспарланған сапарына дайындық басталып кеткені туралы болжамдарды күшейтті.<ref>{{Cite web |date=2026-05-03 |title=Are US Air Force C-17s flying cars into Beijing for Trump's China trip? |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3352263/are-us-air-force-c-17s-flying-cars-beijing-trumps-china-trip |access-date=2026-05-09 |website=[[South China Morning Post]] |language=en|last=Wang|first=Orange}}</ref> 6 мамырда Бейжің тас жолында терезелері қараңғыланған және АҚШ үкіметтік нөмірлері бар екі қара жол талғамайтын көлік (SUV) байқалды, бұл да Трамптың сапарына дайындық деп есептелді.<ref>{{Cite web |last=Seth |first=Nayan |date=2026-05-07 |title=Has 'the Beast' arrived in Beijing? Trump's motorcade SUVs spotted before visit |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3352682/has-beast-arrived-beijing-trumps-motorcade-suvs-spotted-visit |access-date=2026-05-08 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}</ref> 11 мамырда Қытай Сыртқы істер министрлігі Трамптың 12–15 мамыр аралығында Қытайға мемлекеттік сапармен келетінін растады. АҚШ баспасөз хатшысының негізгі орынбасары Анна Келли бұл сапар барысында Трамптың Аспан ғибадатханасына баратынын және мемлекеттік банкетке қатысатынын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=China confirms dates for Donald Trump's state visit to Beijing |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3353075/china-confirms-dates-donald-trumps-state-visit-beijing |access-date=11 May 2026 |work=[[South China Morning Post]] |date=11 May 2026 |language=en|last1=Sim|first1=Dewey|first2=Orange|last2=Wang}}</ref> Дәл осы күні Трамп Си Цзиньпинмен «Алты кепілдік» қағидаларынан ауытқи отырып, Тайваньға қару-жарақ сату мәселесін талқылайтынын хабарлады.<ref>{{Cite news |last1=McBride|first1=Courtney|last2=Sullivan|first2=Kate|last3=Lee|first3=Yian|date=11 May 2026|title=Trump Says He Will Discuss Taiwan Arms Sales at Xi Summit|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-05-11/senators-push-trump-on-taiwan-arms-package-ahead-of-xi-summit?srnd=phx-politics|access-date=12 May 2026|work=[[Bloomberg News]]}}</ref> Трамп Truth Social желісінде Қытайды «ғажайып ел» деп атап, бұл сапарды асыға күтетінін жазды.<ref>{{cite news |last1=Pringle |first1=Eleanor |title=Trump is already piling on the charm ahead of President Xi meeting—and he wants Elon Musk and Tim Cook in tow |url=https://fortune.com/2026/05/12/trump-charm-offensive-president-xi-cook-musk-china/ |access-date=12 May 2026 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=12 May 2026 |language=en}}</ref> 13 мамырда Қытайдың АҚШ-тағы елшісі [[Twitter|X]] желісінде Қытай-АҚШ қарым-қатынасындағы «төрт қызыл сызықтың» (Тайвань мәселесі, демократия мен адам құқықтары, жолдар мен саяси жүйелер және Қытайдың даму құқығы) бұзылмауы тиіс екенін мәлімдеді.<ref name=":5" /> == Сапар == === 12 мамыр === Трамп 12 мамырда Ақ үйден аттанды.<ref>{{cite news |last1=Smith |first1=David |title=Trump due in China for high-stakes summit with Xi Jinping, as Iran war looms over talks |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/13/trump-china-summit-xi-jinping-talks |access-date=13 May 2026 |work=[[The Guardian]] |date=13 May 2026}}</ref> Ол 13 мамыр күні кешке [[Бейжің халықаралық әуежайы]]на келіп қонды. Оны ҚХР Төрағасының орынбасары [[Хань Чжэн]], Қытайдың АҚШ-тағы елшісі [[Се Фэн]], Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары [[Ма Чжаосю]] және АҚШ-тың Қытайдағы елшісі [[Дэвид Пердью]], сондай-ақ құрметті қарауыл, әскери оркестр және Қытай мен Америка туларын бұлғаған 300-ге жуық қытайлық студент қарсы алды.<ref>{{Cite web |last1=Madhani |first1=Aamer |last2=Weissert |first2=Will |last3=Boak |first3=Josh |date=2026-05-13 |title=Trump arrives in Beijing for talks with China's Xi on Iran war, trade and US arms sales to Taiwan |url=https://apnews.com/article/trump-xi-china-trip-arrival-353c768987542843e2033aa684266879 |access-date=2026-05-13 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Трамп пен оның айналасындағылар кортежге отырып, Бейжіңдегі «[[Four Seasons]]<nowiki/>» қонақүйіне бет алды, ал делегацияның басқа мүшелері «[[Kempinski Hotel Beijing Yansha Center]]<nowiki/>» қонақүйіне орналасты.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=特朗普专机抵达北京 韩正等在机场迎接 |trans-title=Trump's plane arrived in Beijing, where Han Zheng and others greeted him at the airport. |url=https://www.rfi.fr/cn/%E6%94%BF%E6%B2%BB/20260513-%E7%89%B9%E6%9C%97%E6%99%AE%E4%B8%93%E6%9C%BA%E6%8A%B5%E8%BE%BE%E5%8C%97%E4%BA%AC-%E9%9F%A9%E6%AD%A3%E7%AD%89%E5%9C%A8%E6%9C%BA%E5%9C%BA%E8%BF%8E%E6%8E%A5 |access-date=2026-05-13 |website=[[Radio France Internationale]] |language=zh-Hans}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2026 жылдағы халықаралық қатынастар]] [[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] [[Санат:XXI ғасырдағы дипломатиялық конференциялар]] [[Санат:2026 жылдағы Бейжің]] [[Санат:Қытай-АҚШ қатынастары]] [[Санат:АҚШ президенттерінің мемлекеттік сапарлары]] [[Санат:Қытайға жасалған дипломатиялық сапарлар]] 9e7716i9ctg4lotpr2e6y4v8pv9g05f 3604688 3604686 2026-05-13T22:20:10Z 1nter pares 146705 /* */ 3604688 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>(АҚШ Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті.<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Michael R. |title=Hegseth Says China Has Assured the U.S. It Isn't Sending Arms to Iran |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-strait-of-hormuz-blockade-updates/card/BCptSReBelQWAsVLQVzj |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 16, 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> АҚШ Мемлекеттік хатшысы [[Марко Рубио]] 13 ақпанда Орталық сыртқы істер комиссиясы кеңсесінің директоры әрі Сыртқы істер министрі [[Ван И]]мен кездесті. Тараптар Президент Дональд Трамптың Қытайға жоспарланған сапарын да талқылады.<ref name="l128">{{cite web | title=Secretary Rubio's Meeting with Director of the Office of the CCP Central Foreign Affairs Commission and China's Foreign Minister Wang Yi | website=[[United States Department of State]] | date=2026-02-12 | url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/02/secretary-rubios-meeting-with-director-of-the-office-of-the-ccp-central-foreign-affairs-commission-and-chinas-foreign-minister-wang-yi/ | access-date=2026-05-09}}</ref> 30 сәуірде Ван И мемлекет басшыларының алдағы дипломатиялық қатынастарына қатысты алдын ала байланыс орнату мақсатында Марко Рубиомен телефон арқылы сөйлесті.<ref name="c373">{{cite web | title=王毅同美国国务卿鲁比奥通电话 | website=[[Ministry of Foreign Affairs (China)|Ministry of Foreign Affairs]] | date=2026-04-30 | url=https://www.mfa.gov.cn/wjdt_674879/wjbxw_674885/202604/t20260430_11903750.shtml | language=zh | access-date=2026-05-09|trans-title=Wang Yi Holds Phone Conversation with U.S. Secretary of State Rubio}}</ref> [[Стив Дэйнс]] 2025 жылы Президент Дональд Трамп қызметіне кіріскеннен бері Қытайға барған алғашқы екіпартиялық [[АҚШ Сенаты]]ның делегациясын бастап барды; топ мүшелері Бейжің мен Шанхайды аралап, Қытай шенеуніктерімен кездесті және технологиялық компаниялардың жұмысымен танысты. 7 мамырда Қытай Мемлекеттік кеңесінің премьері [[Ли Цян]] мен Бүкілқытайлық халық өкілдері жиналысы Тұрақты комитетінің төрағасы [[Чжао Лэцзи]] Бейжіңде делегациямен жеке-жеке кездесулер өткізді.<ref>{{Cite news |date=7 May 2026 |title=US senators urge stability, cooperation between US, China |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/us-senators-urge-stability-cooperation-between-us-china-2026-05-07/ |access-date=9 May 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="r261">{{cite web | title=Beijing calls for practical cooperation as US senators visit China | website=[[China Daily]] | date=2026-05-08 | url=https://www.chinadailyasia.com/hk/article/633198 | access-date=2026-05-09|last=Mo|first=Jingxi}}</ref> [[Сурет:06-6159@PEK (20260503184823).jpg|thumb|АҚШ Әскери-әуе күштерінің C-17 ұшағы 3 мамырда [[Бейжің халықаралық әуежайы]]на қонды]] 3 мамырда [[South China Morning Post]] басылымы Бейжің астаналық халықаралық әуежайына АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі C-17 ұшағы келіп қонғанын хабарлады. Мұндай ұшақтар әдетте шетелдік сапарлар алдында президенттің немесе вице-президенттің кортежін және қосымша жабдықтарды, соның ішінде «Аң» ({{lang-en|The Beast}}) деп аталатын «президенттің брондалған кортежін» тасымалдау үшін қолданылады. Бұл оқиға Трамптың Қытайға жоспарланған сапарына дайындық басталып кеткені туралы болжамдарды күшейтті.<ref>{{Cite web |date=2026-05-03 |title=Are US Air Force C-17s flying cars into Beijing for Trump's China trip? |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3352263/are-us-air-force-c-17s-flying-cars-beijing-trumps-china-trip |access-date=2026-05-09 |website=[[South China Morning Post]] |language=en|last=Wang|first=Orange}}</ref> 6 мамырда Бейжің тас жолында терезелері қараңғыланған және АҚШ үкіметтік нөмірлері бар екі қара жол талғамайтын көлік (SUV) байқалды, бұл да Трамптың сапарына дайындық деп есептелді.<ref>{{Cite web |last=Seth |first=Nayan |date=2026-05-07 |title=Has 'the Beast' arrived in Beijing? Trump's motorcade SUVs spotted before visit |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3352682/has-beast-arrived-beijing-trumps-motorcade-suvs-spotted-visit |access-date=2026-05-08 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}</ref> 11 мамырда Қытай Сыртқы істер министрлігі Трамптың 12–15 мамыр аралығында Қытайға мемлекеттік сапармен келетінін растады. АҚШ баспасөз хатшысының негізгі орынбасары Анна Келли бұл сапар барысында Трамптың Аспан ғибадатханасына баратынын және мемлекеттік банкетке қатысатынын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=China confirms dates for Donald Trump's state visit to Beijing |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3353075/china-confirms-dates-donald-trumps-state-visit-beijing |access-date=11 May 2026 |work=[[South China Morning Post]] |date=11 May 2026 |language=en|last1=Sim|first1=Dewey|first2=Orange|last2=Wang}}</ref> Дәл осы күні Трамп Си Цзиньпинмен «Алты кепілдік» қағидаларынан ауытқи отырып, Тайваньға қару-жарақ сату мәселесін талқылайтынын хабарлады.<ref>{{Cite news |last1=McBride|first1=Courtney|last2=Sullivan|first2=Kate|last3=Lee|first3=Yian|date=11 May 2026|title=Trump Says He Will Discuss Taiwan Arms Sales at Xi Summit|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-05-11/senators-push-trump-on-taiwan-arms-package-ahead-of-xi-summit?srnd=phx-politics|access-date=12 May 2026|work=[[Bloomberg News]]}}</ref> Трамп Truth Social желісінде Қытайды «ғажайып ел» деп атап, бұл сапарды асыға күтетінін жазды.<ref>{{cite news |last1=Pringle |first1=Eleanor |title=Trump is already piling on the charm ahead of President Xi meeting—and he wants Elon Musk and Tim Cook in tow |url=https://fortune.com/2026/05/12/trump-charm-offensive-president-xi-cook-musk-china/ |access-date=12 May 2026 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=12 May 2026 |language=en}}</ref> 13 мамырда Қытайдың АҚШ-тағы елшісі [[Twitter|X]] желісінде Қытай-АҚШ қарым-қатынасындағы «төрт қызыл сызықтың» (Тайвань мәселесі, демократия мен адам құқықтары, жолдар мен саяси жүйелер және Қытайдың даму құқығы) бұзылмауы тиіс екенін мәлімдеді.<ref name=":5" /> == Сапар == === 12 мамыр === Трамп 12 мамырда Ақ үйден аттанды.<ref>{{cite news |last1=Smith |first1=David |title=Trump due in China for high-stakes summit with Xi Jinping, as Iran war looms over talks |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/13/trump-china-summit-xi-jinping-talks |access-date=13 May 2026 |work=[[The Guardian]] |date=13 May 2026}}</ref> Ол 13 мамыр күні кешке [[Бейжің халықаралық әуежайы]]на келіп қонды. Оны ҚХР Төрағасының орынбасары [[Хань Чжэн]], Қытайдың АҚШ-тағы елшісі [[Се Фэн]], Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары [[Ма Чжаосю]] және АҚШ-тың Қытайдағы елшісі [[Дэвид Пердью]], сондай-ақ құрметті қарауыл, әскери оркестр және Қытай мен Америка туларын бұлғаған 300-ге жуық қытайлық студент қарсы алды.<ref>{{Cite web |last1=Madhani |first1=Aamer |last2=Weissert |first2=Will |last3=Boak |first3=Josh |date=2026-05-13 |title=Trump arrives in Beijing for talks with China's Xi on Iran war, trade and US arms sales to Taiwan |url=https://apnews.com/article/trump-xi-china-trip-arrival-353c768987542843e2033aa684266879 |access-date=2026-05-13 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Трамп пен оның айналасындағылар кортежге отырып, Бейжіңдегі «[[Four Seasons]]<nowiki/>» қонақүйіне бет алды, ал делегацияның басқа мүшелері «[[Kempinski Hotel Beijing Yansha Center]]<nowiki/>» қонақүйіне орналасты.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=特朗普专机抵达北京 韩正等在机场迎接 |trans-title=Trump's plane arrived in Beijing, where Han Zheng and others greeted him at the airport. |url=https://www.rfi.fr/cn/%E6%94%BF%E6%B2%BB/20260513-%E7%89%B9%E6%9C%97%E6%99%AE%E4%B8%93%E6%9C%BA%E6%8A%B5%E8%BE%BE%E5%8C%97%E4%BA%AC-%E9%9F%A9%E6%AD%A3%E7%AD%89%E5%9C%A8%E6%9C%BA%E5%9C%BA%E8%BF%8E%E6%8E%A5 |access-date=2026-05-13 |website=[[Radio France Internationale]] |language=zh-Hans}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2026 жылдағы халықаралық қатынастар]] [[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] [[Санат:XXI ғасырдағы дипломатиялық конференциялар]] [[Санат:2026 жылдағы Бейжің]] [[Санат:Қытай-АҚШ қатынастары]] [[Санат:АҚШ президенттерінің мемлекеттік сапарлары]] [[Санат:Қытайға жасалған дипломатиялық сапарлар]] ray4o9ut6s2repdz2tsohdqyoslq1wb 3604689 3604688 2026-05-13T22:22:29Z 1nter pares 146705 "[[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]]" бетін қорғады ([Өңдеу=Тіркелгісіздерге тиым] (мәңгі) [Жылжыту=Тіркелгісіздерге тиым] (мәңгі)) 3604688 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Оқиға | атауы = Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары | сурет = Back on the world stage (1).jpg | сурет атауы = Дональд Трамп 12 мамырда Ақ үйден шығып, Қытайға бет алды | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 12–15 мамыр 2026 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Бейжің]] | координат = | сондай-ақ белгілі = | түрі = Мемлекеттік сапар | тақырып = | себебі = | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = | түсірген = | қатысушылар = [[Дональд Трамп]] <small>(АҚШ Президенті)</small><br>[[Марко Рубио]] <small>(АҚШ Мемлекеттік хатшысы)</small><br>[[Пит Хегсет]] <small>(АҚШ Соғыс министрі)</small><br>[[Си Цзиньпин]] <small>(Қытай басшысы)</small><br>[[​Ван И]] <small>(Қытай сыртқы істер министрі)</small> | нәтижесі = | шығын1 = | шығын2 = | шығын3 = | өлім = | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} 2026 жылғы 12–15 мамыр аралығында [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Дональд Трамп]] [[Қытай]]ға мемлекеттік сапармен барады. Бұл — Трамптың Қытайға жасаған екінші мемлекеттік сапары, сонымен қатар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші президенттік мерзіміндегі]] алғашқы сапары болып табылады. Трамптың Қытайға алғашқы мемлекеттік сапары оның бірінші президенттігі тұсында, 2017 жылдың қарашасында өткен болатын, ол кезде оны Қытай басшысы [[Си Цзиньпин]] қабылдаған еді. Бұл сондай-ақ АҚШ президентінің соңғы тоғыз жылға жуық уақыт ішіндегі Қытайға жасаған алғашқы сапары (соңғы рет 2017 жылы Трамптың өзі барған). == Алғышарттар == Қытай Төрағасы және ҚКП Бас хатшысы [[Си Цзиньпин]] мен АҚШ Президенті [[Дональд Трамп]] Трамптың екінші президенттік мерзіміндегі алғашқы кездесуін 2025 жылғы 30 қазанда Пусан саммитінде өткізді. Кездесу барысында Трамп келесі жылдың сәуір айында Қытайға баруды жоспарлап отырғанын мәлімдеп, Си Цзиньпинді өзіне ыңғайлы уақытта Америка Құрама Штаттарына келуге шақырды.<ref name="德國之聲1">{{cite web |author=Zhou |first=Zixin |date=2025-10-30 |title=時隔六年見川普 習近平：美中不應陷報復循環 |trans-title=Xi Jinping: The US and China should not be trapped in a cycle of retaliation after meeting Trump for the first time in six years. |url=https://www.dw.com/zh-hant/a-74549690 |access-date=2025-10-30 |website=[[Deutsche Welle]] |language=zh-hant}}</ref> Мемлекеттік сапар сәуірдің алғашқы аптасына жоспарланған болатын, бірақ [[Ирандағы соғыс (2026)|2026 жылғы Иран соғысына]] байланысты кездесу мамыр айына шегерілді.<ref>{{cite web |last1=Kine |first1=Phelim |last2=Messerly |first2=Megan |date=February 9, 2026 |title=Trump-Xi summit set for first week of April |url=https://subscriber.politicopro.com/article/2026/02/trump-xi-summit-set-for-first-week-of-april-00771590 |access-date=February 17, 2026 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 March 2026 |title=Trump delays China trip citing Iran war tensions |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9e0z7v3nxo |access-date=17 March 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> 25 наурызда [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]] Трамптың сапары 12-15 мамыр аралығында өтетінін ресми түрде жариялады.<ref>{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |date=2026-03-25 |title=Trump will travel to Beijing for rescheduled China trip May 12–15, after delay due to Iran war |url=https://apnews.com/article/trump-china-trip-iran-war-401c4c33a01b2acce72e96eb8058f8cc |access-date=2026-05-08 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref><ref name="t288">{{cite web | last1=Feingold | first1=Spencer | last2=Schive | first2=Miriam | title=US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit | website=[[World Economic Forum]] | date=2026-05-08 | url=https://www.weforum.org/stories/2026/05/what-to-expect-trump-xi-summit-china-us/ | access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=Donald Trump to visit Xi Jinping in May after Iran war postponement |url=https://www.bbc.com/news/articles/c05dpr1m71go |access-date=2026-05-09 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=Ewe|first=Koh}}</ref> Саммит қарсаңында [[Иран]]мен арадағы қақтығысқа қатысты аймақтық қауіпсіздік мәселелері дипломатиялық күн тәртібінің негізгі тақырыбына айналды. 16 сәуірде Қорғаныс министрі [[Пит Хегсет]] Бейжіңнің Ақ үйге Иранға қару-жарақ жібермейтіні, соның ішінде Иран әскерилеріне «жер-әуе» класындағы зымырандарды беру мүмкіндігін үзілді-кесілді жоққа шығаратыны туралы жоғары деңгейде кепілдік бергенін мәлімдеді. Хегсет бұл жетістікті Президент Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы «берік әрі тікелей қарым-қатынастың» нәтижесі деп бағалап, бұл кепілдіктердің Бейжіңдегі алдағы кездесу үшін маңызы зор екенін атап өтті.<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Michael R. |title=Hegseth Says China Has Assured the U.S. It Isn't Sending Arms to Iran |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-strait-of-hormuz-blockade-updates/card/BCptSReBelQWAsVLQVzj |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 16, 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> АҚШ Мемлекеттік хатшысы [[Марко Рубио]] 13 ақпанда Орталық сыртқы істер комиссиясы кеңсесінің директоры әрі Сыртқы істер министрі [[Ван И]]мен кездесті. Тараптар Президент Дональд Трамптың Қытайға жоспарланған сапарын да талқылады.<ref name="l128">{{cite web | title=Secretary Rubio's Meeting with Director of the Office of the CCP Central Foreign Affairs Commission and China's Foreign Minister Wang Yi | website=[[United States Department of State]] | date=2026-02-12 | url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/02/secretary-rubios-meeting-with-director-of-the-office-of-the-ccp-central-foreign-affairs-commission-and-chinas-foreign-minister-wang-yi/ | access-date=2026-05-09}}</ref> 30 сәуірде Ван И мемлекет басшыларының алдағы дипломатиялық қатынастарына қатысты алдын ала байланыс орнату мақсатында Марко Рубиомен телефон арқылы сөйлесті.<ref name="c373">{{cite web | title=王毅同美国国务卿鲁比奥通电话 | website=[[Ministry of Foreign Affairs (China)|Ministry of Foreign Affairs]] | date=2026-04-30 | url=https://www.mfa.gov.cn/wjdt_674879/wjbxw_674885/202604/t20260430_11903750.shtml | language=zh | access-date=2026-05-09|trans-title=Wang Yi Holds Phone Conversation with U.S. Secretary of State Rubio}}</ref> [[Стив Дэйнс]] 2025 жылы Президент Дональд Трамп қызметіне кіріскеннен бері Қытайға барған алғашқы екіпартиялық [[АҚШ Сенаты]]ның делегациясын бастап барды; топ мүшелері Бейжің мен Шанхайды аралап, Қытай шенеуніктерімен кездесті және технологиялық компаниялардың жұмысымен танысты. 7 мамырда Қытай Мемлекеттік кеңесінің премьері [[Ли Цян]] мен Бүкілқытайлық халық өкілдері жиналысы Тұрақты комитетінің төрағасы [[Чжао Лэцзи]] Бейжіңде делегациямен жеке-жеке кездесулер өткізді.<ref>{{Cite news |date=7 May 2026 |title=US senators urge stability, cooperation between US, China |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/us-senators-urge-stability-cooperation-between-us-china-2026-05-07/ |access-date=9 May 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="r261">{{cite web | title=Beijing calls for practical cooperation as US senators visit China | website=[[China Daily]] | date=2026-05-08 | url=https://www.chinadailyasia.com/hk/article/633198 | access-date=2026-05-09|last=Mo|first=Jingxi}}</ref> [[Сурет:06-6159@PEK (20260503184823).jpg|thumb|АҚШ Әскери-әуе күштерінің C-17 ұшағы 3 мамырда [[Бейжің халықаралық әуежайы]]на қонды]] 3 мамырда [[South China Morning Post]] басылымы Бейжің астаналық халықаралық әуежайына АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі C-17 ұшағы келіп қонғанын хабарлады. Мұндай ұшақтар әдетте шетелдік сапарлар алдында президенттің немесе вице-президенттің кортежін және қосымша жабдықтарды, соның ішінде «Аң» ({{lang-en|The Beast}}) деп аталатын «президенттің брондалған кортежін» тасымалдау үшін қолданылады. Бұл оқиға Трамптың Қытайға жоспарланған сапарына дайындық басталып кеткені туралы болжамдарды күшейтті.<ref>{{Cite web |date=2026-05-03 |title=Are US Air Force C-17s flying cars into Beijing for Trump's China trip? |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3352263/are-us-air-force-c-17s-flying-cars-beijing-trumps-china-trip |access-date=2026-05-09 |website=[[South China Morning Post]] |language=en|last=Wang|first=Orange}}</ref> 6 мамырда Бейжің тас жолында терезелері қараңғыланған және АҚШ үкіметтік нөмірлері бар екі қара жол талғамайтын көлік (SUV) байқалды, бұл да Трамптың сапарына дайындық деп есептелді.<ref>{{Cite web |last=Seth |first=Nayan |date=2026-05-07 |title=Has 'the Beast' arrived in Beijing? Trump's motorcade SUVs spotted before visit |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3352682/has-beast-arrived-beijing-trumps-motorcade-suvs-spotted-visit |access-date=2026-05-08 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}</ref> 11 мамырда Қытай Сыртқы істер министрлігі Трамптың 12–15 мамыр аралығында Қытайға мемлекеттік сапармен келетінін растады. АҚШ баспасөз хатшысының негізгі орынбасары Анна Келли бұл сапар барысында Трамптың Аспан ғибадатханасына баратынын және мемлекеттік банкетке қатысатынын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=China confirms dates for Donald Trump's state visit to Beijing |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3353075/china-confirms-dates-donald-trumps-state-visit-beijing |access-date=11 May 2026 |work=[[South China Morning Post]] |date=11 May 2026 |language=en|last1=Sim|first1=Dewey|first2=Orange|last2=Wang}}</ref> Дәл осы күні Трамп Си Цзиньпинмен «Алты кепілдік» қағидаларынан ауытқи отырып, Тайваньға қару-жарақ сату мәселесін талқылайтынын хабарлады.<ref>{{Cite news |last1=McBride|first1=Courtney|last2=Sullivan|first2=Kate|last3=Lee|first3=Yian|date=11 May 2026|title=Trump Says He Will Discuss Taiwan Arms Sales at Xi Summit|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-05-11/senators-push-trump-on-taiwan-arms-package-ahead-of-xi-summit?srnd=phx-politics|access-date=12 May 2026|work=[[Bloomberg News]]}}</ref> Трамп Truth Social желісінде Қытайды «ғажайып ел» деп атап, бұл сапарды асыға күтетінін жазды.<ref>{{cite news |last1=Pringle |first1=Eleanor |title=Trump is already piling on the charm ahead of President Xi meeting—and he wants Elon Musk and Tim Cook in tow |url=https://fortune.com/2026/05/12/trump-charm-offensive-president-xi-cook-musk-china/ |access-date=12 May 2026 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=12 May 2026 |language=en}}</ref> 13 мамырда Қытайдың АҚШ-тағы елшісі [[Twitter|X]] желісінде Қытай-АҚШ қарым-қатынасындағы «төрт қызыл сызықтың» (Тайвань мәселесі, демократия мен адам құқықтары, жолдар мен саяси жүйелер және Қытайдың даму құқығы) бұзылмауы тиіс екенін мәлімдеді.<ref name=":5" /> == Сапар == === 12 мамыр === Трамп 12 мамырда Ақ үйден аттанды.<ref>{{cite news |last1=Smith |first1=David |title=Trump due in China for high-stakes summit with Xi Jinping, as Iran war looms over talks |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/13/trump-china-summit-xi-jinping-talks |access-date=13 May 2026 |work=[[The Guardian]] |date=13 May 2026}}</ref> Ол 13 мамыр күні кешке [[Бейжің халықаралық әуежайы]]на келіп қонды. Оны ҚХР Төрағасының орынбасары [[Хань Чжэн]], Қытайдың АҚШ-тағы елшісі [[Се Фэн]], Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары [[Ма Чжаосю]] және АҚШ-тың Қытайдағы елшісі [[Дэвид Пердью]], сондай-ақ құрметті қарауыл, әскери оркестр және Қытай мен Америка туларын бұлғаған 300-ге жуық қытайлық студент қарсы алды.<ref>{{Cite web |last1=Madhani |first1=Aamer |last2=Weissert |first2=Will |last3=Boak |first3=Josh |date=2026-05-13 |title=Trump arrives in Beijing for talks with China's Xi on Iran war, trade and US arms sales to Taiwan |url=https://apnews.com/article/trump-xi-china-trip-arrival-353c768987542843e2033aa684266879 |access-date=2026-05-13 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Трамп пен оның айналасындағылар кортежге отырып, Бейжіңдегі «[[Four Seasons]]<nowiki/>» қонақүйіне бет алды, ал делегацияның басқа мүшелері «[[Kempinski Hotel Beijing Yansha Center]]<nowiki/>» қонақүйіне орналасты.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=特朗普专机抵达北京 韩正等在机场迎接 |trans-title=Trump's plane arrived in Beijing, where Han Zheng and others greeted him at the airport. |url=https://www.rfi.fr/cn/%E6%94%BF%E6%B2%BB/20260513-%E7%89%B9%E6%9C%97%E6%99%AE%E4%B8%93%E6%9C%BA%E6%8A%B5%E8%BE%BE%E5%8C%97%E4%BA%AC-%E9%9F%A9%E6%AD%A3%E7%AD%89%E5%9C%A8%E6%9C%BA%E5%9C%BA%E8%BF%8E%E6%8E%A5 |access-date=2026-05-13 |website=[[Radio France Internationale]] |language=zh-Hans}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2026 жылдағы халықаралық қатынастар]] [[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] [[Санат:XXI ғасырдағы дипломатиялық конференциялар]] [[Санат:2026 жылдағы Бейжің]] [[Санат:Қытай-АҚШ қатынастары]] [[Санат:АҚШ президенттерінің мемлекеттік сапарлары]] [[Санат:Қытайға жасалған дипломатиялық сапарлар]] ray4o9ut6s2repdz2tsohdqyoslq1wb 14 781313 3604673 2026-05-13T21:50:08Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:XXI ғасырдағы конференциялар]] [[Санат:Ғасырлар бойынша дипломатиялық конференциялар]] [[Санат:XXI ғасырдағы халықаралық қатынастар]] 3604673 wikitext text/x-wiki [[Санат:XXI ғасырдағы конференциялар]] [[Санат:Ғасырлар бойынша дипломатиялық конференциялар]] [[Санат:XXI ғасырдағы халықаралық қатынастар]] h9lkhzndy3qovxezqhuv9i1epfwdz1j 14 781314 3604674 2026-05-13T21:51:34Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Ғасырлар бойынша конференциялар]] [[Санат:XXI ғасыр]] 3604674 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ғасырлар бойынша конференциялар]] [[Санат:XXI ғасыр]] g9qq8pqmj182hnxb5q1wu86i7pbhg89 14 781315 3604675 2026-05-13T21:53:32Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Ғасырлар бойынша конференциялар]] [[Санат:Ғасырлар бойынша санаттар]] 3604675 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ғасырлар бойынша конференциялар]] [[Санат:Ғасырлар бойынша санаттар]] gbypmp2pyom42ucqyjtstuhl40mopil 3604676 3604675 2026-05-13T21:54:18Z 1nter pares 146705 /* */ 3604676 wikitext text/x-wiki [[Санат:Кезеңдер бойынша конференциялар]] [[Санат:Ғасырлар бойынша санаттар]] eobxn52crl80vtbi8k9oiuwo9bn8491 14 781316 3604677 2026-05-13T21:54:58Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Конференциялар]] [[Санат:Кезеңдер бойынша санаттар]] 3604677 wikitext text/x-wiki [[Санат:Конференциялар]] [[Санат:Кезеңдер бойынша санаттар]] 6uobiw5ynhkeoh1kat6bax8hzs0582h 14 781317 3604678 2026-05-13T21:57:05Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Қытай екіжақты қатынастары]] [[Санат:АҚШ екіжақты қатынастары]] 3604678 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қытай екіжақты қатынастары]] [[Санат:АҚШ екіжақты қатынастары]] m5w19aayja9h1bndfc95rrandc3349v 14 781318 3604679 2026-05-13T21:59:22Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Баратын елі бойынша дипломатиялық сапарлар]] [[Санат:Қытай сыртқы қатынастары]] 3604679 wikitext text/x-wiki [[Санат:Баратын елі бойынша дипломатиялық сапарлар]] [[Санат:Қытай сыртқы қатынастары]] 7224p0ngmrth4hjbqtcfjz8fh7mwkeg 14 781319 3604680 2026-05-13T22:01:43Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Мемлекет басшыларының дипломатиялық сапарлары]] [[Санат:Үкімет басшыларының дипломатиялық сапарлары]] [[Санат:АҚШ президенттерінің тарихы]] [[Санат:АҚШ дипломатиялық қатынастары]] 3604680 wikitext text/x-wiki [[Санат:Мемлекет басшыларының дипломатиялық сапарлары]] [[Санат:Үкімет басшыларының дипломатиялық сапарлары]] [[Санат:АҚШ президенттерінің тарихы]] [[Санат:АҚШ дипломатиялық қатынастары]] 5hci7by8nfol50ilmmuiy44ub2gzpux 14 781320 3604681 2026-05-13T22:03:07Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:АҚШ үкіметінің тарихы]] [[Санат:АҚШ президенттігі]] 3604681 wikitext text/x-wiki [[Санат:АҚШ үкіметінің тарихы]] [[Санат:АҚШ президенттігі]] 6khbhpy1khpwcuuyof7a9pdoskpns4b 3 781321 3604687 2026-05-13T22:19:33Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604687 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=TheEagleNebula}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 03:19, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) sekzscxushv8h1pdmj9vf53g4qbdt4p 3 781322 3604712 2026-05-13T22:47:01Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604712 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ivan357828}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 03:47, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) qj91erduflf48sz7felnpab8960v4nw 3 781323 3604713 2026-05-13T22:57:12Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604713 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Vodniciarv}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 03:57, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) 3u9g96b6acahhfvy3mx4uztgdxijt93 3 781324 3604720 2026-05-14T02:01:57Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604720 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ssuyuen}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 07:01, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) 0bolfllk6g4711x22jf1rw4tuzj95nc 3 781325 3604727 2026-05-14T03:54:06Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604727 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=SailorChibiMoon797}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 08:54, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) 2smwwfd576hkz9p7hqqwqyvu28k0bpn 3 781326 3604740 2026-05-14T04:15:47Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604740 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Dik0shi}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 09:15, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) dn5xrmllprwo8qxdwmy3f0dd10cwd74 3 781327 3604756 2026-05-14T04:52:53Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604756 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ADIDKCKD}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 09:52, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) nyk1b0bt8y4nrwi3mnfsvya3ilhz8kp 0 781328 3604785 2026-05-14T05:31:57Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Шаньдун]] бетін [[Шаньдун түбегі]] бетіне жылжытты: Мұнда сілтейтін беттер, түбек емес, Шаньдун провинциясы туралы 3604785 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Шаньдун түбегі]] odfsx2x44esinpawmjrj61kdys3o3le 0 781329 3604792 2026-05-14T05:35:38Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Онфлер]] бетін [[Онфлёр]] бетіне жылжытты 3604792 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Онфлёр]] nabrfj8fcyoi89csswvrr1dff9ik9dj 1 781330 3604794 2026-05-14T05:35:39Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Талқылау:Онфлер]] бетін [[Талқылау:Онфлёр]] бетіне жылжытты 3604794 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Талқылау:Онфлёр]] mtep8cfeaj5kmf71gx2id8rbqxvxa9w 0 781331 3604819 2026-05-14T06:00:23Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 3604819 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] eztpdfvjwbbyuzy98cwlwiudewzhvof 3604832 3604819 2026-05-14T06:37:16Z Мағыпар 100137 толықтыру 3604832 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 40xqw1qffjdjd7qomnpv7x7knj6okn8 3604833 3604832 2026-05-14T06:39:45Z Мағыпар 100137 дереккөз 3604833 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 6amgpnli67dz2ctkksa8xt8ngccz4dq 3604834 3604833 2026-05-14T06:42:09Z Мағыпар 100137 толықтыру 3604834 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 5n6f1dvnyqhinyg93sqqb1hj1j39jie 3604835 3604834 2026-05-14T06:44:11Z Мағыпар 100137 дереккөз 3604835 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 0ftt3itu6xdod6s90x8dkhzh6rb7t7d 3604837 3604835 2026-05-14T06:46:08Z Мағыпар 100137 толықтыру 3604837 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] g235m9tu5hexzcv3cjux634vrcd2fhm 3604839 3604837 2026-05-14T06:48:12Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3604839 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] dq5izgfqdalqtzd0tvbfbx8yiuqzpus 3604841 3604839 2026-05-14T06:50:03Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3604841 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 3efxkscmcjdgcy3zrkvbxg661g37wdz 3604843 3604841 2026-05-14T06:52:12Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3604843 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] tjb8a6wo88wyc6hropdfaqzn3wpwggr 3604844 3604843 2026-05-14T06:56:48Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3604844 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 7z84cl26g896gen8skh7enbs9yj7xyw 3604845 3604844 2026-05-14T06:57:46Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3604845 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] jkl4dgv228juflfwcggennpy3jp5q3x 3604847 3604845 2026-05-14T07:02:23Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3604847 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] hwtx1gfeu185ijgqe5dh66i7hk86qh9 3604848 3604847 2026-05-14T07:05:43Z Мағыпар 100137 толықтыру 3604848 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] beii53nhlugl35ptjyxj8dfexbv1z8x 3604849 3604848 2026-05-14T07:08:02Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3604849 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. Қалада Добруш облыстық мәдениет сарайы, «Мелиоратор» қоғамдық орталығы және Добруш әлеуметтік-мәдени орталығы орналасқан. Добрушта сондай-ақ облыстық балалар кітапханасы бар. Добруш облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 2002 жылдан бері жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] dspedep887w2tr8uydxxc6ad1j5v15x 3604850 3604849 2026-05-14T07:10:13Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3604850 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. Қалада Добруш облыстық мәдениет сарайы, «Мелиоратор» қоғамдық орталығы және Добруш әлеуметтік-мәдени орталығы орналасқан. Добрушта сондай-ақ облыстық балалар кітапханасы бар. Добруш облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 2002 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/dobrush/|title=Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] jlivz5sr9eq6gltuldg2dzeue55cpei 3604852 3604850 2026-05-14T07:15:12Z Мағыпар 100137 толықтыру 3604852 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. Қалада Добруш облыстық мәдениет сарайы, «Мелиоратор» қоғамдық орталығы және Добруш әлеуметтік-мәдени орталығы орналасқан. Добрушта сондай-ақ облыстық балалар кітапханасы бар. Добруш облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 2002 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/dobrush/|title=Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Добруш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы 2007 жылы XIX ғасырдағы ғимаратта ашылды. Көрмеде аймақтың тарихы, халықтық рәсімдер және фарфор зауытының өнімдері көрсетілген. Мұражайдың алдында Ф.Паскевичке ескерткіш бар. Қала «он үш көпір қаласы» немесе «Беларусь Венециясы» деп аталады, себебі Ипут өзені көптеген көпірлермен (XIX ғасырдағы Бауман көпірі және Мыңжылдық жаяу жүргіншілер көпірі) байланысқан аралдарды құрайтын тармақтарға бөлініп, тармақталған. Басқа көрікті жерлерге қала орталығындағы жазушы Иван Шамякинге арналған ескерткіш жатады. Ипут өзеніндегі «Арал» туристік аймағы демалыс және қайықпен серуендеуді ұсынады. Добруш Гомель облысының «Алтын сақина» туристік бағытына кіреді. Айналадағы аумақта Корманың Әулие Джон монастырына (Корма агроқалашығында) бару керек, онда Корманың Әулие Джонының жәдігерлері сақталған және Беларусь, Ресей және Украина шекараларының түйіскен жеріндегі Достық ескерткіші мемориалына бару керек. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] feeivxb9x9oytbsuu8xe5ll7n8zfmi4 3604853 3604852 2026-05-14T07:16:19Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ дереккөз 3604853 wikitext text/x-wiki '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. Қалада Добруш облыстық мәдениет сарайы, «Мелиоратор» қоғамдық орталығы және Добруш әлеуметтік-мәдени орталығы орналасқан. Добрушта сондай-ақ облыстық балалар кітапханасы бар. Добруш облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 2002 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/dobrush/|title=Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Добруш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы 2007 жылы XIX ғасырдағы ғимаратта ашылды. Көрмеде аймақтың тарихы, халықтық рәсімдер және фарфор зауытының өнімдері көрсетілген. Мұражайдың алдында Ф.Паскевичке ескерткіш бар. Қала «он үш көпір қаласы» немесе «Беларусь Венециясы» деп аталады, себебі Ипут өзені көптеген көпірлермен (XIX ғасырдағы Бауман көпірі және Мыңжылдық жаяу жүргіншілер көпірі) байланысқан аралдарды құрайтын тармақтарға бөлініп, тармақталған. Басқа көрікті жерлерге қала орталығындағы жазушы Иван Шамякинге арналған ескерткіш жатады. Ипут өзеніндегі «Арал» туристік аймағы демалыс және қайықпен серуендеуді ұсынады. Добруш Гомель облысының «Алтын сақина» туристік бағытына кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dobrush.htm|title=Карта Добруша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 2m766zzsm50v8fivcd3ec7ah39p0x6g 3604854 3604853 2026-05-14T07:18:47Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3604854 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Добруш |шынайы атауы = {{lang-be|До́бруш}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. Қалада Добруш облыстық мәдениет сарайы, «Мелиоратор» қоғамдық орталығы және Добруш әлеуметтік-мәдени орталығы орналасқан. Добрушта сондай-ақ облыстық балалар кітапханасы бар. Добруш облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 2002 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/dobrush/|title=Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Добруш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы 2007 жылы XIX ғасырдағы ғимаратта ашылды. Көрмеде аймақтың тарихы, халықтық рәсімдер және фарфор зауытының өнімдері көрсетілген. Мұражайдың алдында Ф.Паскевичке ескерткіш бар. Қала «он үш көпір қаласы» немесе «Беларусь Венециясы» деп аталады, себебі Ипут өзені көптеген көпірлермен (XIX ғасырдағы Бауман көпірі және Мыңжылдық жаяу жүргіншілер көпірі) байланысқан аралдарды құрайтын тармақтарға бөлініп, тармақталған. Басқа көрікті жерлерге қала орталығындағы жазушы Иван Шамякинге арналған ескерткіш жатады. Ипут өзеніндегі «Арал» туристік аймағы демалыс және қайықпен серуендеуді ұсынады. Добруш Гомель облысының «Алтын сақина» туристік бағытына кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dobrush.htm|title=Карта Добруша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] kne5a3nw5hskebozlq7xyg46zy2tqud 3604855 3604854 2026-05-14T07:19:22Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3604855 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Добруш |шынайы атауы = {{lang-be|До́бруш}} |сурет = Old Dobrush.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. Қалада Добруш облыстық мәдениет сарайы, «Мелиоратор» қоғамдық орталығы және Добруш әлеуметтік-мәдени орталығы орналасқан. Добрушта сондай-ақ облыстық балалар кітапханасы бар. Добруш облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 2002 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/dobrush/|title=Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Добруш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы 2007 жылы XIX ғасырдағы ғимаратта ашылды. Көрмеде аймақтың тарихы, халықтық рәсімдер және фарфор зауытының өнімдері көрсетілген. Мұражайдың алдында Ф.Паскевичке ескерткіш бар. Қала «он үш көпір қаласы» немесе «Беларусь Венециясы» деп аталады, себебі Ипут өзені көптеген көпірлермен (XIX ғасырдағы Бауман көпірі және Мыңжылдық жаяу жүргіншілер көпірі) байланысқан аралдарды құрайтын тармақтарға бөлініп, тармақталған. Басқа көрікті жерлерге қала орталығындағы жазушы Иван Шамякинге арналған ескерткіш жатады. Ипут өзеніндегі «Арал» туристік аймағы демалыс және қайықпен серуендеуді ұсынады. Добруш Гомель облысының «Алтын сақина» туристік бағытына кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dobrush.htm|title=Карта Добруша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] reb2lycoym9xd1loclbu47bcscjf6vw 3604856 3604855 2026-05-14T07:21:08Z Мағыпар 100137 үлгі 3604856 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Добруш |шынайы атауы = {{lang-be|До́бруш}} |сурет = Old Dobrush.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =25 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =19 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. Қалада Добруш облыстық мәдениет сарайы, «Мелиоратор» қоғамдық орталығы және Добруш әлеуметтік-мәдени орталығы орналасқан. Добрушта сондай-ақ облыстық балалар кітапханасы бар. Добруш облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 2002 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/dobrush/|title=Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Добруш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы 2007 жылы XIX ғасырдағы ғимаратта ашылды. Көрмеде аймақтың тарихы, халықтық рәсімдер және фарфор зауытының өнімдері көрсетілген. Мұражайдың алдында Ф.Паскевичке ескерткіш бар. Қала «он үш көпір қаласы» немесе «Беларусь Венециясы» деп аталады, себебі Ипут өзені көптеген көпірлермен (XIX ғасырдағы Бауман көпірі және Мыңжылдық жаяу жүргіншілер көпірі) байланысқан аралдарды құрайтын тармақтарға бөлініп, тармақталған. Басқа көрікті жерлерге қала орталығындағы жазушы Иван Шамякинге арналған ескерткіш жатады. Ипут өзеніндегі «Арал» туристік аймағы демалыс және қайықпен серуендеуді ұсынады. Добруш Гомель облысының «Алтын сақина» туристік бағытына кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dobrush.htm|title=Карта Добруша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] m7hw53vvpg3ejyf9l6xhbrpbe135d1s 3604857 3604856 2026-05-14T07:21:47Z Мағыпар 100137 үлгі 3604857 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Добруш |шынайы атауы = {{lang-be|До́бруш}} |сурет = Old Dobrush.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = |ту = Flag of Dobruš, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =25 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =19 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. Қалада Добруш облыстық мәдениет сарайы, «Мелиоратор» қоғамдық орталығы және Добруш әлеуметтік-мәдени орталығы орналасқан. Добрушта сондай-ақ облыстық балалар кітапханасы бар. Добруш облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 2002 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/dobrush/|title=Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Добруш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы 2007 жылы XIX ғасырдағы ғимаратта ашылды. Көрмеде аймақтың тарихы, халықтық рәсімдер және фарфор зауытының өнімдері көрсетілген. Мұражайдың алдында Ф.Паскевичке ескерткіш бар. Қала «он үш көпір қаласы» немесе «Беларусь Венециясы» деп аталады, себебі Ипут өзені көптеген көпірлермен (XIX ғасырдағы Бауман көпірі және Мыңжылдық жаяу жүргіншілер көпірі) байланысқан аралдарды құрайтын тармақтарға бөлініп, тармақталған. Басқа көрікті жерлерге қала орталығындағы жазушы Иван Шамякинге арналған ескерткіш жатады. Ипут өзеніндегі «Арал» туристік аймағы демалыс және қайықпен серуендеуді ұсынады. Добруш Гомель облысының «Алтын сақина» туристік бағытына кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dobrush.htm|title=Карта Добруша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 7f6pueqasourgb6f9qnm4crbf77yg85 3604858 3604857 2026-05-14T07:22:11Z Мағыпар 100137 үлгі 3604858 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Добруш |шынайы атауы = {{lang-be|До́бруш}} |сурет = Old Dobrush.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dobruš.svg |ту = Flag of Dobruš, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =25 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =19 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. Қалада Добруш облыстық мәдениет сарайы, «Мелиоратор» қоғамдық орталығы және Добруш әлеуметтік-мәдени орталығы орналасқан. Добрушта сондай-ақ облыстық балалар кітапханасы бар. Добруш облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 2002 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/dobrush/|title=Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Добруш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы 2007 жылы XIX ғасырдағы ғимаратта ашылды. Көрмеде аймақтың тарихы, халықтық рәсімдер және фарфор зауытының өнімдері көрсетілген. Мұражайдың алдында Ф.Паскевичке ескерткіш бар. Қала «он үш көпір қаласы» немесе «Беларусь Венециясы» деп аталады, себебі Ипут өзені көптеген көпірлермен (XIX ғасырдағы Бауман көпірі және Мыңжылдық жаяу жүргіншілер көпірі) байланысқан аралдарды құрайтын тармақтарға бөлініп, тармақталған. Басқа көрікті жерлерге қала орталығындағы жазушы Иван Шамякинге арналған ескерткіш жатады. Ипут өзеніндегі «Арал» туристік аймағы демалыс және қайықпен серуендеуді ұсынады. Добруш Гомель облысының «Алтын сақина» туристік бағытына кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dobrush.htm|title=Карта Добруша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] lqk9c1tgav32u7hdinyqyne1mpvhb4d 3604859 3604858 2026-05-14T07:23:33Z Мағыпар 100137 үлгі 3604859 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Добруш |шынайы атауы = {{lang-be|До́бруш}} |сурет = Old Dobrush.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dobruš.svg |ту = Flag of Dobruš, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =25 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =19 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Добруш ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. Қалада Добруш облыстық мәдениет сарайы, «Мелиоратор» қоғамдық орталығы және Добруш әлеуметтік-мәдени орталығы орналасқан. Добрушта сондай-ақ облыстық балалар кітапханасы бар. Добруш облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 2002 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/dobrush/|title=Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Добруш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы 2007 жылы XIX ғасырдағы ғимаратта ашылды. Көрмеде аймақтың тарихы, халықтық рәсімдер және фарфор зауытының өнімдері көрсетілген. Мұражайдың алдында Ф.Паскевичке ескерткіш бар. Қала «он үш көпір қаласы» немесе «Беларусь Венециясы» деп аталады, себебі Ипут өзені көптеген көпірлермен (XIX ғасырдағы Бауман көпірі және Мыңжылдық жаяу жүргіншілер көпірі) байланысқан аралдарды құрайтын тармақтарға бөлініп, тармақталған. Басқа көрікті жерлерге қала орталығындағы жазушы Иван Шамякинге арналған ескерткіш жатады. Ипут өзеніндегі «Арал» туристік аймағы демалыс және қайықпен серуендеуді ұсынады. Добруш Гомель облысының «Алтын сақина» туристік бағытына кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dobrush.htm|title=Карта Добруша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 2xtf21ifxskwck9al2bbptjgnij8t2b 3604860 3604859 2026-05-14T07:24:27Z Мағыпар 100137 үлгі 3604860 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Добруш |шынайы атауы = {{lang-be|До́бруш}} |сурет = Old Dobrush.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dobruš.svg |ту = Flag of Dobruš, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =25 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =19 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Добруш ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2333 |пошта индексі = 247052, 247054 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. Қалада Добруш облыстық мәдениет сарайы, «Мелиоратор» қоғамдық орталығы және Добруш әлеуметтік-мәдени орталығы орналасқан. Добрушта сондай-ақ облыстық балалар кітапханасы бар. Добруш облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 2002 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/dobrush/|title=Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Добруш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы 2007 жылы XIX ғасырдағы ғимаратта ашылды. Көрмеде аймақтың тарихы, халықтық рәсімдер және фарфор зауытының өнімдері көрсетілген. Мұражайдың алдында Ф.Паскевичке ескерткіш бар. Қала «он үш көпір қаласы» немесе «Беларусь Венециясы» деп аталады, себебі Ипут өзені көптеген көпірлермен (XIX ғасырдағы Бауман көпірі және Мыңжылдық жаяу жүргіншілер көпірі) байланысқан аралдарды құрайтын тармақтарға бөлініп, тармақталған. Басқа көрікті жерлерге қала орталығындағы жазушы Иван Шамякинге арналған ескерткіш жатады. Ипут өзеніндегі «Арал» туристік аймағы демалыс және қайықпен серуендеуді ұсынады. Добруш Гомель облысының «Алтын сақина» туристік бағытына кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dobrush.htm|title=Карта Добруша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 0dhutbegbteqkf672u78gyawoi91cad 3604861 3604860 2026-05-14T07:27:26Z Мағыпар 100137 үлгі 3604861 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Добруш |шынайы атауы = {{lang-be|До́бруш}} |сурет = Old Dobrush.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dobruš.svg |ту = Flag of Dobruš, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =25 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =19 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Добруш ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1335 |алғашқы дерек = 1560 |бұрынғы атаулары = Добруша |статус алуы = 1927 |жер аумағы = 19,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 116-125 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 18 183 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2333 |пошта индексі = 247052, 247054 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dobruš |сайты = |сайт тілі = }} '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. Қалада Добруш облыстық мәдениет сарайы, «Мелиоратор» қоғамдық орталығы және Добруш әлеуметтік-мәдени орталығы орналасқан. Добрушта сондай-ақ облыстық балалар кітапханасы бар. Добруш облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 2002 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/dobrush/|title=Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Добруш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы 2007 жылы XIX ғасырдағы ғимаратта ашылды. Көрмеде аймақтың тарихы, халықтық рәсімдер және фарфор зауытының өнімдері көрсетілген. Мұражайдың алдында Ф.Паскевичке ескерткіш бар. Қала «он үш көпір қаласы» немесе «Беларусь Венециясы» деп аталады, себебі Ипут өзені көптеген көпірлермен (XIX ғасырдағы Бауман көпірі және Мыңжылдық жаяу жүргіншілер көпірі) байланысқан аралдарды құрайтын тармақтарға бөлініп, тармақталған. Басқа көрікті жерлерге қала орталығындағы жазушы Иван Шамякинге арналған ескерткіш жатады. Ипут өзеніндегі «Арал» туристік аймағы демалыс және қайықпен серуендеуді ұсынады. Добруш Гомель облысының «Алтын сақина» туристік бағытына кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dobrush.htm|title=Карта Добруша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 7jhojzo6gz8fbspxdaiojp9a08xnvj7 3604863 3604861 2026-05-14T07:29:41Z Мағыпар 100137 сурет қою 3604863 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Добруш |шынайы атауы = {{lang-be|До́бруш}} |сурет = Old Dobrush.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dobruš.svg |ту = Flag of Dobruš, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =25 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =19 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Добруш ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1335 |алғашқы дерек = 1560 |бұрынғы атаулары = Добруша |статус алуы = 1927 |жер аумағы = 19,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 116-125 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 18 183 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2333 |пошта индексі = 247052, 247054 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dobruš |сайты = |сайт тілі = }} '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. Қалада Добруш облыстық мәдениет сарайы, «Мелиоратор» қоғамдық орталығы және Добруш әлеуметтік-мәдени орталығы орналасқан. Добрушта сондай-ақ облыстық балалар кітапханасы бар. Добруш облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 2002 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/dobrush/|title=Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Добруш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы 2007 жылы XIX ғасырдағы ғимаратта ашылды. Көрмеде аймақтың тарихы, халықтық рәсімдер және фарфор зауытының өнімдері көрсетілген. Мұражайдың алдында Ф.Паскевичке ескерткіш бар. Қала «он үш көпір қаласы» немесе «Беларусь Венециясы» деп аталады, себебі Ипут өзені көптеген көпірлермен (XIX ғасырдағы Бауман көпірі және Мыңжылдық жаяу жүргіншілер көпірі) байланысқан аралдарды құрайтын тармақтарға бөлініп, тармақталған. Басқа көрікті жерлерге қала орталығындағы жазушы Иван Шамякинге арналған ескерткіш жатады. Ипут өзеніндегі «Арал» туристік аймағы демалыс және қайықпен серуендеуді ұсынады. Добруш Гомель облысының «Алтын сақина» туристік бағытына кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dobrush.htm|title=Карта Добруша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="155"> Dobruš, Belarus - panoramio (5).jpg|Аудандық тарихи-өлкетану мұражайы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ba4v5qjeq7f5i4ep8jtgfv3tsjxmr6n 3604865 3604863 2026-05-14T07:30:23Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3604865 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Добруш |шынайы атауы = {{lang-be|До́бруш}} |сурет = Old Dobrush.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dobruš.svg |ту = Flag of Dobruš, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =25 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =19 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Добруш ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1335 |алғашқы дерек = 1560 |бұрынғы атаулары = Добруша |статус алуы = 1927 |жер аумағы = 19,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 116-125 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 18 183 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2333 |пошта индексі = 247052, 247054 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dobruš |сайты = |сайт тілі = }} '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. Қалада Добруш облыстық мәдениет сарайы, «Мелиоратор» қоғамдық орталығы және Добруш әлеуметтік-мәдени орталығы орналасқан. Добрушта сондай-ақ облыстық балалар кітапханасы бар. Добруш облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 2002 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/dobrush/|title=Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Добруш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы 2007 жылы XIX ғасырдағы ғимаратта ашылды. Көрмеде аймақтың тарихы, халықтық рәсімдер және фарфор зауытының өнімдері көрсетілген. Мұражайдың алдында Ф.Паскевичке ескерткіш бар. Қала «он үш көпір қаласы» немесе «Беларусь Венециясы» деп аталады, себебі Ипут өзені көптеген көпірлермен (XIX ғасырдағы Бауман көпірі және Мыңжылдық жаяу жүргіншілер көпірі) байланысқан аралдарды құрайтын тармақтарға бөлініп, тармақталған. Басқа көрікті жерлерге қала орталығындағы жазушы Иван Шамякинге арналған ескерткіш жатады. Ипут өзеніндегі «Арал» туристік аймағы демалыс және қайықпен серуендеуді ұсынады. Добруш Гомель облысының «Алтын сақина» туристік бағытына кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dobrush.htm|title=Карта Добруша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="155"> Dobruš, Belarus - panoramio (5).jpg|Аудандық тарихи-өлкетану мұражайы Dobrush-Str-6.JPG|Добруш стансасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] hjmy4bml0wdg00ayq8tj9m8jrg77s0m 3604866 3604865 2026-05-14T07:34:13Z Мағыпар 100137 сурет қою 3604866 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Добруш |шынайы атауы = {{lang-be|До́бруш}} |сурет = Old Dobrush.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dobruš.svg |ту = Flag of Dobruš, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =25 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =19 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Добруш ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1335 |алғашқы дерек = 1560 |бұрынғы атаулары = Добруша |статус алуы = 1927 |жер аумағы = 19,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 116-125 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 18 183 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2333 |пошта индексі = 247052, 247054 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dobruš |сайты = |сайт тілі = }} '''Добруш''' ({{lang-be|До́бруш}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы аудандық бағыныстағы қала, [[Добруш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Добруш халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 18 183 адамды құрады. Добруш — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-dobrush-9215.html|title=Население Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Республиканың оңтүстік-шығысында, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Ипут өзенінің бойында, [[Гомель]]ден 30 км және [[Минск]]іден 325 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М1 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин) және P124 жолы (Ветка - Добруш - Тереховка - Веселовка) өтеді. Добрушта Гомель - Унеча (Ресей) желісінде де осындай атаудағы теміржол стансасаы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=105_Dobrush|title=Расположение - Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл тыныш және жайлы қаланың бай тарихы бар. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек Гомель бекінісінің мүлкінің тізімдемесінде кездеседі, ол кезде бұл аймақ Литва Герцогтігінің құрамына кірген. Ежелгі уақытта желкендер мен арқандар осында жасалған. 1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Добруш Ресей империясының құрамына кірді. 1775 жылы Ресей императрицасы II Екатерина Добруштың меншігін фельдмаршал П.Румянцев-Задунайскийге берді, ол онда зығыр және кенеп фабрикасын, ұн диірменін және қант зауытын салды. 1834 жылы Добруш аймағы Паскевичтер отбасының меншігіне өтті. Олардың есімі Добрушта қағаз фабрикасының құрылуымен байланысты. Гомель-Брянск теміржолының салынуы аймақта тұрақты жолаушылар мен жүк тасымалының бастамасы болды. 1887 жылы Добрушта осы аттас теміржол стансасы ашылды. Қалада екі негізгі кәсіпорын бар: 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қағаз фабрикасы және фарфор фабрикасы. Фарфор фабрикасы алғашқы өнімін 1978 жылы шығарып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Бұл Беларусьтегі фарфор ыдыс-аяқтарының жалғыз өндірушісі. Қағаз фабрикасы кешені — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9277-Dobrush.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Добрушский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы кезінде қала 1941 жылы 22 тамызда басып алынды. Нацистік басқыншылар Добруш пен оның айналасындағы аумақта 321 адамды өлтірді. Добруш 1943 жылы 10 қазанда Гомель бағытындағы операция кезінде Орталық майданның 48-ші армиясының (2-ші құрама) 42-ші атқыштар корпусының 73-ші атқыштар дивизиясының (генерал-майор Д.И.Смирнов) бөлігімен азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4087/?ysclid=mp52kzkksk75463134|title=До́бруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> 1957 жылы 16 мамырда Жгуна-Будинский ауылдық кеңесінің құрамына кіретін Водопад ауылы қала шекарасына қосылды. 1963 жылы наурызда ол аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бүгінгі таңда Добруш ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың ең танымал кәсіпорны — «Герой Труда» қағаз фабрикасы, ал фарфор фабрикасы, май зауыты және наубайханасы да өз өнімдерімен танымал. Добруш аумағында 4 жалпы білім беру мектебі, 1 спорт залы, 7 мектепке дейінгі білім беру мекемесі, «Добруш аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» мемлекеттік мекемесінің спорт базасы, «Добруш балалар өнер мектебі» мемлекеттік білім беру мекемесі және «Добруш мемлекеттік политехникалық колледжі» білім беру мекемесі орналасқан. Қалада Добруш облыстық мәдениет сарайы, «Мелиоратор» қоғамдық орталығы және Добруш әлеуметтік-мәдени орталығы орналасқан. Добрушта сондай-ақ облыстық балалар кітапханасы бар. Добруш облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 2002 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/dobrush/|title=Добруш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Добруш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы 2007 жылы XIX ғасырдағы ғимаратта ашылды. Көрмеде аймақтың тарихы, халықтық рәсімдер және фарфор зауытының өнімдері көрсетілген. Мұражайдың алдында Ф.Паскевичке ескерткіш бар. Қала «он үш көпір қаласы» немесе «Беларусь Венециясы» деп аталады, себебі Ипут өзені көптеген көпірлермен (XIX ғасырдағы Бауман көпірі және Мыңжылдық жаяу жүргіншілер көпірі) байланысқан аралдарды құрайтын тармақтарға бөлініп, тармақталған. Басқа көрікті жерлерге қала орталығындағы жазушы Иван Шамякинге арналған ескерткіш жатады. Ипут өзеніндегі «Арал» туристік аймағы демалыс және қайықпен серуендеуді ұсынады. Добруш Гомель облысының «Алтын сақина» туристік бағытына кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dobrush.htm|title=Карта Добруша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Dobruš, Belarus - panoramio (5).jpg|Аудандық тарихи-өлкетану мұражайы Dobrush-Str-6.JPG|Добруш теміржол стансасы Papiernia front.jpg|Добруш қағаз фабрикасы Dobrush-Str-1.JPG|Қала көшесі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] fjijbyjcaxm8x2wyd0cszhv0rx2o5q8 3 781332 3604829 2026-05-14T06:27:49Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604829 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=علي شرارتي}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 11:27, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) frktklodj29h1bbtozj1w4hipdxs43k 3 781333 3604831 2026-05-14T06:36:02Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604831 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=That-endora}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 11:36, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) p7n1xcv2xnbwt0ni3eea48ftialfdbx 3 781334 3604838 2026-05-14T06:47:48Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604838 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=EraTired}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 11:47, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) jfw2odnj8rwywg2tq7veqlgellmo5mz 3 781335 3604840 2026-05-14T06:49:32Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604840 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Kaznior}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 11:49, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) ax8t57rok4knbazy9nbkg861l41wey0 0 781336 3604874 2026-05-14T08:57:43Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Ельск''' ({{lang-be|Ельск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Ельск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 3604874 wikitext text/x-wiki '''Ельск''' ({{lang-be|Ельск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Ельск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] qtd0z1w2vp8ktgapiyoovjxg2wlljpg 3604878 3604874 2026-05-14T09:42:41Z Мағыпар 100137 толықтыру 3604878 wikitext text/x-wiki '''Ельск''' ({{lang-be|Ельск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Ельск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Ельск қаласының халқы 2026 жылғы жағдай бойынша 9 369 адамды құрйды. Ельск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 86-шы орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] navmzz0rqjg6uxs7drggz4re2hvuhoa 3604880 3604878 2026-05-14T09:43:48Z Мағыпар 100137 толықтыру 3604880 wikitext text/x-wiki '''Ельск''' ({{lang-be|Ельск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Ельск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Ельск қаласының халқы 2026 жылғы жағдай бойынша 9 369 адамды құрйды. Ельск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 86-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-yelsk-9259.html#google_vignette|title=Население Ельск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ou0u7hmys7xj5igzuga8k5zny5e861p 3604882 3604880 2026-05-14T09:45:42Z Мағыпар 100137 толықтыру 3604882 wikitext text/x-wiki '''Ельск''' ({{lang-be|Ельск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Ельск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Ельск қаласының халқы 2026 жылғы жағдай бойынша 9 369 адамды құрйды. Ельск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 86-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-yelsk-9259.html#google_vignette|title=Население Ельск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> '''Географиялық сипаттамасы''' Қала [[Гомель]]ден 164 км және [[Минск]]іден 314 км қашықтықта, Беларусь-Украина шекарасына жақын жерде орналасқан. Қала арқылы П14 тас жолы (Ельск-Махновичи) және Калинковичи-Овруч теміржол желісі өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] mfuipbo2lyzkeagqfn3hnq847kn6axw 3604883 3604882 2026-05-14T09:46:38Z Мағыпар 100137 дереккөз 3604883 wikitext text/x-wiki '''Ельск''' ({{lang-be|Ельск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Ельск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Ельск қаласының халқы 2026 жылғы жағдай бойынша 9 369 адамды құрйды. Ельск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 86-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-yelsk-9259.html#google_vignette|title=Население Ельск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 164 км және [[Минск]]іден 314 км қашықтықта, Беларусь-Украина шекарасына жақын жерде орналасқан. Қала арқылы П14 тас жолы (Ельск-Махновичи) және Калинковичи-Овруч теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=106_Elsk|title=Ельск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] fewbk2cfkatc39f93096e93r63cnj79 0 781337 3604877 2026-05-14T09:41:48Z TalgatSnow 143530 «[[Франциялық жаңа толқын]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3604877 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Франциялық жаңа толқын]] 84jbl2h0hk3v3db0cc0bl4kaczlj0k4 3 781338 3604879 2026-05-14T09:43:28Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604879 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Hutoria}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 14:43, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) sxg9mebfyimgzt6n3b4qnqkzq4dg4c8 3 781339 3604884 2026-05-14T10:09:48Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604884 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Tsuarch}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 15:09, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) s6s7xuw9oy6vz35etpzeobz65g4flku 14 781340 3604887 2026-05-14T10:24:27Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: [[Санат:Парижде жерленгендер]] [[Санат:Зираттар бойынша Францияда жерленгендер]] 3604887 wikitext text/x-wiki [[Санат:Парижде жерленгендер]] [[Санат:Зираттар бойынша Францияда жерленгендер]] 850vfjto0uzb3voxx51ruhklk0el5a2 3 781341 3604888 2026-05-14T10:25:13Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604888 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Assikkk}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 15:25, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) 407iv06fcsu2tu7d6ntpu6xgg00ax0d 14 781342 3604889 2026-05-14T10:26:30Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: [[Санат:Жерленген зираты бойынша тұлғалар|Франция]] [[Санат:Францияда жерленгендер]] 3604889 wikitext text/x-wiki [[Санат:Жерленген зираты бойынша тұлғалар|Франция]] [[Санат:Францияда жерленгендер]] 61y8mu52ajbv27ccnctvyr1g45y6fy3 14 781343 3604890 2026-05-14T10:28:07Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: [[Санат:Жерленген елдері бойынша тұлғалар|Франция]] [[Санат:Франция тұлғалары]] 3604890 wikitext text/x-wiki [[Санат:Жерленген елдері бойынша тұлғалар|Франция]] [[Санат:Франция тұлғалары]] grjin76bxi3faoh1jn564j4a2xxjy8g 14 781344 3604897 2026-05-14T10:52:25Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Commonscat|Burials at Montmartre Cemetery}} [[Санат:Парижде жерленгендер]] [[Санат:Зираттар бойынша Францияда жерленгендер]] 3604897 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Burials at Montmartre Cemetery}} [[Санат:Парижде жерленгендер]] [[Санат:Зираттар бойынша Францияда жерленгендер]] didvxemkyv8p9l0gvdw8pw3rom7j6yh 3 781345 3604899 2026-05-14T11:05:33Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604899 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ва Дим де Ла Файет}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 16:05, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) 2xdhwls1vrt7ce08e60v29bgh12y0hr 3 781346 3604900 2026-05-14T11:11:50Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604900 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Abiirbek}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 16:11, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) g0sndmae7mh237sb2i6hfsrglye7gpo 3 781347 3604902 2026-05-14T11:29:23Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604902 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Максим4790}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 16:29, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) myuhfl4litr0ueq2a6m21cqcsd2z7mj 3 781348 3604906 2026-05-14T11:43:54Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3604906 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Spughetti}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 16:43, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) n0btkss45yyim04rvbcdkwb2dfl2760 0 781349 3604908 2026-05-14T11:57:44Z Ashina 7704 Жаңа бетте: '''Мемлекеттік сапар''' — бір мемлекеттің басшысының (немесе оның өкілінің) екінші мемлекеттің басшысының шақыруымен жасалатын ресми сапары, онда қабылдаушы тарап толықтай ресми қожайын ретінде әрекет етеді. Екі егемен мемлекет арасындағы достық қарым-қатын... 3604908 wikitext text/x-wiki '''Мемлекеттік сапар''' — бір мемлекеттің басшысының (немесе оның өкілінің) екінші мемлекеттің басшысының шақыруымен жасалатын ресми сапары, онда қабылдаушы тарап толықтай ресми қожайын ретінде әрекет етеді. Екі егемен мемлекет арасындағы достық қарым-қатынастың ең жоғары деңгейдегі ресми көрінісі саналады. == Анықтамасы == Мемлекеттік сапар халықаралық дипломатияда ең жоғары хаттамалық деңгей болып саналады. Ол мемлекет басшылары арасындағы екіжақты қатынастарды нығайтуға, маңызды келісімдерге қол жеткізуге және қоғамдық-саяси байланыстарды дамытуға бағытталған. Әдетте мемлекеттік сапар басқа сапар түрлерінен (ресми сапар, жұмыс сапары, бейресми/жеке сапар) мынадай белгілерімен ерекшеленеді: * Жоғары хаттамалық рәсімдердің молдығы (құрмет қарауылы, гимндер, салтанатты қарсы алу). * Қабылдаушы мемлекет басшысының жеке қатысуы. * Ұзақтығы әдетте 2–4 күн. * Қоғамдық-саяси маңызы жоғары. === Негізгі құрылымы === Әр елдің дәстүрлеріне байланысты мемлекеттік сапардың бағдарламасы өзгереді, бірақ әдетте мына элементтер кіреді: * Келу рәсімі — әуежайда немесе арнайы алаңда салтанатты қарсы алу, құрмет қарауылы, екі елдің гимндерін орындау. * Ресми кездесулер — мемлекет басшыларының екіжақты келіссөздері, делегациялардың отырыстары. * Мемлекеттік қонақасы — салтанатты түскі немесе кешкі ас. * Парламентке немесе басқа мемлекеттік органдарға бару. * Мәдени бағдарлама — мұражайларға, тарихи орындарға саяхат, мәдени іс-шаралар. * Қоштасу рәсімі. === Халықаралық тәжірибе === * Ұлыбританияда мемлекеттік сапарларды патшайым (қазір — король) қабылдайды, бұл корольдік отбасының және үкіметтің бірлескен іс-шарасы болып табылады. * АҚШ-та мемлекеттік сапарларды Президент қабылдайды және олар Ақ үйдің хаттама қызметімен мұқият ұйымдастырылады. * Қазақстанда мемлекеттік сапарлар Президенттің шақыруымен өткізіледі және сыртқы істер министрлігінің хаттама департаменті үйлестіреді. Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың көптеген мемлекеттік сапарлары көршілес елдермен (Ресей, Қытай, Өзбекстан т.б.) қарым-қатынасты нығайтты. === Айырмашылықтар === {| class="wikitable" !Сапар түрі !Мәртебесі !Хаттама деңгейі !Әдеттегі ұзақтығы |- |Мемлекеттік сапар |Ең жоғары |Толық |2–4 күн |- |Ресми сапар |Жоғары |Жоғары |1–3 күн |- |Жұмыс сапары |Орташа |Орташа |1 күн немесе одан аз |- |Жеке сапар |Төмен |Минималды |Әртүрлі |} Мемлекеттік сапарлар халықаралық құқық нормаларына (Вена конвенциясының ережелеріне) сәйкес өткізіледі және дипломатиялық иммунитет, қауіпсіздік шаралары сияқты мәселелерді қамтиды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rhhouaw2d8i6ww1dxti4beqhk0kc9so